تعامل علم و اخلاق

دکتر محمدمهدی آخوندی و دکتر محمدتقی کروبی از پژوهشگاه ابن سینا به عنوان نماینده کشورمان در این اجلاس شرکت کردند.

به اعتقاد دکتر آخوندی توجه به مباحث اخلاق زیستی از این منظر اهمیت دارد که بدانیم تلاش‌های بسیاری در حوزه اخلاق زیستی از سوی یونسکو (مانند جایزه ابن سینا، از سال 2002 تاکنون) یا دانشگاه‌ها و سایر نهادهای مدنی در ایران صورت گرفته، اما بی‌توجهی به اقدامات تقنینی موجب بروز فاصله‌ای قابل توجه میان این حوزه و دستاوردهای علمی و تکنولوژیک شده است.

به بهانه حضور دکتر محمدمهدی آخوندی، ریاست پژوهشگاه ابن‌سینا در این اجلاس با او گفتگو کردیم تا در جریان کامل اجلاس اخیر یونسکو، مباحث مورد بحث در آن و در نهایت رهاوردهای مثبتش برای کشور قرار بگیریم.

اجلاس بین‌المللی کمیته اخلاق زیستی یونسکو با چه اهدافی شکل گرفت؟ و شانزدهمین دوره این اجلاس با توجه به چه سرفصل‌هایی برگزار شد؟

شانزدهمین اجلاس بین‌المللی کمیته اخلاق زیستی یونسکو چند گزارش مهم و اساسی که در کارگروه‌های این کمیته تدوین شده بود را محور اصلی اجلاس قرار داده بود. هدف اصلی بحث و بررسی گزارش‌های مرتبط با حاکمیت اخلاق زیستی و پیشرفت آن در آمریکای لاتین و حوزه‌های دریای کارائیب بود.

چرا پژوهشگاه ابن سینا به عنوان نماینده ایران در این اجلاس انتخاب شد؟ در دوره‌های قبل چه مراکزی این وظیفه را به عهده داشتند؟

این پژوهشگاه سال‌های متمادی است که در بحث اخلاق زیستی به طور عمیق و آکادمیک کار می‌کند. از آنجا که اجلاس فوق الذکر با حضور بیش از 50 کشور برگزار شد، لازم بود نمایندگان ایران با احاطه و تسلط به مباحث این حوزه وضعیت کشورمان را در مقابل تحولات این حوزه مورد بحث قرار دهند. معمولا در این گونه نشست‌ها یکی از اعضای کمیسیون کشوری اخلاق زیستی شرکت می‌کنند که در این اجلاس ریاست پژوهشگاه ابن سینا انتخاب شد.

اخلاق زیستی در جهان و بخصوص در کشور ما در حال حاضر با چه چالش‌هایی روبه‌روست؟

موانع بسیاری در قبال اخلاق زیستی وجود دارد که مهم‌ترین آن عدم تبعیت دولت‌ها و کشورها به لحاظ فقدان آگاهی یا بهره‌مندی از منافع زودگذر است. این بحران در کشورهای جهان سوم به مراتب بیشتر از کشورهای پیشرفته دیده می‌شود. فقدان حاکمیت قانونی و تدوین قوانین خاص در جهت حمایت از حقوق افراد بخصوص گروه‌های آسیب‌پذیر از چالش‌های اساسی بسیاری از کشورها بویژه کشورهای در حال توسعه است. متخصصان حوزه‌های مختلف تلاش دارند چالش‌های موجود را در پرتو حفظ ارزش‌ها، احترام و رعایت حقوق بشر و کرامت انسانی مورد بحث و بررسی قرار دهند و در این گذر دولت‌ها را مجاب نمایند استانداردهای بین‌المللی را مورد حمایت قرار دهند.

چه راهکارهایی برای مواجهه با این چالش‌ها پیش روی جوامع قرار گرفته‌اند؟

یونسکو به عنوان یک سازمان بین‌المللی و بر حسب شرح وظایف و تکالیف آن مطابق اساسنامه تلاش دارد با بالابردن سطح آگاهی‌ها و آموزش از طریق تعامل متقابل با دولت‌های عضو، ‌موانع اصلی اخلاق زیستی را کاهش دهد. متخصصان حوزه‌های مختلف در کنار یکدیگر تلاش دارند با ارائه یک استاندارد بین‌المللی و حاکمیت اعلامیه جهانشمول دولت‌های عضو را متقاعد کنند تا موانع موجود را امحا نمایند. البته شایان ذکر است توفیقات بسیاری در این زمینه تا کنون حاصل شده اما تا رسیدن به مطلوب و تصویب اعلامیه‌های الزام آور فاصله‌ای جدی وجود دارد.

درکشور ما در این حوزه چه اقداماتی انجام شده و آیا از این منظر در شرایط خوبی در مقایسه با دیگران قرار داریم؟

در کشور ما فعالیت‌های خوبی در محافل آکادمیک و دانشگاهی آغاز شده و یونسکو نیز در این زمینه تلاش‌های بسیاری انجام داده و نشست‌های علمی برگزار شده قابل تقدیر است اما با عنایت به ظرفیت کشور و جایگاه اخلاق در تعالیم اسلامی،‌ فقه پویای امامیه و فرهنگ غنی و تمدن ایرانی باید اعتراف کرد جایگاه مناسبی در این حوزه هم در ابعاد داخلی و هم بین‌المللی نداریم. اگر به قوانین و مقررات کشور توجه کنید، متوجه خلا اساسی در این حوزه می‌شوید. فعالیت‌های جزیره‌ای این حوزه مانع از شناخته شدن کارهای این حوزه در جامعه بین‌المللی شده است.

اجلاس اخیر کمیته اخلاق زیستی به اعتقاد شما که به عنوان نماینده کشورمان در آن حضور داشتید چه رهاوردی برای ما خواهد داشت؟

ما در این اجلاس سعی کردیم نقطه نظرات خود را که منافع کشورمان در آن نیز دخیل است، مطرح کنیم و با مشارکت فعال، جایگاه مناسبی برای کشورمان میان متخصصان و کارشناسان حاضر ایجاد کنیم.

مباحث ارائه شده و اعلامیه‌های مصوب اجلاس باید مورد توجه محافل آکادمیک و اجرایی کشور قرار گیرد. حاکمیت اخلاق زیستی در قبال پژوهش‌های پزشکی و با تمرین‌های پزشکی بدون شک به توسعه‌ای اخلاق‌مدار این مطالعات منجر خواهد شد و حقوق افراد جامعه ما بخصوص کرامت انسانی آنان مورد حمایت قرار می‌گیرد و مانع سوءاستفاده از علم و پژوهش که مخاطرات اساسی برای افراد دارد، خواهد شد.

اما پرسش اینجاست که این مباحث اکنون تا چه حد مورد توجه محافل علمی و آکادمیک و از همه مهم‌تر مسوولان اجرایی قرار گرفته‌اند؟

در حوزه آکادمیک تلاش‌های مناسبی انجام شده و خوشبختانه دانشگاه‌های ما توجه خوبی به این موضوع مهم کرده‌اند ولی در حوزه اجرا موقعیت مناسبی نداریم. اگر مسوولان اجرایی به اهمیت این حوزه توجه می‌کردند اولا در حقوق داخلی کشورمان باید این فعالیت‌ها دیده می‌شد و تاثیر خوبی را در اجرا می‌گذاشت و نیز با عنایت به ظرفیت بالای کشور در ترویج و توسعه این گرایش مهم در جامعه بین‌المللی در پرتو آموزه‌های دینی خود به ایفای نقش می‌پرداختیم.

به اعتقاد شما آیا باید در خصوص مباحث مرتبط با اخلاق زیستی بومی‌سازی خاصی در کشور صورت بگیرد؟ آیا تناقضاتی در این اصول با باورهای دینی و فرهنگی ما وجود دارد که درصدد رفع آن برآییم؟

در حوزه اخلاق زیستی مباحث متعددی وجود دارد که اصول کلی آنها عام‌الشمول است و در جهت حاکمیت جهانی قدم بر‌می‌دارد. به طور مثال در اصل احترام به انسان و آسیب‌پذیری تمامیت جسمانی، ماده 8 اعلامیه جهانی اخلاق زیستی از دولت می‌خواهد در پیشبرد دانش علمی و تمرین‌های پزشکی حمایت ویژه‌ای از تمامیت شخصیتی افراد و گروه‌های آسیب‌پذیر نظیر زنان و کودکان انجام پذیرد یا در بحث ممنوعیت شبیه‌سازی در این‌گونه موارد نه تنها اختلافی میان شریعت اسلامی و اصول اخلاق زیستی دیده نمی‌شود، بلکه مشترکات بسیار هم وجود دارد. البته در مواردی نیز باید با بومی‌سازی نگرش جهانی را دنبال کرد.

رعایت مصادیق اخلاقیات چه تاثیراتی بر پیشرفت علم و فناوری در ابعاد مختلف خواهد داشت؟

فقدان رعایت اصول اخلاق زیستی به معنای هرج و مرج در حوزه علم و پژوهش است که مردم قربانیان اصلی آن خواهند بود. علم و پژوهش به همان میزان که می‌تواند در خدمت بشر قرار گیرد، در صورت استفاده صحیح نکردن می‌تواند مضر و خطرناک باشد. ایجاد مسائل پیچیده حقوقی، اخلاقی و اجتماعی پیامد بی‌توجهی به اصول اخلاق زیستی در پژوهش‌ها و کارهای عملی این حوزه است.

با توجه به وضعیت موجود، چشم انداز اخلاق زیستی در کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در صورت توجه مسوولیت اجرایی و قوه مقننه به منظور تدوین قوانین لازم و هماهنگی میان مراکز درگیر در این حوزه، ان‌شاء‌الله مفید و خوب خواهد بود.

بهاره صفوی