حقیقت تلخ ؛‌ زمین روز به‌روز گرمتر می‌شود

آخرین گزارش‌ها از تغییرات جوی، حاکی از آن است که گرم شدن کره زمین یا افزایش میانگین حرارت هوای نزدیک به سطح کره زمین و اقیانوس‌ها واقعیت دردناکی بوده که ناشی از فعالیت‌های مخرب انسان‌هاست.

در یکصد سال گذشته تا سال 2005 میلادی، حرارت سطح کره زمین 18/0±74/0 درجه سلسیوس (32/0±33/1 درجه فارنهایت) افزایش یافته و تخمین زده شده تا سال 2100، میانگین حرارت کره زمین تا 4/1 تا 8/5 درجه سلسیوس و شاید بیشتر افزایش یابد. شواهد نشان داده که بیشترین افزایش درجه حرارت، از نیمه قرن بیستم بوده که به احتمال بسیار زیاد ناشی از افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای در اثر شتاب روند صنعتی شدن جهان است. گازهای گلخانه‌ای یک درصد اتمسفر را تشکیل داده و با ایجاد اثر گلخانه‌ای در تنظیم و حفظ حرارت کره زمین بسیار موثرند. مهم‌ترین گازهای گلخانه‌ای عبارتند از: بخارآب (70 36 درصد اثر گلخانه‌ای)، (Co2 20 9 درصد اثر گلخانه‌ای)، متان (9 4 درصد اثر گلخانه‌ای) و ازن (7 3 درصد اثر گلخانه‌ای).

اثر گلخانه‌ای پدیده طبیعی است که برای ادامه حیات در کره زمین حیاتی و ضروری است. زندگی در کره زمین، به انرژی خورشید وابسته است. حدود 30 درصد نور خورشید که به کره زمین می‌رسد، توسط اتمسفر خارجی گرفته شده و به فضا برمی‌گردد. باقیمانده آن به سطح کره زمین رسیده، آن را گرم نموده و گرما به صورت نوعی از انرژی (تشعشعات مادون قرمز) به فضا می‌تابد. گازهای گلخانه‌ای، بخشی از این گرما را جذب و با حبس کردن گرما به صورت روکشی از هوای گرم که کره زمین را احاطه کرده است، حرارت و وضعیت جوی آن را حفظ و تنظیم می‌کنند. این پدیده اصطلاحا، اثر گلخانه‌ای نامیده شده و تخمین زده می‌شود بدون آن، متوسط حرارت کره زمین می‌تواند 30 درجه سلسیوس ( 54 درجه فارنهایت) سردتر شود.

مهم‌ترین تغییرات جوی یا مهم‌ترین اثرات گرم شدن کره زمین شامل افزایش دما،ذوب شدن یخ‌های قطب شمال و جنوب و به دنبال آن رها شدن گاز متان، بالا آمدن سطح دریاها، کاهش لایه ازن، افزایش شدت طوفان‌ها و وقایع جوی، کاهش PH و اکسیژن در اقیانوس‌ها، گسترش نواحی بیابانی نیمه گرمسیری زمین، تغییر در زمین‌های کشاورزی، انقراض گونه‌ها و نیز تغییر در میزان انتقال‌دهنده‌های بیماری و گسترش بیماری‌هایی نظیر مالاریاست. برای مثال، ذوب شدن کوه هیمالیا، طغیان آب رودخانه‌ها، زلزله سونامی و گردبادها، همگی بلاهای طبیعی ناشی از تغییرات جوی و گرم شدن کره زمین هستند که غیرمستقیم توسط انسان‌ها با مصرف سوخت‌های فسیلی مانند نفت، گاز، بنزین و چوب ایجاد شده‌اند. بنابراین مشکل زمانی آغاز می‌شود که فعالیت‌های انسانی از حالت طبیعی خارج و منجر به افزایش گازهای گلخانه‌ای در اتمسفر شده که فراتر از مقدار مورد نیاز برای گرم شدن کره زمین است.

مصرف نامحدود سوخت‌های فسیلی، موجب افزایش میزان Co2 اتمسفر می‌شود. زغال سنگ به ازای هر واحد انرژی تولید شده به ترتیب 7/1 و 25/1 برابر بیشتر از گاز طبیعی و نفت Co2 تولید می‌کند. سه چهارم افزایش غلظت Co2 در 20 سال گذشته، ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی بوده و غلظت آن همچنان رو به افزایش است که این افزایش، به پیشرفت در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و فناوری جهان بستگی دارد. غلظت Co2 در گذشته، ppm 280 بوده ولی امروز به ppm 379 افزایش یافته و پیش‌بینی شده است تا سال 2100، به محدوده ppm 970 541 (شاید هم بیشتر) خواهد رسید. همچنین برخی فعالیتهای کشاورزی نظیر تغییر در نحوه استفاده از زمین‌ها و مصرف بیش از اندازه سوخت‌های فسیلی می‌توانند میزان متان اتمسفر را افزایش دهند. در یکصد سال گذشته، میزان متان اتمسفر 145 درصد افزایش یافته است. فعالیت بسیاری از کارخانه‌ها، موجب تولید گازهای صنعتی شده که منجر به افزایش قابل توجه گازهای گلخانه‌ای خواهد شد. ناکافی بودن جنگل‌ها که خود در اثر آلودگی هوا، باران‌های اسیدی و آتش گرفتن در حال از بین رفتن هستند، عامل مهم دیگری است که در این امر دخالت دارد. درختان، Co2 را مصرف و به جای آن اکسیژن آزاد کرده و موجب ایجاد توازن مطلوب بین گازها در اتمسفر می‌شوند. بنابراین در نبود جنگل‌ها، Co2 در چرخه بیوشیمیایی محیط زیست به طور کامل جذب نمی‌شوند. همین عامل موجب افزایش غلظت آن در اتمسفر خواهد شد. همچنین، افزایش جمعیت که خود باعث استفاده بیشتر از سوخت‌های فسیلی برای تولید گرما و سیستم نقل و انتقال می‌شود، عامل دیگری است که می‌تواند موجب افزایش تولید گازهای گلخانه‌ای گردد. در نهایت ازدیاد گازهای گلخانه‌ای، گرمای بیشتری را در خود محبوس کرده و بتدریج حرارت کره زمین را افزایش خواهند داد.

یکی از مهم‌ترین اثرات این گرم شدن، اسیدی شدن و کاهش pH آب اقیانوس‌هاست. در واقع افزایش Co2 اتمسفر، میزان Co2 حل شده در اقیانوس‌ها را افزایش می‌دهد و می‌تواند با آب واکنش شیمیایی دهد و Co2 تولید کند که موجب اسیدی شدن اقیانوس‌ها خواهد شد. تخمین زده می‌شود که pH سطح اقیانوس‌ها از 25/8 در شروع انقلاب صنعتی، به 14/8 در سال 2004 کاهش یافته و احتمال می‌رود تا سال 2100، به محدوده 5/0 14/0 برسد.

از آنجا که ارگانیسم‌ها و اکوسیستم‌ها نسبت به تغییر pH حساس بوده و با محدوده خاصی از آن سازگار هستند، این مساله بسیار نگران‌کننده است و می‌تواند شبکه‌های غذایی را تخریب کرده و جوامع انسانی را که وابسته به اکوسیستم‌های آبزیان هستند، بشدت تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین انتظار دستیابی به بسیاری از اهداف توسعه هزاره کشورهای جهان تا سال 2015 که تمرکز اصلی آنها بر فقرزدایی، گسترش بهداشت، آموزش و حفظ محیط زیست است، با شکست مواجه خواهد شد.

به منظور کاهش اثر تغییرات جوی، 2 راهکار وجود دارد: سازش با تغییرات (کاهش آسیب‌پذیری در برابر تغییرات جوی) و کاهش تغییرات (مثلاً کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به منظور کاهش تغییرات جوی).

افزایش سازگاری با تغییرات، یک راهکار فوری، اساسی و مناسب است. راه‌های علمی برای سازگاری شامل ساختن سد یا موانع در برابر بالا آمدن آب دریا، کشت محصولات مقاوم به خشکی و افزایش دماست. برای مثال یک روش سازگاری در برابر مشکل کمبود آب آشامیدنی، فراهم نمودن سیستم‌های تصفیه فاضلاب بوده که در این راستا، نظارت موثر و برقراری سیستم‌های بهداشتی توانمند در کنترل بیماری‌های عفونی و مسائل بهداشتی مرتبط با آب، بسیار حائز اهمیت است. همچنین در طی تصفیه فاضلاب و پاکسازی آن برای تولید آب خالص، ذرات جامد جدا شده خصوصا ذرات جامد آلی کوچک، می‌توانند برای تولید گاز متان مورد استفاده قرار گیرند که گاز متان تولیدی توسط یک توربین برای تولید برق، قابل استفاده می‌باشد. چنین روش‌هایی می‌توانند بسرعت، آسیب‌پذیری در برابر تغییرات جوی را کاهش دهند. همچنین کاهش دادن تغییرات جوی خصوصاً از طریق کاهش انتشار گازهای حاصل از مصرف انرژی و نیز افزایش بازجذب Co2 هوا از طریق کاشت و ترمیم جنگل‌ها، بسیار ضروری و مورد نیاز است.

امروزه در بسیاری از نقاط جهان متاسفانه برق با استفاده از سوخت فسیلی و زغال سنگ تامین می‌شود. بنابراین، تولید انرژی با استفاده از منابع دیگر نظیر انرژی خورشیدی، باد، آب، گرمای هسته زمین و غیره مهم خواهد بود. مهاجرت جمعیت‌ها از نواحی ساحلی، افزایش سیستم حمل‌ونقل عمومی و کاشت جنگل‌ها، توقف تولید و استفاده از خودروهای فسیلی و به جای آن به‌کارگیری انرژی‌های سازگار با محیط زیست و هوا (انرژی‌ها و صنایع سبز)، همگی راهکارهای مطمئنی هستند که باید انجام شوند.

یک سوم یا 33 درصد از سطح کره زمین باید از جنگل‌ها پوشیده شده باشد، در حالی‌که تنها در حدود 20 درصد از زمین شامل پوشش جنگلی است. بنابراین مساله اصلی در اینجا، پیدا نمودن زمین‌های بیشتری است که قابل تبدیل شدن به جنگل بوده و نیز پیشگیری از آتش‌سوزی‌های بزرگ جنگل‌ها می‌باشد. در این راستا، هدایت آب فاضلاب یا گنداب‌ها به سمت زمین‌های بیابانی به جای دریاها، می‌تواند یک راهکار موثر باشد. با این روش در طول زمان، شانس رشد درختان در این نواحی افزایش می‌یابد. البته امکان ورود میکروب‌های بیماری‌زا به نواحی بیابانی وجود دارد اما خوشبختانه، میکروب‌ها در اثر گرمای بالای نواحی بیابانی از بین خواهند رفت. اگر چه این روش، نیازمند هزینه بالا برای انتقال آب فاضلاب‌ها به سمت نواحی بیابانی است اما می‌تواند روش موثری بوده و ضمن پاکسازی محیط از فاضلاب، آب و املاح مورد نیاز برای رشد درختان را فراهم نماید که به دنبال آن،موجب تبدیل نواحی بیابانی به جنگل خواهد شد.

مثال دیگر در خصوص کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، استفاده از باکتری‌ها در شالیزارهای برنج است.

متان، گاز گلخانه‌ای است که به میزان بالایی در زمین‌های شالیزار تولید می‌شود. گزارش‌ها نشان داده‌اند که متان تولید شده در شالیزارها، به میزانی بوده که برای افزایش گرم شدن کره زمین و تغییرات جوی کافی است. اما طبیعت، مکانیسمی دارد که متان تولید شده در این زمین‌ها می‌تواند توسط موجودات مصرف‌کننده متان (متانوتروف) مورد استفاده قرار گیرد و تعادل در میزان تولید متان حفظ گردد. بنابراین یک روش طبیعی برای کاهش انتشار متان، افزایش میزان متانوتروف‌ها توسط تلقیح باکتری‌های مصرف‌کننده متان در این زمین‌هاست که می‌تواند میزان متان را تا حد قابل توجهی کاهش دهد. در مجموع این عملکردها نه تنها منجر به غلظت کمتر گازهای گلخانه‌ای می‌شوند، از نظر سلامت و بهداشت نیز موجب کاهش آلودگی هوا، کاهش نیاز به انرژی و نیز قابلیت دسترسی بیشتر به انرژی در نواحی فقیر و روستایی خواهند شد.

یک روش کلیدی به منظور کاهش انتشار گازها تا سطح قابل قبول، به‌کارگیری راهکارهای پیشرفته پاکسازی و پشتیبانی از قطعنامه کیوتو (در ژاپن) است که در فوریه 2005 درباره پیشگیری از تغییرات جوی، با امضای گروه زیادی از دولتمردان، دانشمندان جهانی (از جمله نویسنده این مقاله) تصویب و لازم به اجرا شد. این راهکارها به کشورهای صنعتی اجازه می‌دهد تا بخشی از عملکردهای خود را در زمینه کاهش انتشار گاز، با تبادل پول به ملت‌های دیگر واگذار نمایند. برای مثال،به جای وجود یک نیروگاه قدرتمند به منظور کاهش انتشار در یک کشور ثروتمند، این کشور می‌تواند هزینه‌ای را به کشورهای در حال توسعه برای کاشت جنگل به منظور برداشت همان مقدار کربن بپردازد.

این امر، پرسش‌هایی را درباره تساوی حقوق و مشارکت در بار مسوولیت، بالا می‌برد. زیرا تا به امروز، حجم بزرگی از انتشار گازهای گلخانه‌ای، از کشورهای ثروتمند بوده است. در سال 2004، میانگین انتشار در این کشورها 4 برابر کشورهای در حال توسعه بوده در حالی که کشورهای فقیر، سخت‌ترین آسیب را از تغییرات جوی خواهند دید. در حال حاضر، کشورهای در حال توسعه بایستی به روش‌های رویارویی و سازگاری در برابر تغییرات جوی خصوصاً برای محافظت جمعیت‌های فقیرشان متمرکز شوند و کشورهای ثروتمند که از نظر مالی و فناوری شرایط بهتری دارند، بایستی بسرعت در جهت کاهش تخریب و تغییرات جوی عمل کرده و کشورهای فقیر را در رویارویی و جدال با بلایای طبیعی یاری دهند. کشورهای با درآمد متوسط نیز می‌توانند به تلاش خود در جهت کاهش تغییرات جوی ادامه دهند. متاسفانه فعالیت‌های انسانی در این زمینه، ناامیدکننده بوده است. قطعنامه کیوتو بیان می‌کند تا سال 2012، کشورهای صنعتی باید در مجموع میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را 5 درصد نسبت به سال 1990 کاهش دهند. اما از زمان صدور این قطعنامه، انتشار گازهای گلخانه‌ای به طور قابل توجهی افزایش یافته است.

برای ایجاد شرایط جوی پایدار، پایدارسازی توسعه و توازن میان ابعاد اجتماعی، اقتصادی و محیطی توسعه می‌تواند به کشورها در جهت تعادل میان آرزوهایشان برای توسعه و پیشرفت از یک سو و هزینه های لازم جهت کنترل میزان انتشار آلاینده‌ها از سوی دیگر، کمک کند. در این رابطه، کشورهای ثروتمند بایستی مدیریت و سرمایه‌گذاری بیشتری را به عهده گرفته و کشورهای در حال توسعه از تجربه صنعتی شدن (انتشار گاز با پیشرفت صنعتی جوامع افزایش می‌یابد) عبرت گرفته و سیاست‌های تازه‌ای اتخاذ نمایند که ضمن تلاش در جهت توسعه و پیشرفت، از روش‌هایی استفاده نمایند که میزان انتشار گازهای زیان‌آور در آنها کمتر باشد. قطعاً همفکری و مشارکت افراد، جامعه و صنایع در این زمینه، اساسی بوده و دانش و فناوری نیز نقش کلیدی دارد. انتقال سرمایه و فناوری از کشورهای ثروتمند به فقیر نیز می‌تواند این امر را تسهیل نماید.

در پایان لازم به یادآوری و تاکید است که به‌کارگیری این فناوری‌ها در جهت نجات یا تحمل و توازن شیمیایی، با تمام مشکلات اجرا، فقط تا حدودی می‌تواند از سرعت روند این آسیب جهانی بکاهد؛ آن هم به شرطی که:

مانند تجربه 2 دهه گذشته، بار تولید و انتشار گازهای گلخانه‌ای چند برابر نشود؛ کلیه دولت‌ها اعم از توسعه‌یافته یا در حال توسعه (غنی و فقیر) اکیداً به مسوولیت خود در قبال سالم‌سازی زیست کره عمل کنند؛ ملت‌ها و در واقع تمامی افراد بشر متوجه وظایف خود در برابر محیط زیست خود باشند، چه با خویشتنداری از آلوده‌سازی زیستگاه خود و چه با وارد آوردن فشار افکار عمومی بر دولت‌های خودی و بیگانه برای رعایت موازین اخلاقی و قانونی زیست محیطی.