مشکل دموکراسی اوباما در خاورمیانه

باربارا سالیوان در مقاله‏ای که در نشریه تحلیلی آمریکایی فارین پالسی منتشر شده، با اشاره به انتخابات آمریکا نوشت: باراک اوباما سال گذشته با وعده تغییر تصویر جهانیان، بویژه مردم خاورمیانه - جایی که بوش در تلاش برای دستیابی به اهداف جاه‌طلبانه‌اش برای دگرگونی دموکراتیک با منطقه‌ای عمیقا مشکوک به نیات آمریکا و دارای رژیم‌های اقتدارگرای راکد مواجه شد - به ریاست‌ جمهوری رسید.

این نویسنده آمریکایی با بیان این‌که دولت اوباما در تلاش خود برای ایجاد تصویری جدید از آمریکا لحن تعاملات این کشور در جبهه دموکراسی را تغییر داد اظهار کرد: مقامات دولت، مانند خود رئیس ‌جمهور طی سخنرانی در قاهره در ماه ژوئن بطور کلی از اصول دموکراسی حمایت کرده‌اند؛ طی این سخنرانی اوباما از فقدان پاسخگویی رژیم‌های عرب در برابر مردم این کشورها انتقاد، اما از مقابله مستقیم اجتناب کرد. مساله این است که آیا این رویکرد پشت پرده و غیرمستقیم موفق‌تر از سیاست تهاجمی و تندروانه بوش خواهد بود؟

وی در پاسخ به این سوال نوشت: نخستین آزمون اصلی موضع‌ دولت اوباما در هفته‌های آینده پیش خواهد آمد، هنگامی که مصر احتمالاً قانون اضطراری 29 ساله‌ای را که به دولت قدرت‌ فوق‌العاده‌ای برای سرکوب اپوزیسیون سیاسی می‌بخشد، دوباره فعال کند. مصر سال‌هاست که وعده داده قانون مقابله با تروریسم محدودتری را جایگزین این قانون ـ که پس از کشته شدن انور سادات رئیس‌جمهور این کشور تصویب شدـ سازد. اما همیشه به نوعی قانون جدید آماده نیست و حالت اضطراری ادامه می‌یابد.

اگر شرایط مانند سال گذشته باشد وزارت امورخارجه آمریکا تأسف خود را ابراز خواهد کرد اما اوباما و هیلاری کلینتون هیچ یک آشکارا از دولت حسنی مبارک انتقاد نخواهند کرد، حداقل نه انتقاد و توبیخ سنگینی که تیتر اخبار رسانه‌های بین‌‌المللی را به خود اختصاص دهد.

سالیوان ترویج دموکراسی در خاورمیانه را اولویت اصلی دولت اوباما نمی‏داند: کلینتون طی سخنرانی‌اش در روز 14 فوریه در قطر به وضوح به این مساله اشاره کرد و بهبود وضعیت حقوق بشر را پس از تعارض جهان عرب‌ ـ رژیم صهیونیستی، ایران، مبارزه با افراط‌گرایی خشونت‌بار و ایجاد فرصت‌های بیشتر برای جوانان و آخر از همه ذکر کرد.

نویسنده در ادامه مقاله خود با تاکید بر این‌که مدل تهاجمی ترویج دموکراسی در آغاز ریاست جمهوری اوباما اعتبار خود را از دست داده چنین ادامه می‏دهد: در انتخابات عراق، مصر، لبنان و قلمروهای فلسطین، گروه‌های اسلام‌گرا پیروز شدند و احزاب سکولار به حاشیه رانده شدند. بزرگ‌ترین عقب‌نشینی در سال 2006 رخ داد، هنگامی که حماس در انتخابات مجلس فلسطین که به اصرار کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آن زمان آمریکا برگزار شده بود پیروز شد.

این نویسنده آمریکایی از درخواست مردم مصر از محمد البرادعی، رئیس سابق آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای جهت شرکت در انتخابات خبر داده و می‏نویسد: چندین حزب سیاسی کوچک و گروه‌‌های جامعه مدنی مشتاق هستند وارد گود شوند. تنفر مردم نسبت به حسنی‌مبارک افزایش یافته است. روز 24 فوریه البرادعی اعلام کرد، «جبهه ملی تغییر ایجاد خواهد کرد» تا خواستار تغییراتی برای کاستن کنترل رژیم مصر روی کاندیداها شود.

سالیوان با احمقانه خواندن این تصور که آمریکا بتواند رفتار سیاسی حسنی‌مبارک را تغییر دهد، دلیل آن را اینچنین توضیح می‏دهد: مصر از زمانی که در سال 1979 معاهده صلح با رژیم صهیونیستی را امضا کرد، سالانه 3/1 میلیارد دلار کمک نظامی از آمریکا دریافت کرده است.

این تحلیل‏گر غربی سپس به بررسی وضعیت حقوق بشر در اردن پرداخته و می‏نویسد: در اردن طی سال‌های گذشته از نظر وضعیت حقوق بشر پیشرفتی رخ نداده است، زیرا دولت به وعده‌های خود برای افتتاح شبکه‌های رادیو و تلویزیونی مستقل عمل نکرده و تقسیم حوزه‌های رأی برای کاهش میزان رأی فلسطینی‌ها به نفع ساکنان ساحل شرقی ادامه می‌یابد، رویکرد اوباما ـ سپردن انتقادهای علنی و آشکار به وزارت امور خارجه ـ مشابه مصر بوده است. عربستان سعودی دیگر متحد کلیدی آمریکا تحت رهبری شیخ عبدالله پیشرفت‌هایی کرده است؛ در سال 2009 عبدالله کابینه جدیدی معرفی کرد که برای اولین بار یکی از معاونان وزیران زن بود. با این حال عربستان هنوز ویژگی‌های دموکراتیک بسیار اندکی دارد.

در نهایت این تحلیل‏گر غربی به انتقاد از برنامه‏ها ی دولت آمریکا طی یکی دوسال گذشته پرداخته و می‏نویسد: برامبرگ معتقد است کمک‌های مالی آمریکا در حقیقت ممکن است عمر رژیم‌های اقتدارگرا را افزایش دهد. او گفت آمریکا با دادن کمک‌های مالی بسیار به موسسات و نهادهای کوچک سهواً به چندپارگی فضای سیاسی کمک می‌کند. گرچه این وضعیت مشابه پلورالیسم است اما رژیم‌ها از آن جهت که به شکاف بین اپوزیسیون منجر می‌شود به آن علاقمند هستند. برامبرگ اخیرا نوشت، ایالات متحده باید با گذار از آزادسازی به مدیریت دولت به دگرگونی دموکراتیک حمایت کند؛ یعنی اصلاحات واقعی، نه تزئینی. او نوشت رژیم‌ها را باید تشویق کرد حقوق خصوصی، حقوق جزا، قوانین ثبت احزاب سیاسی را که مانع از آزادی بیان یا اجتماعات آزاد می‌شود را تغییر دهند.

در پایان مقاله نویسنده رویکرد بوش را با بستن زخمی عمیق با چسب زخم مقایسه کرده و می‏نویسد: تا زمانی که برنامه‌های ترویج دموکراسی آمریکایی از قدرتمندترین ابزارهایی که این کشور می‌تواند از آنها بهره‌ بگیرد ـ یعنی روابط دیپلماتیک و اقتصادی‌اش با دولت‌های عرب ـ استفاده نکند هیچ یک از برنامه‌های کوچک موفق نخواهند شد. ‌/‌ فارس