نویسنده، محصول زمانه خودش است

نقد و داستان دو مقوله جدا از هم نیستند. قطعا نقد و داستان روی هم تاثیر می‌گذارند. به صرف کسب رضایت منتقد، داستان نوشتن که فاجعه است!

موقع نوشتن داستان ابتدا هرچه به ذهنم می‌رسد، می‌نویسم. بنابراین در این مرحله هیچ نگاه ناظر منتقدی بالای سر من نویسنده نیست. درواقع سعی نمی‌کنم از دیدگاه یک منتقد داستان بنویسم؛ ولی در مرحله دوم از دیدگاه یک منتقد به داستانم نگاه می‌کنم. فکر می‌کنم هر نویسنده‌ای، این کار را انجام می‌دهد و پسند طیف خوانندگانش را هم در نظر می‌گیرد. فراموش نکنیم که نقد از بطن ادبیات زاده شده و در خدمت غنی کردن آن است. به هر شکل هر کاری چارچوب‌های معمولی دارد که ما خودمان را به آنها مقید می‌کنیم.

برای من زبان، فرم و گونه‌های پرداخت داستان فوق‌العاده اهمیت دارد. امروزه زبان اهمیت ویژه‌ای در داستان دارد، اگر شما نتوانید با زبان یک اثر ارتباط برقرار کنید، برای خواندنش وقت نمی‌گذارید، مگر آن‌که به دلایلی مجبور به خواندنش باشید.

شاهکارهای دنیا هم درونمایه‌های یکسانی دارند مثل عشق، مرگ، انتقام، جدایی و... این درونمایه‌های یکسان باید طوری در شیوه‌های روایی و زبان شما به خدمت گرفته شوند و مهم‌تر از همه با نگاهی تازه در زبان و نوع پرداخت بیان شوند که کاری اغناکننده خلق شود تا خواننده آن را تکرار مکررات نبیند و خودش را پس از خواندن مغبون احساس نکند.

بن مایه شعر شاملو به داستان هابیل و قابیل برمی‌گردد. در داستان «سنگواره» هم دو برادر داریم که برای به دست آوردن دختر مورد علاقه‌شان، جنگی پنهانی دارند. تا این‌که یکی به خاطر دیگری از میدان خارج می‌شود؛ ولی در ذهن هر دو، تفکر برادرکشی هست. خوب به یاد داشته باشیم که اسطوره‌ها در گذشت زمان جا‌به‌جا می‌شوند. بعلاوه این جا‌به‌جایی در ذهن نویسنده به شکلی دیگر و متناسب با خواست او تغییر می‌کند.

یا در داستان «مرده‌ها دروغ می‌گویند» ما هم روایت بازجو را داریم، هم روایت مقتول و هم روایت قاتل. در این سه روایت همکنار که هیچ کدام هم قابل اعتماد نیستند، یک شبکه تودرتوی روایتی ساخته‌ام. بازجویی که تکه‌تکه‌های سرهم شده مقتول در اتاق خوابش ظاهر می‌شود، در آستانه بازنشستگی است و مشکلاتی هم با زنش دارد و پرونده‌ها را با هم قاطی می‌کند. مقتول وقتی به بازجو التماس می‌کند دست از سر قاتل (زنش) بردارد، ضد و نقیض هم می‌گوید، بخصوص که وقتی پشت می‌کند تا برود، حفره پشت جمجمه‌اش حکایتی دیگر است. در کنار همه اینها اگر توهمات قاتل را هم به این دو روایت اضافه کنیم، می‌ماند پرونده‌خوانی بازجو که شاید داستان تازه‌ای از چند پرونده ساخته باشد.

تلاشم این است که برای خواننده بنویسم. حالا خواننده من ممکن است منتقد باشد، ممکن است یک داستان‌خوان معمولی یا متوسط. در «بگذریم...» هم خواننده معمولی داشتم، هم خواننده خیلی کتابخوان. حتی خواننده‌هایی بودند که کتاب‌های عامه‌پسند خوانده بودند؛ ولی با بعضی داستان‌های «بگذریم» کاملا ارتباط برقرار کرده بودند. من جوابم را از هر چند گروه دریافت کردم و به ضعف‌های کارم پی بردم و همیشه خودم را مدیون خواننده‌های زیرک و هوشیاری می‌دانم که بی‌ملاحظه کیستی و چیستی نویسنده حرفشان را می‌زنند؛ ولی باور کنید این تواضع نیست اگر بگویم مجموعه «بگذریم...» را چنانچه بعد از 10 سال نوشتن و بازنوشتن از خودم دور نمی‌کردم، هنوز مشغول ویرایش آن بودم.

شما گفتید چندتایی از داستان‌های مجموعه «بماند...» منتقدپسند است، این خیلی کلی است. کاری ندارم که منتقدپسند بودن یعنی چه. همین قدر می‌دانم که برای طیف کتابخوان می‌نویسم. برای خواننده‌ای که تازه کتاب به دست گرفته، این کار مطلوبی نیست.

در ادبیات جدی کشف است که لذت می‌آفریند. نه تعلیق‌های ماجرایی صرف. رسالت ادبیات فقط سرگرم‌کنندگی نیست. تازه برای سرگرمی طیف آدم‌های مختلف هم تعریف‌های مختلفی داریم. برای عده‌ای سرگرمی، داستان خواندن قبل از خواب نیست. سرگرمی به معنی کشف و لذت بردن از آن کشف و بیدار ماندن است.

امروزه ادبیات، بار خیلی از چیزها را به دوش می‌کشد؛ اجتماع، سیاست، فرهنگ و... در حالی که خودش خیلی تنها و بی‌پوشش مانده. به نظرم، همین‌ها هم هست که به آن بعد می‌بخشد. خیلی از خوانندگان در ادبیات دنبال یک سرگرمی عام نیستند. این طیف از خوانندگان حتی اگر محدود، برای من اهمیت دارند.

در ادبیات یک لذت داریم؛ یک درک. وقتی متن یک سطح از درک و باور گذشته ما را می‌شکند و ما را به تجربه درکی تازه می‌رساند، نتیجه لذت از متن است؛ این همان است که طیفی از کتابخوان‌های جدی را راضی می‌کند. در مقابل، ادبیات عامه‌پسند و محبوب بر همان درک سابق و عام ما صحه می‌گذارد و لذت از متن، به لذت خودتاییدی فروکاسته می‌شود که خود لذت دیگری است و طیف گسترده‌ای از خوانندگان را خشنود می‌کند. نمی‌خواهم لذت گروه دوم را ناچیز بشمارم. به هر حال اینها همه‌اش سلیقه است و به انتخاب و میزان درخواست خواننده از متن بستگی دارد.

شاید هم مسکن. ببینید آدم‌های سرخوش به انزوا پناه نمی‌برند. آنها ترجیح می‌دهند در جمع باشند، از زندگی لذت ببرند. من تحسین‌شان می‌کنم؛ ولی نمی‌خواهم جای آنها باشم. نویسنده خودخواسته خودش را به گوشه انزوا تبعید می‌کند؛ چون ریزبین است و ریزبینی رنجش می‌دهد، با کاغذ و قلم یا صفحه کلید و مانیتور راحت‌تر کنار می‌آید.

نویسندگی کار سخت و لذتبخشی است. گفته بودم که لذت برای هر گروهی معنای خودش را دارد. نویسندگی کاری سخت و دوست‌داشتنی است که واقعا عرق روح آدم را درمی‌آورد!