مخروبه‌ای تاریخی در میان کوههای ایلام

به گزارش مهر، فرهاد عاشق افسانه ای "شیرین" دختر شاه ارمنستان و رقیب خسرو پرویز پادشاه ساسانی بود که در متون تاریخی اشاره ای بدان نشده است. نظامی در منظومه خسرو و شیرین اسطوره آشفتگی و بیدلی فرهاد را به عنوان یکی از زیباترین مثلهای عشاق در ادب فارسی و شاید جهان ماندگار کرده است.

فرهاد کارگر دلسوخته بیستون، از نظر پایگاه طبقاتی هیچ گونه مشابهتی با رقیب خود خسرو امپراتور مقتدر ایران ندارد از این رو خسرو هم عشق او را به جد نمی گیرد و به مقابله با او بر نمی آید و برای اینکه او را ازخود دور کند بدو پیشنهاد می کند که در کوهی صعب العبور که آمد و شد در آن سخت است، به کندن راهی مشغول شود.

پس از آن، شیرین که نمی تواند به راحتی عشق فرهاد را باور کند، او را به کندن "جوی شیر" مامور می کند و فرهاد این کار را هم به انجام می رساند و چون این کارها در عزم فرهاد خللی وارد نمی کند، شایعه مرگ شیرین را به اطراف می افکنند و هنگامی که این خبر به گوش فرهاد می رسد از سر دلدادگی و عشق، جان به جان آفرین تسلیم می کند.

خصوصیات طاق شیرین و فرهاد

در حال حاضر، یک طاق تاریخی در استان ایلام به نام "طاق شیرین و فرهاد" وجود دارد که این طاق در فاصله 40 کیلومتری شهر ایوان و هفت کیلومتری روستای چهل زرعی در جبهه شمالی جاده ارتباطی به سومار در فاصله تقریبی 400 متر از کنار جاده قرار دارد.

طاق از لحاظ قرارگیری نسبت به سطح جاده ارتباطی ایوان - سومار در سطح پایین‌تر و در آن سوی رودخانه و از لحاظ قرارگیری نسبت به تنگه کوشک در انتهای تنگه یعنی جایی که عوارض طبیعی تنگه (صخره‌های دو طرف جاده) گسترده و از هم فاصله گرفته‌اند، قرار دارد.

محل قرارگیری اثر، جایی است که در گویش‌های محلی نیز به همین نام خوانده می‌شود یعنی به این صورت که اسم و نماد طاق معرف منطقه نیز هست. اثر از لحاظ جغرافیایی در فاصله 46 درجه و 1 دقیقه طول جغرافیایی و 34 درجه و 48 دقیقه عرض جغرافیایی قرار دارد.

این منطقه از لحاظ آب و هوایی جزو مناطق گرمسیری محسوب شده و دمای هوا در گرم‌ترین ماه سال 34 درجه بالای صفر و در فصل زمستان 10 درجه زیر صفر گزارش شده است این منطقه محل اسکان عشایر کوچ‌رو شهرستان ایوان است.

طاق شیرین و فرهاد از نوع طاق‌های سنگی است که رو به جنوب شرقی بر پای دامنه کوه قرار گرفته و به علت قرارگیری در مسیر فرسایش صخره‌ها و شیب طبیعی منطقه در زیر خاک مدفون شده بود که در فصل اول برنامه مرمت مدیریت میراث ایلام، در سال 1379 خاکبرداری شده است.

طاق عبارت است از یک اتاقک نیمه زیرزمینی به طول داخلی 3.20 و عرض 2.90 و ارتفاع 2.20 سانتیمتر که در دیواره ضلع شمالی آن یک طاقچه (ورودی) با پوشش بدون دور (تخت) ایجاد شده است.

مصالح این بنا به طور کامل از سنگ‌های آهکی تراش خورده بوده که بدون استفاده از ملاط بر روی هم چیده شده‌‌اند.

در اجرای این طاق همواره قسمت تراش خورده سنگ به طرف بیرون که همان فضای داخلی طاق باشد به کار رفته است و حالت درونگرایی آن ایجاب کرده است که قسمت تراش خورده به سمت داخل باشد.

این بنا به صورت نیمه زیرزمینی ساخته شده است و به همین منظور طاق را در محل شیب طبیعی کوهپایه ساخته و ابتدا سطح شیبدار محل را برش داده و بیش از نیمی از بنا را درون خاک جا داده‌اند و تنها قسمت سقف و دوطرف درگاه دارای منظر بیرونی است. نوع پوشش روی این اتاقک به شیوه طاق گهواره‌ای بوده و دارای یک درگاه به سمت جنوب شرقی مشرف به تنگه و چشمه آب است.

در قسمت بنا و پوشش طاق از بیرون وضعیت خاصی وجود دارد و آن عبارت است از حالت پلکانی دورادور بنا به منظور جمع کردن و خارج کردن دید نامناسب منظری بنا، حاصله از سنگ‌های به کار رفته در سقف که با این حربه وضعیت نمای پشت‌بام تکمیل شده است.

از زمان احداث بنا تقریبا هیچ مدرک مستندی در دست نیست ولی با عنایت به مستندات موجود در بنا، این اثر را می‌توان یادگاری از دوره ساسانیان دانست که به منظور انجام امورات مربوط به مرز و تردد کاروانیان و مسافران و یک اقامتگاه بین راهی چون چاپارخانه که شاید اخذ نوعی عوارض قانونی و غیره بوده است ساخته شده است.

طاق در فضای داخلی کاملا یکنواخت است و در ضلع شمالی دریچه‌ای به ابعاد 100×145×64 سانتی‌متر تعبیه شد و انتهای آن با خاک مسدود شده است. طاق در یک لایه سنگی به صورت درونگرا به صورت رج‌به‌رج با بکار بردن 175 قلعه سنگ ساخته شده است و سنگ‌های به کار رفته در هر رج در ارتفاع یکسان تراش خورده‌اند.

بزرگترین قلعه سنگ بکار رفته در این بنا در سر‌در ورودی در اندازه 72×55×1.32 سانتیمتر و کوچک‌ ترین قطعه سنگ در اندازه 24×26 سانتی‌متر است.

اولین رج سنگ‌چینی پشت‌بام بنا از ارتفاع 1.80 سانتیمتری کف طاق شروع شده است و در نمای سر به صورت مربع کامل در ابعاد 30/5×30/5 سانتی‌متر ساخته شده است. تمام سنگ‌های به کار رفته در نمای پلکانی پشت بام به صورت کامل موجود نبوده و به علت‌های مختلف مفقود یا شکسته شده‌اند.

اکثر سنگ‌های به کار رفته در پشت بام طاق دارای کف و پیشانی پله بوده و به صورت حجاری شده نمایان هستند و در رج چهارم بعد از اتمام دور طاق به جهت یکسان کردن سطح فوقانی بام و تزئینات بیشتر در پشت بام یک ردیف سنگ آب پردار که دارای تزیینات ساده و آبچکان هستند وجود دارند که بازگوکننده اتمام سنگ‌چینی در پشت بام است که به جهت اتصال کامل و یکپارچه کردن این ردیف با استفاده از بستهای فلزی (اسکپ از نوع چلچله‌ای) به این کار اقدام کرده‌اند که آثار آنها بر کناره سنگ‌های مذکور موجود است.

نوع معماری بنا، نوع مصالح بکار رفته در بنا، تعداد کم این بناها در سطح کشور، قرار گرفتن بر سر یکی از راه های فرعی و میانبر از عراق به کرمانشاه و از همه مهمتر تفاوت در شیوه ساخت این اثر با بناهای مشابه و هم عصر و ناشناخته بودن اثر، از جمله خصوصیات این بنا به شمار می آید.

اما متاسفانه بر اثر گذشت سالیان دراز و تداوم ریزش شنها و خاک، فضای خالی پشت دیوار پر شده و در نهایت موجب ریزش روی پشت ‌بام و مدفون شدن آن شده است.

با این تفاسیر این سوال مطرح است که چرا این اثر تاریخی که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و مربوط به دوره ساسانیان است که در داخل تنگه ای موسوم به تنگه کوشک قرار دارد، حفاظت و مراقب نمی شود؟

این اثر تاریخی که در میان کوه های استان ایلام بدون حفاظت و مراقبت رها شده است در حال حاضر چیزی شبیه به یک ویرانه است و انگار خانه ای متروکه و قدیمی بوده که یک دیواره بیشتر از نمانده است.