مستندسازی، مسیر رو به رشدی را طی می‌کند

محمد اصلانی، خالق 20 اثر مستند و 12 فیلم داستانی مستند است، وی در گفتگو با گزارشگر قاب‌کوچک گفت: مستند کاشف مسائل پنهانی و لایه‌های پنهان موضوعات حساس جامعه است. روند مستندسازی در کشور نسبت به گذشته خیلی فرق کرده است. مستندسازی سیر صعودی یافته است و نسل جدیدی از مستندسازان بخصوص از دهه 70 تا 80 مستندسازان جوان با انرژی و هوشمندی بالا پا به عرصه نهاده‌اند.

وی یادآور شد: اما در عین حال نگاه به این مقوله ضعیف است. آثار مستند تنها به عنوان آنتن پر کن در جدول پخش گنجانده می‌شود. در تولید مستند سرمایه‌گذاری کمی صورت می‌گیرد، اما در خیلی از کشورها مستند آنقدر حائز اهمیت است که برای تولید آثار مستند سرمایه‌گذاری‌های کلان حتی بیشتر از فیلم‌های داستانی صورت می‌گیرد.

اصلانی تحقیق را مبنای مستند عنوان کرد و گفت: متاسفانه این مساله کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و همین موضوع باعث ضعیف شدن اثر می‌شود.

وی مستندسازی را کاری دشوار و پرهزینه دانست و افزود: در ساخت فیلم مستند گاه شاهد حوادث تلخی برای فیلمساز هستیم. به عنوان مثال صادقی از مستندسازان خوب کشور در هنگام فیلم مستند از قطب جنوب دچار سرمازدگی شد و نزدیک بود جانش را از دست بدهد.

عبدالرسول آذرشب 10 سال سابقه مستندسازی دارد. او توانسته با خلق 12 اثر، مستندهای خوبی را از خودش به جا بگذارد. او ویژگی مستند را واقعی و عینی بودن آن می‌داند و رمز ماندگاری و جذابیت یک اثر مستند را صداقت با مخاطب عنوان می‌کند.

وی درباره جایگاه مستندسازی در کشور گفت: ضعف در آموزش، منابع پژوهشی و کمبود امکانات از چالش‌های مستندسازی در کشورمان است. متاسفانه در گذشته توجه چندانی به مستندسازی نشده و نگاه به مستندسازی تخصصی نیست. مستندسازان با انگیزه زیادی کار می‌کنند، اما دایره دانش و تخصص‌شان در این حوزه کافی نیست.

این مستندساز جوان صدا و سیمای مرکز بوشهر با اشاره به این‌که در کشورمان سوژه‌های فراوانی برای مستندسازی وجود دارد، گفت: یکی از نیازهای اساسی برای فیلم مستند نگاه تخصصی و ویژه به فیلمنامه، مدت زمان ساخت، تکنیک و ابزار تولید مستند است که متاسفانه مستندسازان با این نیازها دست و پنجه نرم می‌کنند.

وی یادآور شد: در کشورهای دیگر برای تولید یک اثر مستند مثلا در حوزه آبزیان دریایی از تکنولوژی‌های پیشرفته سمعی ـ بصری استفاده می‌کنند و ماه‌ها یا حتی سال‌ها برای ساخت یک اثر زمان می‌گذارند، اما ما برای ساخت یک اثر مستند کمتر از 3 ماه وقت می‌گذاریم و آن هم با امکانات ابتدایی.

آذرشب در پایان گفت: البته در سال‌های اخیر بخصوص در رسانه ملی توجه به این ژانر بیشتر شده است. خوشبختانه رویکرد جدید و همچنین نامگذاری امسال به‌عنوان نهضت مستندسازی از سوی معاونت امور مجلس و استان‌های صدا و سیما می‌تواند مسیر مستندسازی را به سمت تحول پیش ببرد.

منوچهر مشیری، مستندساز و کارشناس ارزیابی آثار مستند حوزه معاونت امور مجلس و استان‌های سازمان صدا و سیما، وضعیت مستندسازی در کشورمان را با توجه به شرایط و امکانات موجود مطلوب ارزیابی کرد و گفت: در زمینه مستند باید کار بیشتری کنیم، چرا که ضعف داریم، اما در مجموع فرصت‌ها و ظرفیت‌ها برای مستندسازی در کشورمان بسیار بالاست.

وی در ادامه گفت: در حال حاضر فرصت خوبی ایجاد شده که مستندسازان باید آن را مغتنم شمرده و با تلاش بیشتر و بهره‌گیری از امکانات موجود و ارتقاء دانش خود به سمت توسعه هنر مستندسازی در سیما گام بردارند.

مشیری یادآور شد: در این زمینه قبلا مشکلات زیادی وجود داشته، اما اکنون با توجهی که به این عرصه بخصوص در رسانه دیداری شده، بسیاری از مشکلات حل شده است و بستر لازم برای تولید آثار مستند فراهم است.

این مستندساز خاطرنشان ساخت: قبلا امکانات برای تولید مستند کم بود. طرح‌های زمانبر کمتر تصویب می‌شد و تکنیک‌های تصویری ضعیف بود، ولی این مشکلات در حال حاضر برداشته شده است و سیر مستندسازی نسبت به 6 سال پیش شتاب صعودی یافته است.

وی در پاسخ به این سوال که برای ساخت یک اثر مستند خوب و تاثیرگذار چه امکاناتی مورد نیاز است، گفت: استعدادهای خوبی در کشورمان وجود دارد، اما در انتخاب سوژه‌ها، طراحی، پژوهش، نگارش فیلمنامه و در روند اجرای اثر مشکلاتی وجود دارد که باید حل شوند.

این مستندساز درباره ویژگی یک مستند خوب گفت: داشتن سوژه‌ای مناسب و فراگیر، پرداخت صحیح و صادق بودن با مخاطب از ویژگی‌های یک اثر مستند تلویزیونی است و علاوه بر آن یک مستند باید نو، جذاب و بیانی مخاطب پسند داشته باشد.

منوچهر مشیری گفت: در یک اثر مستند باید از تکرار موضوع پرهیز شود. وجه تمایز یک اثر مستند نسبت به سایر آثار هنری، واقعیت‌گرایی، صداقت و داشتن منابع اطلاعاتی نو در متن آن است و برای این‌که یک اثر جذاب و موردپسند مخاطب باشد باید از پرداخت به موضوعات کلیشه‌ای پرهیز شود.

همایون امامی مستندساز، پژوهشگر و نویسنده سینمای مستند درباره جایگاه مستند در کشور گفت: کشور ما به لحاظ داشتن فرهنگ غنی، پیشینه و تمدن کهن، طبیعت متنوع و جذاب با گویش‌ها و آداب و رسوم خاص و پراکندگی جغرافیایی در حوزه مستندسازی حرف زیادی برای گفتن دارد.

این مستندساز افزود: ظرفیت تولید مستند در کشور ما فراوان است؛ چراکه فرهنگی متنوع و غنی داریم که می‌تواند دستمایه ساخت هزاران و بلکه میلیون‌ها اثر ماندگار مستند باشد، اما متاسفانه کمتر به این امر توجه شده و مستندسازی مورد غفلت واقع شده است.

وی درباره حوزه مستندسازی گفت: هنوز تعریف دقیقی از فیلم مستند در کشور ما وجود ندارد و مستندسازان بخصوص در استان‌ها با سبک‌های سینمایی مستند آشنایی کافی ندارند.

امامی در ادامه افزود: مستند بخصوص در سال‌های اخیر تحت تاثیر تنش‌های سیاسی و قطع روابط دیپلماتیک با کشورهای غربی با چالش‌هایی مواجه شده است و نتوانستیم در جریان پیشرفت‌های حوزه سینمای مستند دنیا حرکت کنیم و در این زمینه هم در حال حاضر گم شده‌ایم.

او در پاسخ به این سوال که برای تقویت مستندسازی و جذاب کردن آثار مستند چه باید کرد، گفت: آموزش، سبک‌شناسی و الگوسازی، تعامل و ارتباط دوسویه با کشورهای صاحب سبک در این زمینه و باز کردن دریچه سینمای جهان روی سینمای مستند کشور ما از ضروریات مستندسازی در کشور ماست.

این مستندساز افزود: مدیران و مسوولان باید روند کار را در زمینه‌های تصویب طرح تا مرحله اجرای مستند آسان کنند و به ایده جوانان توجه بیشتری داشته باشند و آنها را تشویق کنند.

بهنام راد، مدیرکل سیمای استان‌ها نیز یکی از ظرفیت‌های خوب تلویزیونی را در عرصه مستند دانست و گفت: طبیعت، قومیت‌ها، آداب و رسوم، خرده‌فرهنگ‌ها و وجود نیروی جوان مستعد و باانگیزه در استان‌ها زمینه مناسبی برای تولید آثاری ارزشمند در این زمینه فراهم کرده که باید از آنها بهره برد.وی در ارزیابی جایگاه مستند در کشور افزود: طی یک دوره 50 ساله تولید برنامه‌های مستند در مراکز دو برابر شده و از نظر کیفی هم پیشرفت خوبی در تولید اثر دیده می‌شود.

مدیرکل سیمای استان‌ها مستند را مجموعه‌ای ارزشمند تلقی کرد که داشته‌ها و نداشته‌های ما را در قالب تصویر نشان می‌دهد.

بهنام راد در پایان افزود: تاریخ، فرهنگ، اقوام مختلف در کشور ما می‌طلبد در زمینه معرفی ناگفته‌ها و نانوشته‌ها و واقعیت‌ها بیشتر بدانیم. مستندسازی در حوزه‌های اجتماعی و فرهنگی دید جامعه را نسبت به یکدیگر بیشتر و موجب اعتماد و غرور ملی می‌شود.