نگهبان موسیقی دستگاهی ایران هستم

در اوایل پیروزی انقلاب با گروه چاووش ،‌ تجربه‌های نویی را رقم زد و در 5 سالی که دوباره به ایران بازگشته است، با آموزش به جوانان ، پژوهش ، انتشار آلبوم و برگزاری کنسرت ، تحرکی جدید را در این عرصه به وجود آورده است.

علاوه بر تمام اینها، لطفی با اظهارنظرهای بی‌پرده و صریح خود، دو سه سالی است نظرها را به خود جلب کرده است که البته در این گفتگو با اصرار از طرح دوباره آنها خودداری کرد.

بهانه گفتگوی ما با این موسیقیدان با‌سابقه، کنسرت‌هایی است که او امشب و فرداشب در سالن برج میلاد برگزار می‌کند و در آنها با گروه‌های سه‌گانه شیدا‌روی صحنه می‌رود.

 او در این برنامه‌ها 2 اثر جدید و یک قطعه شنیده نشده را در کنار بازسازی کارهای قدما خواهد نواخت که انتظار می‌رود بیشتر از کنسرت‌های قبلی‌اش مورد توجه علاقه‌مندان و کارشناسان قرار بگیرد.

با این که چندان زمانی تا برگزاری کنسرت شما نمانده است، می‌بینم که هنوز درگیر مسائل اجرایی برگزاری آن هستید. آیا چنین وضعیتی، بخش عمده‌ای از وقت و توان هنری‌تان را صرف خود نمی‌سازد؟

حداقل می‌توان سرعت عبور از آن را افزایش داد. این کندی هم برمی‌گردد به ضعف اداری این سازمان‌ها و نهادها که وقت زیادی را تلف می‌کنند و کارشان را به موقع انجام نمی‌دهند.

وقتی سرعت کار این ادارات و نهادها کم باشد، روند صدور مجوز را کند می‌کند و آن وقت ما زمان چندانی برای تبلیغات نخواهیم داشت. برای مثال ما تاریخی را از 3 ماه پیش در نظر می‌گیریم، اما تنها 2 یا 3 هفته قبل از آن مطمئن می‌شویم که روی صحنه خواهیم رفت. این روند طولانی و وقت‌گیر،‌ همان‌طور که در ابتدای مصاحبه گفتید، علاوه بر سرد کردن اشتیاق و انرژی گروه، زمان تبلیغات را هم کاهش می‌دهد.

از بعضی جهات طولانی‌تر شده. برای مثال تا چند وقت پیش،‌ حراست وزارت ارشاد در این مورد تصمیم می‌گرفت که گویا این وظیفه به نهادی بالاتر واگذار شده است. همه اینها کار را کند می‌کند.

از طرف دیگر بسیاری از امور هم از دست ما خارج است. جالب است بدانید که اگر ما سالنی را برای اجرا در نظر بگیریم و به توافق برسیم، آن وقت درخواست برپایی کنسرت را مدیران تالار باید ارائه دهند و نه هنرمندان و گروه موسیقی. در واقع بخش‌هایی از فرآیند اجرایی برگزاری کنسرت،‌ بدون حضور ما سپری می‌شود.

همین که می‌گویید، بهترین توجه ممکن است. وقتی در برپایی یک کنسرت مشکلات زیادی سر راهم قرار می‌گیرد، به من اعتماد نمی‌شود و مسائل اجرایی فکر و ذهن مرا مشغول می‌کند، چگونه می‌توان انتظار داشت در طول سال و در شهرهای مختلف ده‌ها برنامه اجرا کنیم.

بنابراین که ترجیح می‌دهند در بیرون از مرزهای کشور کنسرت بدهند. برای مثال براساس محاسبه‌ای که کرده‌ام، 80 درصد اجراهای زنده موسیقی سنتی در سال گذشته، خارج از کشور روی صحنه رفته است.

بیشتر یک نقد درون صنفی است. وقتی 4 یا 5 نفر بخواهند کنسرت دهند و با مشکلاتی روبه‌رو شوند، مطمئن باشید صدایشان برای رفع موانع به هیچ جا نمی‌رسد. اما اگر همه پشت سر هم باشند، میدان را خالی نگذارند و درخواست برپایی کنسرت بدهند، آن وقت اعتراض آنان به موانع سر راه به گوش مسوولان می‌رسد و امید حل مشکلات را افزایش می‌دهد.

برای من هم خیلی ساده است که در ترکیه، دبی، اروپا یا آمریکا کنسرت بدهم، اما فکر می‌کنم تا اینجا و مقابل علاقه‌مندان داخلی روی صحنه نروم، یک جای کار می‌لنگد. همان‌طور که پیش از این هم گفتم، تا تعادلی بین اجراهای داخل و خارج کشور ایجاد نشود، چندان به کنسرت‌های بیرون از مرزها اعتقادی ندارم.

اگر همه به دلیل سختی‌های برپایی کنسرت در ایران، کناره‌گیری کنند یا به خارج از کشور بروند، چه کسی باید این درخواست منطقی،مستدل و قانونی برای تسهیل در اجرای زنده موسیقی در داخل را به گوش مسوولان برساند. تمام انتقاد من به همکارانم این است که نباید میدان را خالی کنند و به دنبال برپایی کنسرت‌های راحت‌ در خارج از ایران بروند.

چون معتقدم با توجه به گسترش رسانه‌های جمعی از جمله ماهواره و اینترنت، درگیر یک بحران فرهنگی هستیم که تنها می‌توانیم با اتکا بر هنر و سنت ملی خودمان از آن سالم بیرون بیاییم. در جهان امروز نباید هیچ وقتی را هدر دهیم و با تمام وجود باید کار کنیم تا بتوانیم جوانانمان را در برابر فرهنگ‌های بیگانه و مخرب واکسینه کنیم.

در همین آپارتمانی که با هم گفتگو می‌کنیم، من از صبح تا شب حاضر می‌شوم تا به آموزش، پژوهش،‌ تالیف، تصنیف و برپایی کنسرت، میراث گرانبهای موسیقی خودمان را به علاقه‌مندان منتقل کنم. در واقع آنچه انجام می‌دهم، همه در خدمت این هدف است که از این بحران فرهنگی جهان که چون بهمن همه چیز را در سرراهش نابود می‌سازد، به سلامت عبور کنیم.

هیچ وقت یک دست صدا نداشته است. انتظار من از دیگر دوستان هنرمند این است که آنان هم با تشکیل چنین مراکزی، در تمام زمینه‌های موسیقی فعال شوند تا بتوانیم جریانی پایدار و قوی را به وجود آوریم. با نشستن و زانوی غم به بغل گرفتن، هیچ‌کاری درست نمی‌شود. باید وارد میدان شویم، شرایط را به مسوولان گوشزد کنیم، سیاست‌هایشان را به نقد بکشیم و در کنار هم به هدف گسترش و فراگیر شدن موسیقی ملی و ایرانی برسیم.

وقتی همه مسوولان، کارشناسان و هنرمندان هشدار می‌دهند که فرهنگ آن‌ور آب به ما هجوم آورده است، چاره‌ای جز این نداریم که کنار هم بایستیم، حرف‌هایمان را بی‌پرده بزنیم و با هم چاره‌ای بیندیشیم.

در آن زمان، سیستم فرهنگی و هنری کشور برای دفاع از موسیقی ملی برنامه چندانی نداشت. موسیقی سنتی ما در آن برهه، حال و روز خوبی نداشت و زیر هجوم موسیقی‌های عامه‌پسند و حتی کاباره‌ای که از رادیو و تلویزیون پخش می‌شد، قرار گرفته بود.

برای دفاع و مراقبت از موسیقی سنتی، چندین بار اقدام به راه‌اندازی گروه شیدا کردم که البته ناموفق بود و عاقبت در سال 1354 با حمایت هوشنگ ابتهاج که مدیر تولید موسیقی رادیو و تلویزیون آن زمان بود، اولین کارهایمان را تولید کردیم.

علم عملی و نظری موسیقی همیشه راه خود را می‌روند و البته در دوره‌ای همدیگر را تکمیل می‌کنند. برای مثال در دوره عبدالقادر مراغه‌ای این دو به هم رسیدند و یکدیگر را کامل کردند.

اگرچه در علم نظری موسیقی ایرانی با فقر پژوهشی و آموزشی روبه‌رو هستیم و آن را گم کرده‌ایم، اما موسیقی عملی ما سینه به سینه به امروز رسیده و پیکره‌اش را با سخت‌جانی حفظ کرده است.

آنها هم با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند که دست‌هایشان را بسته است. این کار نیازمند آزادی اندیشه‌ورزی در دانشگاه‌هاست که باید فراهم شود.

علاوه بر این، بخش‌های پژوهشی موسیقی باید در عرصه‌های علوم ریاضی، ادبیات، فلسفه و هنر دنبال شود که متاسفانه چندان جدی گرفته نمی‌شود.

در تهران متاسفانه تنها 2 سالن بزرگ داریم که می‌توانند میزبان کنسرت‌های پرطرفدار باشند و این برای پایتخت کشوری با تمدنی بزرگ و فرهنگی دیرپای بسیار کم است.

تالار بزرگ کشور و سالن مرکز همایش‌های برج میلاد با این‌که برای کنسرت ساخته نشده‌اند، تنها جاهای این کلان‌شهر هستند که در آنها می‌توان پاسخگوی اشتیاق و علاقه مخاطبان بی‌شمار بود.

همین 2 سالن هم چنان گران در اختیار گروه‌های موسیقی قرار می‌گیرند که قیمت بلیت کنسرت‌ها را به طور سرسام‌آوری افزایش می‌دهند. وقتی سالن میلاد برای 1600 صندلی، برای هر شب کنسرت 20 میلیون تومان می‌گیرد، در واقع تیشه به ریشه اجراهای زنده موسیقی می‌زند. این در حالی است که سالن میلاد متعلق به شهرداری تهران است و مثل خیلی از پایتخت‌های جهان باید تسهیلاتی در اختیار گروه‌های موسیقی قرار دهد.

باتوجه به محاسبه‌هایی که برای این کنسرت‌مان انجام داده‌ایم، با در نظر گرفتن هزینه‌های جانبی دیگر، هر صندلی سالن برج میلاد حدود 25 هزار تومان برایمان آب می‌خورد که واقعا کمرشکن است. در حالی که بلیت کنسرت ما برای هزار صندلی این سالن زیر 25 هزار تومان است، تنها می‌توانیم چشم به 600 صندلی باقیمانده بدوزیم که بلیتشان از 35 تا 50 هزار تومان به فروش می‌رسد.

این در حالی است که بین 150 تا 200 صندلی را هم برای دعوت‌شدگان درنظر گرفته‌ایم و هزینه آنها را باید روی بلیت باقی صندلی‌ها سرشکن کرد.

نتیجه تمام این حساب و کتاب‌ها این می‌شود که در پایان کار می‌بینیم برگزاری کنسرت در تهران از تمام شهرهای بزرگ جهان گران‌تر تمام می‌شود.

برای مثال اوایل پاییز در یکی از بهترین سالن‌های ایالت کالیفرنیای آمریکا روی صحنه می‌رویم که هزینه کمتری را به گروه تحمیل می‌کند و در نتیجه بلیت آن ارزان‌تر از کنسرت امشب و فرداشب ما به فروش می‌رسد.

تنها راه ارزان‌تر شدن قیمت بلیت کنسرت‌های موسیقی در تهران این است که سالن‌ها با هزینه کمتری در اختیار گروه‌ها و هنرمندان قرار بگیرد و موانع سر راه اجراهای زنده کاهش یابد. در این صورت به یقین، شاهد برپایی کنسرت‌های بیشتر و فروش بلیت‌های ارزان‌تر و البته افزون‌تر خواهیم بود که در گسترش موسیقی سنتی بین مردم و بویژه جوانان نقش پررنگی بازی خواهد کرد.

مهدی یاورمنش
گروه فرهنگ و هنر