مردم با زبان فرهنگستان بیگانه‌اند

پیشنهاد‌هایی که کاربردی شدن آن شاید کمی دشوار به نظر برسد و در همین مورد خاص یعنی علوم پزشکی کافی است تا علاقه‌مندان سری به پایگاه اینترنتی دیگر فرهنگستان کشور یعنی فرهنگستان علوم پزشکی بزنند تا ببینند که حتی این پایگاه زبان فارسی هم ندارد و همه مطالب درج شده آن به زبان انگلیسی است چه برسد به این که بخواهد از معادل فارسی استفاده کند.اما اگر بخواهیم موفقیت یا ناکامی واژه‌های مصوب فرهنگستان و اصلا ضرورت چنین واژه‌سازی‌هایی را بررسی کنیم ناگزیر از نگاهی کوتاه به تاریخچه فعالیت گروه واژه‌گزینی فرهنگستان و عملکرد آن هستیم گروهی که مدیریت آن را دکتر غلامعلی حدادعادل برعهده دارد.نسرین پرویزی معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی پیشینه این گروه را به سال 1369 بازمی‌گرداند و به «جام‌جم» می‌گوید: در سال‌های نخستین این گروه چندان فعالیت جدی نداشت اما از سال 1374 تقریبا کارش را با معادل‌سازی برای واژه‌های عمومی و بیگانه که در میان مردم، نشریات و رسانه‌ها رواج داشت به صورت جدی آغاز کرد.

تصویب سالانه 4500 واژه

وی درباره تعداد واژه‌های ساخته شده هم می‌گوید: در هر هفته 150 واژه و در سال هم حدود 4500 واژه مصوب می‌شود واژه‌هایی که پس از نظرسنجی و تصویب در شورا و با امضای رئیس‌جمهور ریاست عالیه فرهنگستان‌ها ابتدا به صورت موقت و سپس به صورت دائم به تمام نهادها و دستگاه‌ها ابلاغ می‌شود.پرویزی ادامه می‌دهد: با گذشت زمان متوجه شدیم که اکثر واژه‌های جایگزین شده متعلق به یک گروه تخصصی علمی هستند که متعلقات خاص خود را هم دارند به عنوان مثال وقتی به جای «اس‌ام‌اس» پیامک انتخاب می‌شود، چندی بعد فناوری «ام‌ام‌اس» وارد می‌شود، پس باید به دنبال واژه مناسبی گشت که بتوان ریشه آن را به تمام واژه‌های مرتبط با یک فناوری خاص تعمیم داد و به همین دلیل به سراغ تشکیل زیرگروه‌های علمی رفتیم.صحبت‌های معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی درباره رقم 4500 تایی واژه‌های مصوب در هر سال این سوال را برای مخاطب ایجاد می‌کند که چرا از این تعداد واژه حتی کمتر از انگشتان یک دست هم در طول سال در زبان مردم رایج نمی‌شود؟

عقب ماندن فرهنگستان از مردم

دکتر حسن انوشه زبان‌شناس و مدیر دانشنامه زبان فارسی عقب ماندن فرهنگستان از مردم را مهم‌ترین دلیل این ناکامی می‌داند و به «جام‌جم» می‌گوید: وقتی چندین سال از ورود کامپیوتر یا سوبسید به زبان فارسی می‌گذرد ما تازه به فکر جایگزینی آن می‌افتیم.دیگر دلیلی که انوشه از آن یاد می‌کند بی‌توجهی به دایره واژگانی مردم و عوام است به گونه‌ای که ابتدا واژه‌ها در شورا مصوب می‌شود و سپس از مردم نظرسنجی می‌شود در حالی که این چرخه می‌تواند برعکس باشد.

وی ادامه می‌دهد: واژگان فارسی فراوانی امروز وجود دارند که خود مردم ساخته‌اند به عنوان مثال وقتی اتومبیل وارد کشور شد چه کسی به قطعات آن گفت فرمان یا سگ دست؟ گاهی بهترین گزینه برای معادل‌سازی در میان خود مردم وجود دارد که ما از آن غافل هستیم.

ورود به علوم تخصصی

اما دکتر حسن انوری که خود عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی است عملکرد گروه واژه‌گزینی را تا حدودی مثبت ارزیابی می‌کند؛ وی درباره تعداد واژه‌ها می‌گوید: ورود و هجوم واژه‌های خارجی به زبان فارسی مانند سیل می‌ماند که مقدار واژه‌های ساخته شده در برابر این سیل کارساز نیست.انوری با نام بردن از واژه‌هایی مانند شهرداری، شهربانی، دانشگاه و حتی ماهواره که خیلی خوب در میان مردم جاافتاده است می‌گوید: یکی از مولفه‌های کاربردی شدن این واژه‌ها گذشت زمان است و قطعا با مرور زمان خیلی از واژه‌های انتخاب شده می‌تواند در میان مردم رایج شود همان‌طور که دانشگاه یا شهرداری ابتدا حتی از سوی برخی روشنفکران و نویسندگان مورد انتقاد و گاه تمسخر قرار گرفت.البته انوری انتخاب برخی واژه‌های تخصصی در رشته‌هایی مانند علوم پزشکی و نجوم و... که زبانی بین‌المللی دارند را چندان مناسب ارزیابی نمی‌کند و معتقد است که برای جایگزینی واژه‌های تخصصی نیاز به دقت و حساسیت بیشتری وجود دارد.

بی‌تفاوتی گروه‌های مرجع

دکتر محمود اکرامی‌فر، مردم‌شناس و پژوهشگر علوم اجتماعی اما از زاویه دیگری به این موضوع نگاه می‌کند و می‌گوید: برخورد ما با زبان به دو گونه است اگر زبان را به عنوان یک وسیله ارتباطی و مجموعه‌ای از نمادها در نظر بگیریم همین که صحبت و گفتگوی مردم در حوزه‌های مختلف برای یکدیگر قابل فهم است کافی است و این که این واژه‌ها یا نمادها از کجا آمده چندان مهم نیست؛ اما اگر زبان را به عنوان یک امر مقدس و مهم‌ترین شاخص هویت ملی و جمعی در نظر بگیریم واژه‌گزینی و عملکرد فرهنگستان ضرورت پیدا می‌کند.وی ادامه می‌دهد: اگر فرآیند واژه‌سازی را یک سیستم در نظر بگیریم درونداد و برونداد آن امروز با هم تناسب ندارد و تعداد واژگانی که از زبان‌های غیرفارسی در علوم مختلف وارد زبان فارسی می‌شود بسیار بسیار بیشتر از واژه‌های فرهنگستان است.این مدرس دانشگاه تاکید می‌کند: از سوی دیگر میزان استفاده واژگانی که تصویب می‌شود حتی در میان نخبگان همان رشته یا دانش خاص که به نوعی گروه‌های مرجع محسوب می‌شوند نیز بسیار پایین است.دیگر نکته‌ای که مورد تاکید اکرامی‌فر قرار می‌گیرد فاصله گرفتن از انتخاب واژگان ترکیبی است او معتقد است که اگر واژه‌ها از نظر زبان‌شناسی و زیبایی‌شناسی ادبی تنافر حروف نداشته باشند و در حداقل حروف و مرتبط با پیشینه فرهنگی مردم ساخته شوند شانس بیشتری برای رایج شدن خواهند داشت.