نگاهی به طنز و طنزپردازی در ‌ایران

طنز واژه‌ای است عربی به معنای مسخره کردن، طعنه زدن، عیب کردن و سخن به رموز گفتن. معادل انگلیسی طنزSatire است که از satira درلاتین گرفته شده است. Satira نام ظرفی است پر از میوه‌های متنوع که به یکی از خدایان کشاورزی هدیه داده شده بود و به معنای واژگانی غذای کامل یا آمیخته‌ای از هر چیز است.

کد خبر: ۳۱۰۶۹۶

طنز در اصطلاح، شیوه‌ای از طرح مسائل و موضوعات زندگی فردی و اجتماعی است و در عین حال که تبسم را بر لب می‌نشاند، انسان را نیز به فکر وامی‌دارد.

در ظاهر طنز، خنده و در باطن آن نوعی تنبیه خفیف و آگاهی نهفته است. طنزپرداز با بزرگ‌نمایی یک عیب یا نقیصه قصد دارد صاحب آن عیب را متوجه آن کند. در واقع یکی از روش‌های متوجه کردن دیگران به واقعیت‌ها و نکته‌هایی که از آن غافل مانده‌‌اند« طنز» است، در حالی که اگر بخواهیم برخی از همین واقعیت‌ها را به صورت مستقیم بیان کنیم، بی‌شک موجب فتنه در جامعه می‌شود و رنجش افراد مختلف را در بر خواهد داشت. با این تعاریف هدف طنز اصلاحگری است نه ویرانگری.

کارشناسان طنز را ابزاری برای بیان مسائل و دیدگاه‌های انتقادی می‌دانند و معتقدند نباید از این ابزار به عنوان وسیله انتقام‌گیری و ایجاد فضای هیجانی در جامعه بهره برد و مسیر آن را منحرف کرد.

تاریخ ادبیات ما پر از آثار طنز است که هر یک از شاخص‌ها و ویژگی‌های خاصی برخوردارند. هر چند پیش از اسلام در آثار بزرگمهر رگه‌هایی از طنز دیده شده و پس از اسلام نیز در آثار نویسندگان و شاعران بزرگی همچون فردوسی، مولانا، خیام و ناصرخسرو پررنگ‌تر می‌‌شود. اما اوج شکوفایی و برجستگی طنز را می‌توان در آثار نویسندگان و شاعران قرن هفتم و هشتم از جمله حافظ و سعدی دید که بدون انگیزه و قصد قبلی به سراغ طنز رفته‌اند، در حالی‌که عبید زاکانی پدر طنز در ادبیات فارسی از جمله کسانی است که با برنامه‌ریزی به سراغ طنز رفته است.ولی در دوران معاصر و با ظهور مشروطیت و ایجاد فضای نسبتا باز مطبوعاتی، طنز به عنوان نوع ادبی بسیار جدی، توجه بسیاری از نویسندگان و شعرای بزرگ را به خود جلب کرد. علی‌اکبر دهخدا، نسیم‌شمال، میرزاده عشقی، زین‌العابدین مراغه‌ای و میرزاآقاخان کرمانی از پیشگامان طنز در ادبیات فارسی در این دوره بوده‌اند.

پس از انقلاب به خاطر عوامل مختلفی از جمله وقوع جنگ تحمیلی تا حدی فضا برای استفاده از طنز محدود شد. در همین دوره نیز کیومرث صابری (گل‌آقا) به دلیل آشنایی با مسوولان و طنز و فرهنگ و معارف اسلامی، تحولی اساسی در طنز کشور به وجود آورد. صابری با تجربه و شناختی که از طنز و فضای جامعه داشت، توانست نهال تازه طنز را در کشور بکارد و با آبیاری و هرس مناسب، آن را بارور کند. در واقع کیومرث صابری و گل‌آقا سمبل طنز پس از انقلاب هستند، همان‌طور که توفیق سمبل نشریات طنز قبل از انقلاب به مدت 50 سال بود.