اعتراض چشم ‌بادامی‌ها به ‌آمریکا

پیش‌زمینه

ژاپن و آمریکا که بعد از جنگ دوم جهانی به عنوان متحد در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند در کنار روابط گسترده اقتصادی و سیاسی در بعد نظامی نیز همکاری‌های بسیاری دارند. با توجه به حضور نیروهای آمریکایی در ژاپن و نیز ضعف نظامی توکیو به دلیل تحریم‌ها و مجازات‌های اعمال شده پس از جنگ دوم جهانی علیه این کشور و نیز تلاش‌های واشنگتن برای حفظ موقعیت نظامی در شرق آسیا، این روابط ابعاد گسترده‌ای پیدا کرده است. در این چارچوب آمریکا حتی طرح استقرار سیستم دفاع موشکی در ژاپن را به بهانه مقابله با تهدیدات موشکی کره شمالی مطرح کرده، هرچند که دو کشور همواره بر ادامه این روابط تاکید و توافقنامه‌هایی نیز امضا کرده‌اند اما یک مساله همچنان میان طرفین وجود دارد که می‌تواند بر کل روابط آنها تاثیر گذار باشد. نکته مهم در این مناسبات چگونگی اجرای طرح انتقال پایگاه نظامی آمریکا از اوکیناوا به منطقه گوام می‌باشد.

در سال 2006 میلادی پس از گفتگوهایی طولانی، ژاپن و آمریکا موافقت کردند که پایگاه هوایی آمریکا را که در بخش پرجمعیت جزیره اوکیناوا قرار دارد به منطقه‌ای کم‌‌جمعیت‌تر منتقل کنند ولی دولت جدید ژاپن به نخست‌وزیری هاتویاما، اجرای این طرح را متوقف کرده است.

در چارچوب این توافق‌نامه نیروهای تفنگدار پایگاه هوایی «فوتما» آمریکا باید به جزیره اوکیناوا منتقل شوند. آمریکا کنترل جزیره اوکیناوا را از پایان جنگ جهانی دوم تا سال 1972 میلادی در اختیار داشته است. این جزیره هنوز میزبان تعداد زیادی از نیروی 47 هزار نفری آمریکا در ژاپن است. در این چارچوب «یوکیو هاتویاما» نخست‌وزیر ژاپن در ابتدا با اشاره به انتقال پایگاه نظامی آمریکا که باعث اختلاف‌نظر عمیقی بین واشنگتن و توکیو شده است، گفت که انتقال کامل این پایگاه نظامی از جزیره اوکیناوا به منطقه گوام که در اقیانوس آرام واقع بوده و تحت کنترل آمریکا قرار دارد، امکان‌پذیر نیست. هاتویاما گفت: «اگر بخواهیم واقع‌بینانه قضاوت کنیم، انتقال این تجهیزات به گوام توجیه دفاعی ندارد.» وی گفت: «تصمیم بر این است که هشت هزار نیروی دریایی و خانواده‌های آنها به گوام منتقل شوند؛ معتقدم که انتقال بیش از این تعداد از لحاط دفاعی بسیار دشوار خواهد بود.»

البته هاتویاما در جدیدترین موضعگیری که پس از ملاقات با مقامات آمریکایی صورت داد از این موضعگیری عقب‌نشینی کرده و خواستار کنار آمدن مردم ژاپن با ادامه حضور نظامیان آمریکایی در اوکیناوا شد.

این در شرایطی است که مردم ژاپن با برپایی تظاهرات ضد آمریکایی بارها خواستار برچیده شدن این پایگاه شده‌اند. بسیاری از ساکنان اوکیناوا با اعلام این‌که پایگاه نظامی آمریکا برای محیط زیست نامطلوب است و جرم و جنایت را در آن ناحیه افزایش داده است، خواستار برچیده شدن کامل این پایگاه هستند. هرچند که مقامات آمریکایی دیدارهای متعددی از ژاپن داشته و حتی در بخش اقتصادی نیز تحریم‌هایی را علیه ژاپن اعمال کرده‌اند اما مردم این کشور همچنان بر خروج نظامیان آمریکا تاکید دارند هرچند که دولتمردان توکیو تا حدودی از مواضع گذشته خود کوتاه آمده و از برخی همکاری‌ها با آمریکا سخن به میان آورده‌اند.

با توجه به این‌که دو کشور دارای روابط استراتژیک و همه‌جانبه‌ای می‌باشند و توکیو نیز برای قدرت‌نمایی در عرصه منطقه‌ای بویژه در حفظ توازن در برابر چین، کره شمالی و روسیه به این روابط نیاز دارد، رویکرد این کشور به عدم پذیرش خواست آمریکا با شروط گذشته را می‌توان از چند بعد مورد بررسی قرار داد.

1ـ نکته قابل توجه در تحولات ژاپن رشد ملی گرایی در این کشور می‌باشد. نمونه بارز و عینی این امر را در انتخابات اخیر این کشور می‌توان مشاهده کرد که مردم پس از 5 دهه، آرای خود را از حزب لیبرال دموکرات به حزب دموکراتیک (هاتویاما) و متحدان آن سوق دادند. این اقدام در حالی صورت گرفت که محور اصلی این امر را طرح‌های استقلال طلبانه و تاکید بر کاهش حضور نظامی آمریکا در ژاپن تشکیل می‌داد.

حزب مذکور در تبلیغات انتخاباتی خود وعده تغییر در مناسبات نظامی با آمریکا را سرداده بود و حتی هاتویاما پس از رسیدن به پست نخست‌وزیری تا مدت‌ها از استعفای خود در صورت عدم اجرای خواست مردم در این عرصه سخن می‌گفت.

دولتمردان ژاپن برای اثبات این مساله حتی همکاری با آمریکا در تامین سوخت جنگ افغانستان را به حالت تعلیق درآوردند تا نشانه‌ای بر عزم این کشور جهت دگرگونی در روابط دو کشور در بعد نظامی باشد.

تشدید برگزاری تظاهرات ضد آمریکایی در شهرهای مختلف ژاپن و نیز تاکید دولتمردان این کشور در کاهش فعالیت در افغانستان تحت نظارت آمریکا را از دیگر ابعاد این مساله می‌توان دانست.

2ـ از دیگر مسائل مطرح در سیاست‌های ژاپن گرایش به کاهش تنش‌ها با همسایگان و تقویت اتحادیه‌های منطقه‌ای است. در این چارچوب هاتویاما نخست‌وزیر ژاپن و سایر مقامات ارشد این کشور با سفر به کشورهای منطقه نظیر چین، کره جنوبی، هند و روسیه و توسعه روابط با آسه آن، نشان داده‌اند که برای تحقق این مهم تلاش می‌کنند. ژاپن حتی طرح اتحاد منطقه‌ای را نیز مطرح کرده است. ژاپن لازمه اجرایی شدن طرح‌های مذکور را اجرای برخی اصلاحات در نحوه حضور آمریکا در خاک این کشور می‌داند. البته ژاپن در حال حاضر بر خروج کامل آمریکا از این کشور تاکید ندارد اما برای نحوه این حضور شرایطی را مطرح می‌سازد که مورد استقبال کشورهای همسایه نیز می‌باشد.

البته برخی ناظران سیاسی با اشاره به اختلافات عمیق و ریشه‌ای میان ژاپن و همسایگانش و نیز حساسیت‌هایی که شرق آسیا برای آمریکا دارد، رویکرد این کشور به مناسبات منطقه‌ای را نوعی هشدار به آمریکا و به نوعی کسب امتیازات بیشتر از این کشور ارزیابی می‌کنند. آنها بر این عقیده‌اند که ژاپن در کنار اهداف بالا تلاش دارد تا امتیازات ویژه نظامی، اقتصادی و سیاسی بویژه در قبال کره شمالی از آمریکا دریافت کند. به عبارتی دیگر مساله پایگاه‌های نظامی آمریکا، مولفه‌ای برای تحقق این مهم شده است.

3ـ این امر در عرصه جهانی مطرح است که افکار عمومی جهان دیگر چندان تمایلی به آمریکا و حتی کشورهایی که در بعد نظامی با آن همکاری می‌کنند، ندارند. شاید بتوان گفت همین امر سبب شده تا کشورهای اروپایی از جمله آلمان و انگلیس و... خواستار خروج نیروهای آمریکایی از این کشورها شوند. ژاپن نیز به عنوان کشوری که داعیه‌دار حضور فعال در معادلات جهانی است کاهش حضور آمریکا در این کشور را از مولفه‌های حضور در عرصه جهانی می‌داند. این رویکرد را در معادلات جهانی بخوبی می‌توان مشاهده کرد چنان که کشورهای غربی و برخی کشورهایی که در ردیف متحدان آمریکا قرار دارند اکنون منفور جهان شده لذا برای خروج از این بن‌بست فاصله و حتی انتقاد از آمریکا را در پیش گرفته‌اند.

به هر تقدیر می‌توان گفت که مخالفت‌های ژاپن با درخواست آمریکا در مورد پایگاه اوکیناوا با هر هدفی که باشد در نهایت بیانگر تزلزل جایگاه آمریکا در شرق آسیا و کل عرصه بین‌الملل است که می‌تواند لطمات بسیاری برای آن به همراه داشته باشد. شاید بتوان گفت ترس از همین مساله است که سبب شده آمریکا خواستار تعیین قطعی سرنوشت پایگاه خود در اوکیناوا باشد، گرچه اوباما رئیس‌جمهور آمریکا ادعا می‌کرد در کنار پایان دادن به چالش‌های جهانی ایجاد شده برای آمریکا در دوران بوش، به تقویت جایگاه کشورش در جهان خواهد پرداخت اما روند تحولات امری مغایر با این ادعا را آشکار می‌سازد. روند تحولات جهان نشان می‌دهد که اوباما نه تنها نتوانسته متحدان جدیدی کسب نماید بلکه حتی متحدان سنتی او نیز به دنبال دوری از آمریکا می‌باشند که نمونه بارز آن را در مخالفت‌های اروپا با ادامه فرماندهی آمریکا بر ناتو و تاکید کشورهایی مانند ژاپن و کره جنوبی مبنی بر دگرگونی در روابط نظامی‌شان با واشنگتن و حتی خروج نظامیان آمریکایی از خاک این کشورها می‌توان مشاهده کرد. امری که مسلما چالش‌های جدیدی را برای اوبامایی به همراه دارد که با موجی از ناکامی‌ها و انتقادهای درونی و جهانی مواجه است و حتی می‌تواند وی را به رئیس جمهوری بدون تکرار دوره ریاست جمهوری مبدل سازد.