چراغ سبز برای فعالیت فرهنگی دانشجویان

آنچه خدمت وزیر علوم عرض کردم، به نوعی تحلیل از وضعیت موجود بود. به عنوان مقدمه یادآوری کنم که در جمهوری اسلامی چند پیش‌فرض در امور فرهنگی مطرح شده، یکی این که انقلاب اسلامی به نوعی انقلاب فرهنگی بود که بحث تربیت و هدایت انسان‌ها را مطرح کرد و در این نظام بنا به فرمایش امام، دانشگاه کارخانه انسان‌سازی یا موتور محرک کشور و نظام است. بنابراین در حوزه هدایت انسان‌ها انتظار از دانشگاه‌ها بالاست. کارکردهای دانشگاه بیشتر بار فرهنگی دارد. هر محققی که به نظام اسلامی نگاه کند، به نقش دانشگاه‌ها اشاره خواهد کرد. برآوردن این توقعات نیازمند سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف فرهنگی است. آنچه نیاز داریم سهم و جایگاه امور فرهنگی در قوانین آموزش عالی است. پیش از این گفته می‌شد در قانون پیش از سال 83 و قانون وزارت فرهنگ و آموزش عالی، بر فرهنگ تاکید می‌شد. اما پس از این سال تغییر نام وزارتخانه به وزارت علوم و حذف واژه فرهنگ، باعث شد بخش فرهنگی دیده نشود و یا کمرنگ شود. تشکیلات اداری هم به همین منوال چیده شده است. چنین تشکیلاتی هدف انسان‌سازی از دانشگاه را تامین نمی‌کند باید به بخش فرهنگی بیشتر توجه شود و سهم مجموعه آموزش عالی را در تولید فرهنگ دقیقا مشخص کنیم. نکته بعدی این است که در هر دانشگاهی باید بخشی به عنوان مخاطب برنامه‌های فرهنگی نظام تعریف شود. آن بخش هم به طور کمرنگ در حال حاضر وجود دارد. ما در دانشگاه‌هایمان معاونت دانشجویی و فرهنگی داریم.

البته در 8 دانشگاه معاونت مستقل فرهنگی داریم، اما در سایر دانشگاه‌ها معاونت دانشجویی و فرهنگی هم متصدی رفاه و هم امور فرهنگی دانشجویان است که البته امور خدمات و رفاهی آن‌قدر گسترده است که ساختار مستقل می‌خواهد و بیشتر توان این معاونت صرف امور دانشجویی می‌شود، پس ما نیاز داریم که مستقل شویم. از طرفی در دانشگاه‌ها باید کارکنان هم نظام تربیتی و فرهنگی داشته باشند تا بتوانند روی استادان و دانشجویان تاثیر بگذارند ولی از این نظر با ضعف‌هایی روبه‌روییم.

آنچه در وزارت ارشاد مطرح است، فرهنگ عمومی و متعلق به همه مردم است، اما آنها که در آکادمی‌ها ساکن و فعالند، خرده فرهنگ‌های خاصی هستند که باید برنامه خاص خودش را داشته باشند. دانشگاه یک دستگاه تخصصی است و خرده‌فرهنگ خاص خودش را دارد و برای یک کشور نقش تولیدکننده دارد. این استدلال که کشور متصدی فرهنگی دارد، وزارت ارشاد متصدی فرهنگ عمومی است و به خرده‌فرهنگ‌ها بخصوص خرده‌فرهنگ‌های مراکز علمی کمکی نمی‌کند مثل پزشک عمومی و پزشک متخصص است. آیا می‌توانیم بگوییم چون پزشک عمومی داریم دیگر به پزشک متخصص نیازمند نیستیم. این که من خواستار بازنگری قانون آموزش‌عالی شده‌ام، ناظر بر همین مساله است. اگر اقتدار ما به فرهنگمان است باید بیشتر مورد توجه باشد.

من پاسخ شما را با یک مثال می‌دهم، دهه 60 شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوبه‌ای تصویب کرد تا نمای ساختمان‌های آموزش عالی مزین به آیات، احادیث و نمادهای ایرانی ـ اسلامی باشد. مهندسانی که از دانشگاه‌های خودمان فارغ‌التحصیل شده‌اند، این کار را هزینه اضافی می‌دانند. ما به هر حال فرزندان این کشوریم. اگر تحت آموزش‌های فرهنگی باشیم، نیازی نیست مصوبه بدهیم. وقتی این آموزش‌ها نیست چنین وضعیتی پیش می‌آید. انتقاد به دیدگاهی وارد است که شما هم به آن اشاره کردید. فرهنگ عمومی را چنان جامع می‌بینند که همه اقشار را پوشش می‌دهد البته نقاط ضعف دیگری هم دارد. در کشور ما، خانواده و دوستان هم نقش فرهنگی داشته‌اند و به همین دلیل وزارت فرهنگ و ارشاد را کافی می‌دانند و نقش سایر گروه‌ها را نادیده می‌گیرند.

ما در بحث نیازهای فرهنگی دانشجویان را تقسیم می‌کنیم به دانشجویان کارشناسی، ارشد و دکتری. تاثیرگذاری بیشتر بر دوره کارشناسی است. به خاطر اقتضائات سنی و طراوت و نشاط بیشتر است و افراد از دوره متوسطه به کارشناسی می‌آیند و آمادگی پذیرش بیشتری دارند و سال‌های تحصیل بیشتر است و ظرفیت آنها برای آموزش مهارت زندگی و بحث‌های هویتی بیشتر است. در این دوره بیشترین نیاز ـ در حال حاضر ـ یکی نیازهای هویتی است، هر چند کالاهای فرهنگی مثل اندیشه، ادبیات و... تولید شود، در این دوره بیشتر پذیرفته می‌شود. مثلا اردوهای ایرانگردی برای بچه‌‌های لیسانس تاثیرگذارتر است. عمره مفرده، سفر زیارتی مشهد و... در بین بچه‌‌های لیسانس موردنیاز است یعنی تمام فعالیت‌های دسته‌جمعی که بتواند انرژی دانشجویان را هدایت کند، به عنوان نیاز فرهنگی شناخته می‌شود. حتی امور سیاسی، تشکل‌ها و انجمن‌‌های علمی از موارد موفق در امور فرهنگی بوده است یا نشریات دانشجویی ـ که نیاز فرهنگی بچه‌های این دوره است ـ توانمندی مثبتی است که باید بیشتر حمایت شود. توجه به این برنامه‌ها گاهی از کلاس درس اهمیت بیشتری دارد.

البته برای اجرای برنامه‌های فرهنگی به مقررات نیاز داریم، ولی هدفمان یکسان شدن سلایق نیست. ما خواسته‌ایم برای استعدادها زمینه‌ساز باشیم، حتی دستورالعمل اردوها را بازنگری کردیم، مثلا افرادی را که به اردو می‌بریم، حتما بیمه می‌کنیم. قصد داریم بچه‌ها را در اردوها راهی حوزه تمدنی ایران کنیم. از قدیم می‌گفتند انجمن اسلامی متصدی برنامه‌های فرهنگی است. ما تلاش کرده‌ایم هر کس چه شخص حقیقی یا حقوقی ایده فرهنگی دارد به میدان بیاید. تمام اینها زمانبر است. نمی‌توان بعد از مدت‌ها گفت فلان نهاد که قبلا اختیاری داشت، الان این اختیار را نداشته باشد. برخی تشکل‌ها عادت کرده‌اند که همه کار بکنند و برای کاهش اختیارات آنها نیازمند گذشت زمان هستیم. در دانشگاه‌ها ذهنیت این بوده که فعالیت فرهنگی به قشر خاصی اختصاص دارد. کارگزار امور فرهنگی هم قشر خاصی بوده‌اند. در حالی که ما از 1384 با توجه به گسترش آموزش عالی خواسته‌ایم این امور را تخصصی کنیم. مثلا در کانون‌های فرهنگی ـ هنری دانشگاه‌ها هیچ گزینشی نیست، درها باز است و همه می‌توانند در آن شرکت کنند. آنچه می‌گویید درست است ولی در سال‌های اخیر تلاش کرده‌ایم اصلاح کنیم و دست‌ها را باز بگذاریم تا انگیزه برای فعالیت بیشتر باشد. ما بنا داریم این کانون‌ها را تقویت کنیم.

البته یک بخش از اقدامات، اصلاح قوانین است. رویکردی که هم مجلس و هم دولت دارد، همین است. در کمیته تخصصی کمیسیون آموزش این بحث که «باید قوانین اصلاح شود» مطرح شده است. کار دیگر با وجود مشکلات، تاسیس معاونت فرهنگی مستقل در دانشگاه‌هاست که دانشجویان و کارکنان و استادان را دربرمی‌گیرد.

الان هم می‌خورد.

ببینید من البته گلایه ندارم؛ ولی سال 84، سرانه فرهنگی بین 20 تا 25 هزار تومان بوده. الان رسیده به 50 تا 55 هزار تومان، یعنی ما افزایش خوبی داشته‌ایم و تشکر می‌کنیم، ضمن این که در خیلی از دانشگاه‌‌ها مشکلاتی وجود داشت که در حال حاضر از بخش‌های دیگر بودجه‌هایی را آزاد کنند و در بخش فرهنگی هزینه کنند؛ اما توقعات از ما بالاست و هنوز دانشجویان شبانه و غیرانتفاعی از این بودجه سهمی ندارند. ما باید 500 تا 600 هزار تومان سرانه داشته باشیم تا تمام دانشجویان از برنامه‌های فرهنگی بهره‌مند شوند. دست‌کم بخشی از بودجه که صرف امور فرهنگ عمومی می‌شود، این برنامه‌ها را هم شامل می‌شود.

مهارت‌های زندگی تاکنون اجرا شده و ادبیات غنی در این باره داریم، منتها از دل فرهنگ ایرانی برنیامده است و بیشتر از فرهنگ بیگانه آمده و برای فرهنگ سایر کشورهاست. کارگاه‌های مختلفی برگزار شده و در مباحثی مثل تشکیل خانواده‌، تعامل با همسر و فرزند آموزش‌هایی داده شده؛ اما فراگیر نبوده است.

آنچه گفتم بخش‌هایی از سند تحول فرهنگی است که از سال 85 آغاز شده و با عنوان دانشگاه تمدن‌ساز بوده که در حال حاضر، برنامه‌ها به صورت عملیاتی شده، ادامه می‌یابد و 12 اولویت داریم. در سند مهم‌ترین کار، فضاسازی برای اهداف علمی و اهمیت به فعالیت‌های فرهنگی بوده است. تقریبا به این اهداف رسیده‌ایم.

آنچه به عنوان آسیب اجتماعی موجود در دانشگاه‌ها می‌توان سراغ گرفت تابع شرایط جامعه و آسیب‌های رایج و اجتماعی شده است. مثلا در پی اجتماعی شدن آسیبی به نام شیوع سوءمصرف مواد مخدر، این آسیب در دانشگاه نیز امکان بروز می‌یابد و به عنوان آسیب اجتماعی در دانشگاه‌ها قابل طرح است، ولو این که سوءمصرف موادمخدر در دانشگاه‌ها نسبت به کل جامعه کمتر یا خیلی کمتر است. البته الگو و جلوه رفتارهای نابهنجار دانشجویان در واکنش به مسائل اجتماعی و در قالب آسیب‌های اجتماعی متفاوت با سایر الگوهای رفتاری نابهنجار رایج در جامعه است. مثلا اگر سرقت در جامعه به عنوان یک آسیب اجتماعی مطرح است، این آسیب در دانشگاه جلوه‌ای به نام سرقت علمی و نقض مالکیت آثار فکری به خود می‌گیرد. در مجموع و با در نظر داشتن ملاحظات مذکور و در پاسخ به سوال جنابعالی می‌توان برخی مسائل و آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی مورد توجه در دانشگاه‌ها را چنین بیان کرد: بحران هویت، شکاف نسل‌ها، بی‌تفاوتی فرهنگی و سیاسی، فاصله طبقاتی، بی‌عدالتی، افسردگی و انزواطلبی، اضطراب، تزلزل در عزت نفس، گرایش به سوءمصرف مواد مخدر و سیگار، بروز رفتارهای پرخطر عاطفی، سرقت علمی و نقض مالکیت آثار فکری، البته شدت و ضعف و فراوانی هر یک از آسیب‌های مذکور تابع محل دانشگاه، رشته، جنسیت، سن و برخی شاخص‌های اجتماعی و فرهنگی خانواده است.