آغاز تدوین دانشنامه‌ هنرهای سنتی

به گزارش ایسنا ، سید عبدالمجید شریف‌زاده رییس دانشنامه‌ هنرهای سنتی و محمدمهدی هراتی ـ عضو شورای عالی دانشنامه‌ هنرهای سنتی ایران ـ امروز (دوشنبه، 31 خردادماه) در نشستی که در فرهنگستان هنر برگزار شد، حضور یافتند تا آغاز کار رسمی گروه این دانشنامه را اعلام کنند.

شریف‌زاده در این نشست گفت: دانشنامه‌ هنرهای سنتی در 14 گروه تخصصی نگارگری و کتاب‌آرایی، خوش ‌نویسی ، فرش، معماری سنتی و هنرهای وابسته، نمایش‌های سنتی و آیینی، موسیقی سنتی، نساجی سنتی و هنرهای وابسته، سفال، آبگینه، هنرهای مرتبط با چوب، هنرهای مرتبط با فلز، مبانی نظری و حکمی هنرهای سنتی، حجاری و هنرهای وابسته و پوشاک سنتی و هنرهای وابسته تهیه می‌شود و چند گروه اجرایی از جمله پژوهشی و فن‌آوری اطلاعات برای آن تشکیل شده است.

وی در تعریف اهداف تهیه‌ این دانشنامه، اظهار کرد: گسترش و تعمیق اطلاعات درباره‌ هنرهای سنتی، کمک به ارتقای کمی و کیفی پژوهش‌ها در موضوع هنرهای سنتی از طریق ایجاد امکان دسترسی سریع، دقیق و آسان، زمینه‌سازی برای تعمیق پژوهش‌های بنیادی و گسترده‌تر از طریق جلب توجه و مشارکت پژوهش‌گران، اساتید، مدرسان و دانشجویان و اهل حرفه، ایجاد پویایی بیش‌تر در فضای فرهنگی و علمی از طریق تسهیل دسترسی محققان به منابع گوناگون و گسترده و هموار کردن راه تحقیق در تاریخ هنر ایران‌زمین، کمک به احیا، اعتلا و ترویج هنرهای سنتی و زمینه‌سازی برای تدوین و تألیف مداخل مورد نظر به‌صورت مکتوب، بانک‌های اطلاعاتی موضوعی و لوح فشرده از جمله‌ این اهداف است.

پیش از آغاز رسمی این نشست، بهزاد مرتضوی ـ مدیر کل روابط عمومی فرهنگستان هنر ـ توضیح داد که طرح این دانشنامه مهرماه سال گذشته تصویب شده است.

شریف‌زاده نیز با بیان این‌که هنرهای سنتی در طول تاریخ، مسیر تحول خود را گذرانده‌اند، یادآور شد: با نگاهی به تاریخ ایران، قدمتی بیش از 10هزار سال را باید برای این هنرها درنظر گرفت. این قدمت با آنچه در دوره‌های مختلف توسط هنرمندان ابداع و به نسل بعد منتقل شده است، تناسب دارد.

رییس دانشنامه‌ هنرهای سنتی تأکید کرد: هنرهای سنتی شناسنامه‌ ما در دنیاست و شاید پیش از آن‌که نفت در دنیا برای ما شناسنامه شده باشد، ما را به‌عنوان سرزمین فرش‌های بهشتی می‌شناختند، به‌گونه‌ای که در کتاب‌های مستشرقان آمده است: «ایرانیان آثار هنری خود را بر کف سالن‌های‌شان می‌اندازند و بر آن زندگی می‌کنند».

وی اضافه کرد: در دوره‌ معاصر به دلایل گوناگون مورد تهاجم فرهنگی، بی‌مهری و کم‌توجهی قرار گرفته‌ایم و بسیاری از این هنرها به‌خاطر مسائل اقتصادی و صنعتی دوره‌ معاصر و مدرنیزم و بسیاری از مسائل اجتماعی و فرهنگی دیگر جایگاه اصلی خود را از دست داده‌اند و هر روز شاهد فراموش شدن برخی از آن‌ها هستیم. از یاد رفته‌هایی که وظیفه‌ی ما در بخشی از فعالیت‌ها حفظ و معرفی این هنرها و انتقال آن‌ها به آیندگان است.

رییس دانشنامه‌ هنرهای سنتی یادآور شد: از زمان تأسیس فرهنگستان هنر هم‌زمان گروه هنرهای سنتی این فرهنگستان شکل گرفت که یکی از فعال‌ترین گروه‌ها بوده است و برگزاری همایش‌های مختلف از کمال‌الدین بهزاد تا شاهنامه‌نگاری از جمله فعالیت‌های آن به‌شمار می‌آید.

وی بیان کرد: یکی از درخواست‌های اصلی و اولیه‌ این گروه شکل‌گیری مجموعه‌ای بود که بتواند دانشنامه‌ای را برای هنرهای سنتی ایران تعریف کند، چون به‌دلیل شرایط تحمیل‌شده بر هنرهای ما، خیلی از آن‌ها در حال فراموشی‌اند و برخی از این هنرها نیز در طول تاریخ دچار دگرگونی شده‌اند، پس وظیفه‌ی ما شناخت عمیق و دقیق‌تر این هنرهاست.

شریف‌زاده اظهار کرد: البته کارهایی در گذشته به‌صورت پراکنده انجام شده است اما تا کنون کار جامعی نشده بود بنابراین به سازمان یا جایی برای حمایت گسترده از این طرح نیاز بود که فصل‌الخطاب هنرهای سنتی هم باشد. فرهنگستان هنر بالاترین مرجع تصمیم‌گیری درباره‌ هنرهای کشور است و این در وظیفه‌ی ما بود، اما شرایط آن تا کنون فراهم نشده بود.

رییس دانشنامه‌ هنرهای سنتی به اشکال‌هایی در فضاهای تخصصی و گوناگونی اصطلاحات هنرهای سنتی در مناطق مختلف اشاره کرد و گفت: باید هماهنگی بین این اصطلاحات، اطلاع‌رسانی مناسب و پرداختن به واژه‌های درست انجام شود و تدوین این دانشنامه چاره‌ای برای رفع این مشکلات است.ضمن اعلام موجودیت برای تدوین این دانشنامه، دست همکاری به سوی تمام هنرمندان و پژوهش‌گران حوزه‌ی هنرهای سنتی دراز می‌کنیم.

به گفته‌ وی ، سایت دانشنامه‌ هنرهای سنتی‌ راه‌اندازی شده است و این در مرحله‌ نخست طرح قرار دارد و در ادامه، به انتشار مطالب تجمیع‌شده پرداخته می‌شود.

در ادامه‌ این نشست ، محمدمهدی هراتی ـ عضو شورای عالی دانشنامه‌ هنرهای سنتی ـ بیان کرد: تصمیم فرهنگستان هنر درباره‌ اجرایی شدن این دانشنامه، مهم‌ترین کاری است که برای ارتقای هنرهای ملی ایران انجام می‌شود. اکنون ما با یک حرکت عظیم مواجهیم.

وی ادامه داد: هنرهای ملی ایران که با عطر اسلام و موازین و مبانی اسلامی عجین است، چه در گذشته و در روزهای ایران باستان و چه پس از دوران اسلامی همیشه حرف اول را زده است. امروز هم در قرن هیاهو که جعل و تزویر درباره‌ هنرهای ایرانی بسیار اتفاق می‌افتد، هنوز هم ایران با هنرهایش شهره است.

عضو عالی شورای دانشنامه‌ هنرهای سنتی ایران با بیان این‌که هنرهای ایران بیش از 150 رشته است، افزود: وقتی از هفت هنر صحبت می‌شود، توجه کنید که چه ظلمی به هویت هنری خود کرده‌ایم، حتی برنامه‌ریزی دانشگاه‌های کشور دست‌پرورده‌ غربی‌هاست. این برنامه‌ریزی پیش از شهریور 1320 توسط آندره گدار انجام شده است.

هراتی به بهره‌گیری کشورهای دیگر از هنرهای سنتی ایران مانند انگلیس که برای نجات صنعت نساجی خود از هنر و رنگ‌زنی پارچه‌های ایرانی استفاده کرد، اشاره‌ای داشت و گفت: هجوم فرهنگی از راه هنر وارد شده است. باید به این موضوع توجه کنید. اکنون این فرصت فراهم شده است تا مبانی علمی را که زمانی سینه‌به‌سینه منتقل می‌شد، مکتوب کنیم. ما از کانال‌های مختلف، دانش هنرهای سنتی ایران را جستجو می‌کنیم، مزیت هنرهای سنتی این است که زبان دارند و سکوت ندارند.

او با تأکید بر اینکه سنت در ایران مفهومی کهنه ندارد، اظهار کرد: سنت در ابتدا، چکش کوچکی بود اما اکنون برای هنر، حکم یک پتک را پیدا کرده است. این در حالی است که هنر هیچ‌گاه محیط را آلوده نکرده است و هنرمندان ایرانی هرگز آلوده‌کننده‌ محیط اطراف خود نبوده‌اند. هنرهای ما صنایع داشتند و این صنایع به‌معنی پیچ و مهره نیست، چون کم‌تر از 100 سال است که با پیچ و مهره آمیخته شده است. این صنعت از صنع خدا می‌آید و این قلم صنع به‌دست هنرمندان ایرانی آثار بی‌بدیلی را پدید آورده است.

وی بیان کرد: به شهادت همین هنرها و خیلی چیزهای دیگر، ما هرگز پتک را نپرستیده‌ایم. اگر اسکندر آمد که هنرهای ما را آلوده کند، شاهد در تاریخ داریم که این هنرها آلوده نشدند و خودشان بودند که اسطوره‌های ما را با اسطوره‌های یونانی درآمیختند.

هراتی در ادامه به وضعیت نسخه‌های خطی که در کتابخانه‌های ایرانی حبس هستند اشاره کرد و افزود: بسیاری از این نسخه‌ها در بیرون از کشورند و برخی هم در یورش‌ها به یغما رفتند. اکنون فقط خلیج فارس نیست که مدعی پیدا کرده است، بسیاری از نسخه‌های خطی ما که از این کشور دور افتاده‌اند، مدعی دارند بنابراین هوشیاری، دقت عمل و درایت لازم است. در تدوین این دانشنامه نیز این مسائل را باید در نظر بگیریم.

عضو شورای عالی دانشنامه‌ هنرهای سنتی تأکید کرد: هنرهای ما ویترینی نبوده بلکه با زندگی ایرانی عجین بوده‌اند. گلیم ایرانی وقتی مندرس می‌شد، موزه‌نشین می‌شد. هنرمندان باید چشم‌های‌شان را بشورند و جور دیگری ببینند، این افتراقی که اکنون ایجاد شده، باید از بین برود، چون بسیاری از هنرهای ما مکتوم مانده‌اند و موزه‌ها از وجود آن‌ها پر است.

در ادامه‌ این نشست، شریف‌زاده در پاسخ به این پرسش که با توجه به تغییرهای مکرر در فرهنگستان هنر، آیا با تغییر شما امکان دارد، این دانشنامه نیز با تأخیر مواجه شود، اظهار کرد: این کار ما با تأیید رییس فرهنگستان هنر صورت می‌گیرد، این حکم هم توسط همان رییس داده شده است بنابراین احتمال این تغییر کم‌تر می‌شود.

رییس دانشنامه‌ هنرهای سنتی به مزاح گفت: ما مانند در مسجد هستیم، نه می‌توانند ما را بکنند و نه می‌توانند عوض کنند؛ بیخ ریش هنرهای سنتی مانده‌ایم.

وی درباره‌ ترویج هنرهایی که هزاران سال قدمت دارند و اکنون فراموش شده‌اند، به‌دنبال تدوین این دانشنامه، بیان کرد: قطعا هر سازمانی یک وظیفه دارد. حفظ و احیای هنرهای سنتی برعهده‌ فرهنگستان نیست و سازمان دیگری باید این کار را انجام دهد اما تدوین این دانشنامه از وظایف ما به‌شمار می‌آید.در فرهنگستان هنر، طرح‌های مختلفی پیشنهاد شده که یکی از آن‌ها طرح نگارستان هنرهای سنتی بود که به وزارت علوم ارائه شد؛ اما متأسفانه به نتیجه نرسیده است.

شریف‌زاده تأکید کرد: امروز شیوه‌ آموزش در دانشگاه‌ها قطعا جایگزینی برای استادان هنرهای سنتی ایران ایجاد نمی‌کند. بنابراین طرح نگارستان هنرهای سنتی را با بهره‌گیری از شیوه‌ آموزش استاد شاگردی آماده و به وزارت علوم ارائه کردیم؛ اما تا کنون نتیجه‌ای را اعلام نکرده‌اند. البته رییس فرهنگستان هنر قول پی‌گیری آن را داده است.

هراتی هم گفت: هنرهای سنتی ایران قابلیت‌های فراوانی دارد؛ اما فرهنگستان هنر ارگان برنامه‌نویس است و مجری، دستگاه‌های دیگر هستند. ما تا کنون در دانشگاه‌ها خیلی مؤثر بوده‌ایم و تأمین منابع آموزشی را هدف گرفته‌ایم، چون بیش‌تر کتاب‌های ترجمه‌شده غلط دارند و گاهی حاوی مطالب خنده‌دار مغایر با تاریخ کشور ما هستند.

شریف‌زاده در ادامه درباره‌ برآورد زمانی برای آماده شدن این دانشنامه، بیان کرد: ما کاری را آغاز کرده‌ایم اما نمی‌دانیم چه زمانی تمام می‌شود، چون بسیار گسترده است، برای نمونه هنوز استادان، لغت‌نامه دهخدا را نتوانسته‌اند تمام کنند. در حوزه‌ هنرهای سنتی هم وضع این‌گونه است، چون رشته‌ها بسیار گسترده‌اند.

او در پاسخ به این پرسش که آیا در تهیه‌ی این دانشنامه به هنرهای ایران بزرگ یا معاصر پرداخته می‌شود؟ اظهار کرد: هنر ایرانی محدوده‌ی جغرافیایی ندارد، ما ایران بزرگ را در نظر می‌گیریم.

هراتی نیز در تکمیل این سخن گفت: مسأله، شیوه‌ ایرانی است. امکان دارد کاری خارج از این مرز انجام شود اما شیوه‌ آن ایرانی باشد، آن را هم با تکنیک منطقه‌ی مورد نظر در نظر می‌گیریم.

شریف‌زاده درباره‌ بودجه‌ دانشنامه نیز بیان کرد: بودجه‌ سالانه مشخصی را ابلاغ کرده و البته قول ‌داده‌اند، بودجه بسته نمی‌شود و جاهای مختلف تأمین خواهد شد بنابراین مشکل مالی نخواهیم داشت.

رییس دانشنامه‌ هنرهای سنتی درباره‌ این‌که آیا اطلاعات 12 گروه تعیین‌شده همزمان آماده می‌شود، گفت: شکل‌گیری گروه‌ها، متناسب با شرایط است، به‌طوری که برخی گروه‌ها چون پژوهش‌گران‌شان در بخش خصوصی کار می‌کردند، مانند موسیقی، بخشی از اطلاعات آن‌ها تکمیل است و این، کار را راحت‌تر کرده است.

شریف‌زاده درباره‌ دوزبانه‌ بودن دانشنامه نیز توضیح داد: موضوع حال ما تدوین دانشنامه‌ هنرهای سنتی به زبان فارسی است؛ اما در مرحله‌ بعد، به زبان انگلیسی هم می‌پردازیم. یکی دیگر از کارهایی که ما دنبال آن هستیم، معادل‌سازی هنرهای سنتی ایرانی در زبان انگلیسی است، چون بسیاری از این واژه‌ها به اشتباه برگردانده می‌شوند. ما در این دانشنامه قصد داریم، این مشکل را رفع کنیم.