نوای ‌گم‌شده موسیقی سنتی

بله. حرف‌هایم تقریبا چنین مضمونی داشت و بارها پیش از این هم بر آن تاکید کرده‌ام.

اشاره این سخن آن است که موسیقی سنتی ما را به سمت معنا و معرفت سوق می‌دهد. جوانی که سازی مثل سه‌تار می‌زند، اشعاری با آن خوانده می‌شود که دارای مضامین و محتوای معرفتی هستند. در این صورت چنین نوازنده‌ای با آثار بزرگانی چون مولانا، سعدی و حافظ انس می‌گیرد.

ما موسیقی بی‌کلام هم داریم، اما در آن متوقف نمی‌شود. موسیقی ما به دلیل علاقه مخاطب برای ارتباط مستقیم و بی‌واسطه با مفاهیم و معانی، بیشتر وقت‌ها با شعر همراه می‌شود که دلیل استقلال نداشتن موسیقی نیست.

تا حد زیادی همین‌طور است که می‌گویید. برای مثال در موسیقی ایرانی در حق حکیم توس ظلم شده است. فردوسی شاعری است که بیان اسطوره‌ای و حماسی خاص خودش را دارد که آکنده از حکمت است. این یک نقصان موسیقی ایرانی است که کمتر به سراغ اشعار حماسی فردوسی رفته؛ هرچند در سال‌های اخیر کارهایی در این زمینه صورت می‌گیرد.

ادبیات فارسی، 5 قله دارد؛ فردوسی، نظامی، مولانا، سعدی و حافظ. آنان به سبب آن که اشعارشان به لحاظ صنایع ادبی و مضمون قوی است، بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند.

این عیب نیست، ویژگی موسیقی ایرانی است. نباید انتظار داشته باشیم که تعاریف و الگوهای موسیقی غربی، اینجا هم دقیقا انطباق داشته باشد. مسلم است که آنان فرهنگ خاص خود را دارند که موسیقی‌شان هم با آن هماهنگ است. موسیقی ایرانی، مبتنی بر مضامین عرفانی است که مردم هم بشدت علاقه‌مند به آن هستند. برای مثال، غزلیات حافظ جزئی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ و زندگی مردم است که بی‌شک در موسیقی هم حضوری پررنگ پیدا می‌کند.

اشعار دارای مضامین اجتماعی بیشتر به صورت دکلمه همراه با موسیقی جالب می‌شوند؛ بویژه اگر با صدای خود شاعر باشد. فکر می‌کنم این نوع شعر با قالب موسیقی سنتی جور درنمی‌آید.

وقتی من می‌خواهم کنسرتی بدهم یا آلبومی را منتشر کنم، هر شعر انتخابی‌ام باید با دیگر آثار آن مجموعه سنخیت داشته باشد. یعنی اشعاری با مضامین متناسب باید در کنار هم قرار بگیرند.

بیشتر در حوزه مفاهیم عمومی انسانی مطرح می‌شود. هر کسی در هر رشته هنری فعالیت‌ می‌کند، به یقین این فکر و باور را دارد که با اشاعه هنر درست و معنوی،‌ می‌توان خیلی از مسائل و معضلات اجتماعی را حل کرد.

موسیقی در واقع وجه تجریدی ریاضی است،‌ چون در آن نسبت فرکانس‌ها پدید آورنده زیبایی است. این رویکرد نفی‌کننده وجه هنری موسیقی نیست، بلکه بیشتر در جهت آشکارسازی رموز علمی آن حرکت می‌کند. چنین وضعیتی کم و بیش درباره معماری هم صدق می‌کند؛ چرا که آن را وجه تجریدی هندسه می‌نامند. در اینجا نسبت طول، عرض، ارتفاع و سطوح است که زیبایی را می‌آفریند.

بستر معماری، مکان است و بستر موسیقی، زمان. اما چون هر دو هنر با نسبت‌های عددی سر و کار داشته و وجوه مشترک زیبایی‌شناسی دارند، با هم بیگانه نیستند. در یک جمله کوتاه می‌توان گفت که موسیقی، معماری زمان است و معماری، موسیقی مکان.

بی‌شک به طور ناخودآگاه بر هم اثر گذاشته‌اند که بیانش سخت است، ولی حداقل می‌توانم بگویم که تحصیلات دانشگاهی باعث می‌شود که هنرمند، ذهنی طبقه‌بندی‌شده پیدا کند. پشتوانه آموزشی، هنرمند را تحلیلگر می‌سازد و آن را به یک آنالیزور تبدیل می‌کند.

شاید این طور باشد، اما فکر می‌کنم بیشتر این باشد که چه می‌خوانم. یک موقع خواننده رشتی، شوشتری یا کرد بیات می‌خواند که احساس غم در مخاطب ایجاد می‌کند، اما یک زمانی دارد همایون یا چهارگاه می‌خواند که حالت متفاوتی دارد.

این را به هیچ‌وجه نمی‌توانم قبول کنم. چرا که اگر با موسیقی سنتی انس بگیریم، متوجه می‌شویم که در آن هیچ حزن دنیایی وجود ندارد و ایجاد غصه نمی‌کند. موسیقی سنتی در واقع دارد هشدار می‌دهد و با صدای محزونش می‌خواهد ما را از غفلت بیرون بیاورد. در یک جمله باید گفت که موسیقی سنتی غم دارد، اما غصه ندارد. غصه مربوط به امور دنیوی است که در موسیقی ما جایی ندارد و به جایش غم فراق معشوق حقیقی در آن موج می‌زند. این در شعر ما نیز سابقه دارد.

این هم یک سوءتفاهم دیگر است. در موسیقی ایرانی هم طرب داریم؛ همان‌طور که در آن حماسه و غم هم‌دیده می‌شود. زیبایی موسیقی ما به دلیل همین مجموعه است که کنار هم قرار گرفته‌‌اند. برای مثال ما با پیش‌درآمد شروع می‌کنیم که قطعه‌ای آرام و ملایم است و شنونده را با فضای دستگاه آشنا می‌کند. بعدش چهار مضراب می‌آید که تند و با هیجان است و نمی‌گذارد مخاطب خسته شود. سپس نوبت به آرامش ساز و آواز می‌رسد که در ادامه تصنیف‌خوانی به دنبالش می‌آید. رنگ هم قطعه‌ای شاد است که کار را به پایان می‌رساند. این مجموعه متنوع خود نشان‌دهنده آن است که موسیقی ایرانی آن طور که برچسب خورده است، محزون نیست. آنچه در موسیقی ایرانی بیشتر به چشم می‌آید، عمق غم نهفته در آن است و نه مقدارش. به عبارت دیگر موسیقی ما از نظر کمی خیلی غمگین نیست بلکه شدت آن زیاد است. برای مثال گوشه کرد بیات بسیار محزون و مغموم است.

از قدیم گفته‌اند آن خشت بود که پرتوان زد و در عالم هنر باید با وسواس کار کرد. هر مجموعه موسیقی باید دارای ظرایف لازم و پختگی کامل باشد تا بتوان آن را منتشر کرد. خودم هم دوست ندارم زیاد کار کنم و کیفیت آن پایین بیاید.

بخشی از این مساله به تهیه‌کنندگان و ناشران برمی‌گردد که بویژه در سال‌های اخیر کمتر رغبت دارند به موسیقی اصیل بپردازند. دلیل اصلی آن هم درهم‌ریختگی و بی‌نظمی فضای موسیقی کشور است. دهه‌های 60 و 70 خورشیدی، دوره بهتری برای موسیقی ایرانی بود که بویژه مقطع 1364 تا 1375 را باید طلایی نامید. متاسفانه از ابتدای دهه 80، فضای موسیقی کشور نابسامان شد که بر میزان و کیفیت آلبوم‌های منتشر شده در حوزه موسیقی سنتی هم تاثیر منفی گذاشت.

20 سال پیش، آثار موسیقی سنتی در شمارگان 100 هزارتا منتشر می‌شد که برای تهیه‌کننده سودآور و برای هنرمند قانع‌کننده بود. در حالی که امروزه چنین شرایطی وجود ندارد.

وارد شدن موسیقی‌های بی‌ریشه به بازار که ذهن مخاطب را آشفته و گیج کرده و فضایی پراغتشاش را شکل داده است.

موسیقی پاپ هم تعریف خود را دارد که باید در فضایی هنری شده ارائه شود، اما وقتی همه چیز بی‌حساب و کتاب است، تولیدات پاپ هم به پایین‌ترین سطح کیفی خود نزول می‌کند. در این حالت علاقه‌مندان با انبوهی آلبوم جورواجور که خلق‌الساعه پدید آمده‌اند روبه‌رو هستند که تعداد اندکی آثار سنتی در آن وجود دارد که آنها هم به خوبی دیده نمی‌شوند. ذهن مخاطب هم در این شرایط گیج می‌شود و در بین این سر و صداهای زیاد، اصلا امکان انتخاب پیدا نمی‌کند.

شنیده می‌شود، اما بسیار ضعیف و کمتر از گذشته است. در قدیم، طرفداران موسیقی اصیل ایرانی همیشه منتظر انتشار آلبومی جدید بودند که دیگر از آن تب و تاب خبری نیست. این درهم‌ریختگی و اغتشاش بر ذائقه علاقه‌مندان نیز تاثیر بدی گذاشته و آنان را حتی از موسیقی خوب و فاخر هم دلزده کرده است.

بخشی از این وظیفه بر عهده مسوولان و مدیران است. اگر آنان شرایط برپایی کنسرت را ساده و سهل سازند، از ناشران آلبوم‌های موسیقی حمایت کنند، مساله کپی‌رایت را جدی بگیرند و فضای تبلیغی مناسبی را برای آثار هنری به وجود بیاورند، مطمئن باشید که به مرور بسیاری از مشکلات رفع خواهد شد.

چون روندی پیچیده و زمانبر دارد. سال 87 درخواست برگزاری کنسرتی را دادم که برای جواب دادن به آن حدود 50 روز وقت تلف کردند. زمانی هم که پاسخ مثبت دادند، دیگر تالار بزرگ کشور پر شده بود و امکان میزبانی ما را نداشت. پیچ و خم اداری صدور مجوز کنسرت، آنقدر دست و پاگیر است که بسیاری را از کرده خود پشیمان می‌سازد و منصرف می‌کند.

بله. بیشترین صندلی‌های تالارها در هنگام برگزاری کنسرت‌ها از سوی جوانان پر می‌شود که نشان‌دهنده ظرفیت بالای این هنر در جذب مخاطب است. ما چرا نباید از این توان نهفته در جامعه استفاده و جوانان را تغذیه فرهنگی و روانی کنیم؟ مطمئن باشید اگر هنر در هر جامعه‌ای گسترش یابد، جای بسیاری از انحرافات و نابهنجاری‌های اجتماعی را تنگ می‌کند. وقتی کنسرت‌ها تعطیل شوند، آهنگساز، خواننده و نوازنده بیکار خواهند شد و مخاطب جوان هم وقتش را با کاری که شاید چندان پسندیده نباشد، پر می‌کند.

برای من، اسم زیاد مهم نیست و این کار است که اهمیت دارد. برای همین با حسن یوسف‌زمانی، فریدون شهبازیان، مجید درخشانی، علی رحیمیان و ... که سابقه بیشتری دارند همکاری کرده‌ام و با جوان‌تر‌ها هم کار کرده‌ام.

یک زمانی خودم ملودی‌ها و آهنگ‌هایی متناسب با اشعار دارم و برای همین آهنگسازی‌اش را برعهده می‌گیرم. وقتی هم هست که دیگران از من دعوت به همکاری می‌کنند که پس از ارزیابی، به آنان جواب مثبت می‌دهم.

یک موقعی کاری فانتزی می‌‌خواهید بکنید که براساس آزمون و خطاست و در نهایت مطمئن باشید ماندگار نمی‌شود. در موسیقی تلفیقی، حفظ‌ شأن موسیقی ایرانی، نوازنده و ساز خیلی مهم است. همین‌طور حفظ اصالت‌ها که نباید آنها را مخدوش سازیم و تحریف کنیم. ‌