مدرسه مروی، خاطرهای که باید بماند
خشت خشت دیوارهای اینجا حرف میزند، انگار در و دیوار اینجا آشناست با روایت تاریخ، با داستانهایی که فقط در کتابها جاخوش کرده، پلهها، راهروها، سکوها، شیروانی و حتی سر در دوست داشتنی «مروی» یادآور آدمهایی است که در سوز سرما و ظل گرما از آن گذشتهاند و بر سکوها تکیه زدهاند و شاید در گوشه حیاط کتاب به دست چمباتمه زدهاند.
آدمهایی که نامشان را امروز در خط افتخارات میخوانیم اول بار در مدرسه مروی عرض اندام کردهاند. جلال آلاحمدها، پروفسور معتمدنژادها، ممیزها و الهی قمشهایها، شهید مهدی عراقیها، فکوری و فیاضبخشها، زرینکوبها و ...
شاید از نفس حضور این افراد باشد که این روزها همه نگرانند. نگران مدرسهای که میتواند میراثی فرهنگی باشد. در فهرست آثار ملی ثبت شود و تا هست به امید خروج مفاخر دیگری از درون آن عزیز داشته شود. اما مدرسه ماندگار مروی با بیش از 80 سال قدمت و ثبت در فهرست میراث فرهنگی به عنوان دومین مدرسه نوین ایران این روزها چندان حال خوشی ندارد و با چشمانی نگران به آینده خود مینگرد.
خبرگزاری مهر گزارش میدهد که وقتی خبر تخلیه مدرسه مروی رسانهای میشود و عدهای را به اعتراض میکشاند مسوولان اظهار بیاطلاعی میکنند، آموزش و پرورش بیخبر میشود و میراث فرهنگی ساکت و اوقاف بیصدا.
دبیرستان مروی دومین دبیرستان تاسیس شده در شهر تهران است که بسیاری از رجال سیاسی کشور در آن تحصیل کردهاند. این دبیرستان از دبیرستانهای خوب شهر تهران و همردیف با دبیرستان دارالفنون و ادیب و البرز است که در ابتدای کوچه مروی روبهروی شمسالعماره در خیابان ناصرخسروی تهران واقع شده و در حال حاضر در آستانه تعطیلی و تخریب قرار دارد. زمین این مدرسه وقف حوزه علمیه مروی است و ساختمان آن در زمان رضاخان توسط آلمانیها ساخته شده است. به دستور رضاخان زمین وقفی حوزه علمیه مروی توسط آموزش و پرورش وقت اجاره میشود و ساختمان دبیرستان به شکل فعلی ساخته میشود و دبیرستان مروی رسما شروع به کار میکند.
مروی در فشار تخلیه و تخریب
در سالهای اخیر و پس از تبدیل شدن منطقه مروی به بازار، دبیرستان مروی همواره با خطر تعطیلی و تخریب مواجه بوده است و شایعاتی درباره احداث پاساژ در زمین دبیرستان به گوش میرسید، چرا که این دبیرستان درست در میانه بازار لوازم آرایش به وصله گمشدهای از دنیای دیگر شباهت دارد. یک سال قبل در چنین روزهایی خبر واگذاری مدرسه مروی به حوزه علمیه منتشر شد و شاید خیلیها آسوده خاطر شدند که این مدرسه به مدد حوزه تخریب نخواهد شد، اما چه شده که بار دیگر از آوار شدن آن بر یک دنیا خاطره خبر میرسد؟
براساس اسناد موجود، دبیرستان مروی طبق رای صادره از سوی شورای عالی آموزش و پرورش در هفتصد و بیست و پنجمین جلسه این شورا در سال 1384 به دلیل قدمت تاریخی و سوابق درخشان علمی، آموزشی و فرهنگی به عنوان مدرسه ماندگار شناخته شده است.
همچنین این مدرسه با شماره 26669 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. گفته میشود موقعیت تجاری مدرسه چشم بساز و بفروشها را خیره کرده و آنها از 2 سال پیش برای تصاحب این ملک و تبدیل آن به پاساژ خود را به آب و آتش میزنند و حتی نقشههای معماری پاساژها را تهیه کردهاند.
براساس توافقنامه بین مسوولان آموزش و پرورش و اوقاف، مدرسه مروی سال 86، در ازای یک میلیارد و 200میلیون تومان به حوزه علمیه مروی واگذار شد.
مطابق وقفنامه عرصه ملک متعلق به حوزه علمیه مروی است. مسوولان آموزش و پرورش شهر تهران توافقنامه واگذاری مدرسه را در دی 86 امضا کردند که سال گذشته خبر آن رسانهای شد. در اواخر سال 87 هیات دولت بنا به پیشنهاد وزارت دادگستری به استناد تبصره 5 ماده 69 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب سال 1380، بار دیگر اذعان کرد که این مدرسه باید به حوزه علمیه مروی واگذار شود. این دستور اواخر سال 1387 توسط پرویز داوودی، معاون اول رئیسجمهور، به آموزش و پرورش شهر تهران ابلاغ شد. در همان زمان گفته شد که مبلغی که به آموزش و پرورش پرداخت شده، قیمت ساختمان مدرسه نیست، بلکه هبهای است از جانب متولی وقف، چراکه زمین مدرسه موقوفه بوده و اگر بهای اجاره این مدت زمین را محاسبه میکردند، رقم بسیار سنگینی میشد.
آموزش و پرورش شهر تهران این معامله را پذیرفت و با این پول در منطقه 18 تهران مدرسهای با استخر خرید و به گفته مسوولان پول را تبدیل به احسن کرد و مانع هدر رفتن آن شد. براساس گفته مدیران سابق این دبیرستان دیوان عدالت اداری این مصوبات و توافقها را سال گذشته لغو کرده است، اما دور جدیدی از فشار برای تخلیه و تحویل این دبیرستان آغاز شده است، به طوری که رئیس آموزش و پرورش شهر تهران نیز از احتمال انتقال بچههای مروی به دارالفنون در سال تحصیلی جدید خبر میدهد.
مدرسهای به بلندای تاریخ
به گفته آنها که مو در آسیاب مروی سپید کردهاند، تاریخ تاسیس دبیرستان مروی سال 1325 است. اما از سالها قبل از سال 1325 دبیرستان مروی وجود داشته و دانشکده بوده است، مانند دانشکدههای امروز.
حاج محمدحسینخان مروی فرزند بایرامعلی و از تیره عزالدینلو شاخه اشاقه باش ایل قاجار حاکم مرو بود. در اوایل سلطنت فتحعلیشاه، ازبکها به مرو حمله کردند و محمدحسین خان شکست خورد و در سال 1214 هجری قمری حدود 200 سال پیش به تهران آمد.
محمدحسین خان از سوی فتحعلیشاه ملقب به فخرالدوله شد. خان مروی در سال 1231 قمری، در زمینی در شمال کوچه مروی مسجد و مدرسه علوم دینی در مجاورت آن بنا کرد. او بعدها باغی را که در جنوب آن مسجد و ضلع جنوبی کوچه مروی داشت، وقف مسجد و مدرسه دینیاش نمود. خان مروی فرزندی نداشت و قسمت اعظم اموال خود را به ایجاد مدرسه طلاب علوم دینی تخصیص داد. در پایان عمر تمام اموال و املاک مزروعی را که مشتمل بر چند پارچه آبادی و نیز چندین خانه، دکان و غیره بود به همین منظور وقف مسجد و مدرسه کرد. زمینی که هماکنون محل دبیرستان مروی و سایر موقوفات مروی است به وسیله خان مروی وقف گردید، او کار نیمهتمام مدرسه را به حاج میرزا مسیح استرآبادی که از روحانیان تهران بود، سپرد و چگونگی ساخت و استفاده بنا را نیز به عهده او نهاد.
محمدحسین خان مدتی بعد در تهران وفات یافت. حاج میرزا مسیح، ساختمان را وقف مدرسه علوم دینی کرد و نیز قسمتی از آن را به مسجد اختصاص داد. چند سال بعد حاج میرزا مسیح به تحریک مردم به قتل گریبایدوف متهم گردید و از ایران تبعید و به عتبات فرستاده شد.
پس از میرزا مسیح استرآبادی، میرزا حسن آشتیانی، حاج ملاعلی کنی و مرحوم آمیرزا باقر آشتیانی تولیت مدرسه علمیه مروی را به عهده داشتهاند. بعد از انقلاب تولیت این موقوفه به آیتالله مهدوی کنی سپرده شد.
مدرسه و ملحقات آن جمعا 14500 مربع مساحت دارد و باغ مروی نیز در شمار موقوفات این مدرسه بوده است که بازارچه مروی در نزدیکی آن قرار داشته و در زمان رضا شاه، دبستان و دبیرستانی نیز در محل آن احداث گردیده است.
استناد حوزه علمیه مروی به سند وقف با چالشهای حقوقی مواجه است. از جمله اینکه تمام زمین دبیرستان موقوفه نیست و زمین دیگری به مساحت 900 متر که به زمین اصلی ملحق شده، توسط مرحوم صیرفی به آموزش و پرورش اهدا گردیده است.
حوزه علمیه مروی: حتی یک آجر از مروی کم نمیشود از آن زمان تاکنون مروی در سایه آموزش و پرورش بوده است و حتی میراث فرهنگی آن را به عنوان ثروتی ملی ثبت کرد. محمد بیرقی معاون میراث فرهنگی استان تهران نیز گواهی میدهد این اثر که از یادگاران ارزشمند معماری دوران معاصر است که در فهرست آثار ملی ثبت شده و طبق قانون هرگونه دخل و تصرف و تغییر کاربری ممنوع و تابع قانون و مقررات حاکم بر آثار تاریخی است. اما تازهترین خبرها حاکی از آن است مسوولان آموزش و پرورش دائم در مصاحبههای خود تاکید میکنند که مدیران موقوفه مروی حکم تخلیه این دبیرستان را از مراجع قضایی گرفتهاند و این دبیرستان باید تخلیه شود، این در حالی است که هاشم مدیر مدرسه میگوید اصلا حکمی دریافت نکرده است. او مصرانه ابلاغ هرگونه حکمی را از سوی مراجع قضایی نفی میکند و میگوید حکمی که آمده از سوی مسوولان آموزش و پرورش آمده است، نه مراجع قضایی و با توجه به اینکه صدور حکم تخلیه تنها بر عهده قوه قضاییه است بنابراین حکم تخلیه صادر شده توسط آموزش و پرورش، حکمی غیرقانونی است.
مدیر دبیرستان مروی که سال گذشته نیز برای تخلیه مروی تحت فشار بود در اینباره میگوید: مسوولان آموزش و پرورش شهر تهران و منطقه نیز طبق این حکم غیرقانونی دائم به ما فشار میآورند که باید طبق این حکم دبیرستان را تخلیه کنیم. ضمن آن که به نظر میرسد مسوولان سازمان میراث فرهنگی با وضعیت کنونی این مدرسه مشکلی ندارند. موضوعی که محمد بیرقی پیش از این اشاره کرده بود این بود که بنای مورد نظر به دلیل حضور مستمر استادان و دانشآموزانی که در تاریخ و فرهنگ این مرز و بوم جزو افتخارات میهن اسلامی محسوب میشوند، صرف نظر از قدمت و کالبد تاریخی، حضور یک مدرسه علوم جدید در کنار حوزه علمیه مروی با یک نام مشترک و پدید آمدن یک همزیستی بینظیر در تعامل علوم حوزوی با علوم جدید میتواند مهمترین دلیل برای حفظ این اثر باشد.
حجتالاسلام مصطفی میرلوحی، مسوول روابط عمومی حوزه علمیه مروی و موقوفات تابع در اینباره به همه آنها که نگران آینده این اثر تاریخی هستند، اطمینان میدهد که حتی یک آجر هم از دبیرستان مروی کم نمیشود و به هیچ عنوان این مدرسه تخریب نخواهد شد. گفتههای میرلوحی شاید آبی بر آتش نگرانیها باشد وقتی میگوید: اولین متولی این مدرسه حاج میرزا مسیح تهرانی عالم طراز اول تهران بوده، از آن زمان تاکنون همان طور که در وقفنامه آمده است، باید مجتهد اعلم و اعظم دارالخلافه تهران متولی مدرسه مروی باشد که طبق وقفنامه متولی بعضی از موقوفات دیگر را هم عهدهدار میشود.
مسوول روابط عمومی حوزه علمیه مروی و موقوفات تابع آن توضیح میدهد: به تعبیر امام خمینی(ره) مدرسه مروی فیضیه تهران است و بزرگترین، قدیمیترین و اصیلترین حوزه علمیه تهران بوده و پس از میرزا مسیح تهرانی، مرحوم میرزا حسن آشتیانی، مرحوم حاج ملاعلی کنی تا سال 1363 و مرحوم آمیرزا باقر آشتیانی و بزرگان دیگر تولیت آن را به عهده داشتهاند که پس از فوت ایشان با حکم امام خمینی(ره) تولیت آن به حضرت آیتالله مهدوی کنی سپرده شد که ایشان هم از 26 سال پیش تاکنون تولیت این مدرسه را به عهده دارند.
به گفته او، طی 2 سال گذشته بررسیها و پیگیریها برای بازپسگیری مروی از آموزش و پرورش، از طریق مجلس و دولت دنبال شد و رئیسجمهور هیاتی را تشکیل داد و مسوولان آموزش و پرورش، حجتالاسلام مصلحی رئیس وقت سازمان اوقاف، علی سعیدلو معاون اسبق رئیسجمهور، غلامحسین الهام وزیر سابق دادگستری و مرتضی بختیاری وزیر فعلی دادگستری در جلسهای رای به بازگشت موقوفه مروی دادند.
میرلوحی با تاکید بر این که یک آجر هم از دبیرستان مروی کم نمیشود و به هیچ عنوان این دبیرستان تخریب نخواهد شد، افزود: در مدرسه مروی کلاس نداریم، کتابخانه کوچک است و محل مطالعه نیز وجود ندارد به همین دلیل میخواهیم تمام دبیرستان را برای استفاده طلاب و فضلا طبق وقفنامه بهرهبرداری کنیم.
مسوول روابط عمومی حوزه علمیه مروی و موقوفات تابعه گفت: سخنان و اتهاماتی که درباره تخریب و تبدیل دبیرستان به پاساژ مطرح شده همه کذب است.
با تمام شایعاتی که در هفتههای اخیر از تخلیه و تخریب این اثر تاریخی به گوش میرسد آیا حوزه علمیه مروی دانشآموزانی را که شاید روزی نامشان افتخار ایران باشد از تحصیل در مروی منع خواهد کرد؟ حوزه، قول به ماندن مروی داده است.
کتایون مصری / گروه جامعه
