سهم ناچیز قاره سیاه از انرژی‌های پاک

فناوری‌هایی که از آنها به عنوان فناوری‌های سبز یاد می‌شود، گرچه ظاهری جذاب و خیره‌کننده دارند و می‌توان برای نجات زمین اعتماد زیادی به آنها کرد اما هزینه‌های زیادی در پشت آنها نهفته است که همین فاکتور برای دولت‌های آفریقایی چندان خوشایند به نظر نمی‌رسد. البته در آن سوی معادله، کشورهای توسعه یافته نیز گام چندانی برای تزریق پول به چنین پروژه‌هایی برنمی‌دارند. در آفریقا سطح درآمد مردم با وضعیت موجود در کشورهای پیشرفته که عمدتا از حیث توسعه یافتگی در وضعیت مطلوبی قرار دارند به هیچ وجه قابل مقایسه نیست. به همین دلیل نباید انتظار داشت نظر قاره سیاه به استفاده از فناوری‌های سبز چندان جدی باشد.

تحقیق و توسعه، به کارگیری فناوری‌های گوناگون، اتخاذ سیاست‌های مختلف در زمینه انرژی، منافع نهفته در تولید سوخت‌های فسیلی و توسعه فناوری‌های سبز همگی بخشی از یک مجموعه بزرگ را تشکیل می‌دهند که نتیجه کلی آن می‌تواند دستیابی به افق‌هایی نوین در فناوری‌های پاک باشد. اما این افق‌ها برای کشورهای آفریقایی در حکم یک کابوس شبانه هستند چون برای عقب نماندن از قافله باید هزینه‌های زیادی را پرداخت کنند. اما در همین زمان میلیون‌ها آفریقایی با فقر مطلق دست و پنجه نرم می‌کنند. جان نوربو، رئیس برنامه تغییرات جوی دانمارک که در دنیای فناوری‌های پاک به عنوان یکی از صاحبنظران سرشناس شناخته شده، معتقد است:‌ مهم‌ترین مانع بر سر رسیدن به یک اجماع جهانی در زمینه توسعه فناوری‌های سبز، بودجه است. به عقیده وی، در این میان صحبت از یک معامله بزرگ است و باید پذیرفت کشورهای توسعه یافته که به سطح قابل توجهی از پیشرفت‌های علمی و فناورانه دست یافته اند چندان تمایلی به اختصاص بودجه‌های هنگفت برای توسعه فناوری‌های مرتبط با حفظ محیط زیست زمین در کشورهای در حال توسعه نظیر سرزمین‌های آفریقایی، ندارند.

بانک جهانی برآورد کرده است حدود 85 درصد از هزینه‌های مربوط به مقابله با تغییرات جوی باید در کشورهای در حال توسعه صرف شود و شاید بالا بودن این درصد کشورهای توسعه یافته را بی‌میل کرده است. برای مقابله با تغییرات جوی سالانه به هزینه‌ای درحدود 400 میلیارد دلار نیاز است که توسعه فناوری‌های سبز نیز بخشی از این بودجه به حساب می‌آید. اما نکته نگران‌کننده این است که هم اکنون سالانه به طور متوسط تنها 8 میلیارد دلار از بودجه در هزینه در نظر گرفته شده از طریق پیمان کیوتو صرف می‌شود که به هیچ وجه با چشم انداز از پیش‌تعریف شده قابل مقایسه نیست. نگاهی به این رقم ناچیز نشان می‌دهد نگرش موجود در پیمان کیوتو برای نجات زمین از طریق توسعه فناوری‌های سبز در کشورهای آفریقایی با شکست همراه بوده است. آمارها نشان می‌دهند از مجموع 1500 پروژه‌ای که در طرح مورد نظر پیمان کیوتو در توسعه فناوری‌های سبز و استفاده از آنها برای نجات زمین طراحی شده‌اند، تنها شمار بسیار اندکی از آنها در آفریقا پیاده شده یا می‌شوند.

در این خصوص حجم انبوهی از نابرابری‌ها دیده می‌شود. درحالی که کشورهای در حال توسعه به عنوان یک اجتماع بزرگ جهانی مسؤول تولید 48 درصد آلاینده‌ها هستند، سهم آفریقا تنها 6/3 درصد است که البته آفریقای جنوبی به عنوان یکی از معدود ثروتمندترین کشورهای عضو قاره سیاه خود به تنهایی نیمی از این آلودگی را تولید می‌کند. براساس تازه‌ترین آماری که از سوی آژانس بین‌المللی انرژی منتشر شده است، تنها 40 درصد از 800 میلیون جمعیت تشکیل دهنده مناطق خشک آفریقا به شبکه برق دسترسی دارند که البته پیش بینی شده است تا 2 دهه آینده این رقم به شدت کاهش یابد.

بانک توسعه آفریقا در سالهای اخیر در تلاش بوده است تا پیشنهادات گوناگونی را برای تامین منابع انرژی پاک در این قاره ارائه کند تا بدین ترتیب آفریقا نیز همچون سایر کشورهای جهان به سوی چشم‌اندازهای روشن توسعه فناوری‌های پاک قدم بردارد. در این میان ایجاد تغییرات بنیادین در نوع سوختی که افراد در منازل و ادارات استفاده می‌کنند یکی از مهم‌ترین گام‌های اولیه به شمار می‌آید.

براساس گزارش‌های مستند موجود، نرخ مرگ و میر در میان جوامع آفریقایی و بخصوص کشورهای عقب‌مانده از حیث توسعه بالاست، به‌طوری که در آفریقا سالانه تا 400 هزار نفر به دلیل ابتلا به بیماری‌های تنفسی که ارتباط مستقیمی با قرار گرفتن در معرض تبعات استفاده از سوخت‌های به اصطلاح «کثیف» دارد جان خود را از دست می‌دهند.

در این میان معادله نگران‌کننده‌ای شکل گرفته است. از یک‌سو استفاده از سوخت‌های فسیلی که تبعات زیست محیطی و سلامتی زیادی به همراه دارد، زندگی مردم در بسیاری از مناطق توسعه نیافته و کم توسعه یافته آفریقا را با چالش‌های جدی روبرو کرده است و البته باید به این مشکل، کاهش منابع سوخت‌های فسیلی را نیز اضافه کرد. از سوی دیگر توسعه فناوری‌های سبز و استفاده از آنها در تولید انرژی‌های پاک برای آفریقا گران تمام می‌شود. در نتیجه فقر انرژی به وجود می‌آید که به دنبال آن جزء جزء زندگی مردم این منطقه از جهان با دشواری‌های زیادی همراه می‌شود. به عنوان مثال در غروب و شب هنگام مردم به نور کافی دسترسی نداشته و مجبور می‌شوند بخش قابل توجهی از کارهای خود و حتی تفریحاتشان را در تاریکی و نور بسیار اندک انجام دهند که خود عامل شکل‌گیری بسیاری از اختلالات بهداشتی است.

اما باید نیمه پر این لیوان را هم نگاه کرد. برخی از صاحبنظران ایده‌هایی را مطرح می‌کنند که در آفریقا قابلیت اجرا را دارند. به عنوان مثال استفاده از توربین‌های بادی شخصی یا فناوری‌های خورشیدی گزینه‌هایی هستند که چندان گران قیمت نبوده و می‌توان آنها را در بسیاری از مناطق فقیرنشین پیاده کرد. در برخی کشورهای آفریقایی پیشرفتهایی هرچند کوچک دیده شده است. به عنوان نمونه در جمهوری کنگو طرحGrand Inga به مرحله اجرا درآمده است که از آن به عنوان یکی از راه‌های توسعه استفاده از فناوری‌های پاک یاد می‌شود.

تولید برق آبی یکی از حیاتی‌ترین پروژه‌هایی است که از جنبه‌های گوناگون برای آینده زمین و حیات مردم آفریقا در نظر گرفته می‌شود. آفریقا سرزمینی خشک است و اگر بتوان امکان بالقوه تولید برق آبی در برخی از مناطق مستعد آن را گسترش داد، کمک زیادی به آینده این قاره شده است، اما متاسفانه تنها 10 درصد چشم‌انداز تولید برق آبی در قاره سیاره تحقق یافته است.

نگاهی به سایر کشورهای آفریقایی نشان می‌دهد که به عنوان مثال در نامیبیا می‌توان به توسعه مزارع تولید برق خورشیدی امیدوار بود. در این کشور رکورد جالب توجهی درخصوص روزهای داغ و سوزان آفتابی وجود دارد که در حکم حیاتی‌ترین ابزار اولیه تولید برق خورشیدی به شمار می‌آید. اما برای ساخت این مزارع به پول نیاز است و این دقیقا همان چیزی است که کشورهای توسعه یافته و پیشرفته جهان تمایل چندانی به آن ندارند.

سعید حسینی
منبع: BusinessDailyAfrica ‌