طنز، چرخه‌ای است بین اندیشه و خنده

وی کار در رادیو را از سال 1343 به طور جدی آغاز کرده و در زمینه‌های بازیگری، گویندگی و نویسندگی رادیو فعالیت دارد. مودبیان از ابتدا به طنز علاقه‌مند بود و مجموعه‌های باجناق‌ها، سوزن‌بانان، منیر و طنزآوران جهان نمایش از مهم‌ترین ساخته‌های این هنرمند برای تلویزیون است.

بهانه گفتگوی ما به خاطر فعالیت اخیر مودبیان در مرکز نمایش رادیوست که هم به عنوان مدرس و هم به عنوان نویسنده و کارگردان با آن همکاری دارد.

چندی پیش مرکز نمایش رادیو اولین دوره کلاس‌های آموزشی خود را در زمینه طنز برگزار کرد. پس از سال‌ها دوری از رادیو شکل‌گیری این کلاس‌های آموزشی چه جذابیتی برایتان داشت که با مرکز نمایش همراه شدید؟

در پی پیشنهاد آقای زنده‌نام، مدیرکل مرکز نمایش رادیو درخصوص راه‌اندازی شورای طنز رادیو، معاونت صدا هم از این پیشنهاد استقبال کرد و قرار شد در این شورا درخصوص طنز رادیویی و بیشتر طنز نمایشی برنامه‌ریزی شود. پس از تشکیل شورا از من برای همکاری با این شورا دعوت به عمل آمد و در ادامه، برگزاری جلسات به من محول شد.

چه مدت است که مشغول آموزش در این کلاس‌ها هستید؟

4 ماه است که مشغول برگزاری این کلاس‌ها هستیم و هفته‌ای 2 ساعت برگزار می‌شود.

این کلاس‌های آموزشی که به پشتوانه شورای طنز تشکیل شد، چه اهدافی را دنبال می‌کند؟

ابتدا قرار است این اهداف را برای خودمان مشخص کنیم که ما کیستیم و این شورا چه می‌خواهد انجام دهد؟ خطوط اصلی که مشخص شد ما هم تلاشمان را در راه ارتقای برنامه‌سازی نمایشی و کمدی در رادیو انجام می‌دهیم.

با ارائه چه راهکارهایی فکر می‌کنید زودتر به نتیجه برسید؟

برای زودتر به نتیجه رسیدن ابتدا گذشته را بازنگری کرده و در ادامه اساسنامه شورا را ‌آماده کردیم. در این اساسنامه ضوابطی را وضع کردیم که کلا‌س‌های این شورا را از نشست‌هایی که در مراکز دیگر درباره طنز برگزار می‌شود، متمایز ‌کند.

آیا بر سر راه این شورا موانعی هم وجود داشت؟

موانع همیشه هست. اصلا کار طنز بدون موانع نمی‌تواند باشد گرچه در رادیو کمتر مانع وجود دارد، چون بیشتر با کلام سر و کار دارد. من این تجربه‌ها را در همه زمینه‌های هنری هم در رادیو، هم تلویزیون، هم تئاتر و سینما داشتم و حدود 40سال است که با موانع و مشکلات این عرصه‌ها آشنایی دارم؛ البته این مساله را نباید نادیده گرفت. اگر توقع داریم که طنز به هر روشی فقط منجر به خنداندن شود؛ دیگر طنز نیست، بلکه لودگی و به نوعی ابتذال است که مخاطب چندانی ندارد. اخلاق و عرف هم این اجازه را نمی‌دهد. شنونده حرفه‌ای هم این را نمی‌خواهد.

این آموزش آیا فقط برای تامین متن است یا اجرا و فنون بازیگری را هم در برمی‌گیرد؟

شورای طنز پس از تصویب اساسنامه تصمیم گرفت بر آموزش و پژوهش متمرکز شود که در این زمینه تلاش می‌کنیم گونه‌های مختلف طنز رادیویی را تعریف کنیم و روی آنها کار پژوهشی انجام شود و حتی ترجمه متون طنز مورد ارزیابی قرار گیرد. چون در رادیو بسادگی از ترجمه‌ها استفاده می‌شود و در ادامه کار تصمیم داریم تنظیم و اقتباس رادیویی را هم معرفی و نمونه‌هایی از آن را هم مطرح کنیم. مهم‌ترین کار شورای طنز، پژوهش و تحقیق برنامه‌های موفق طنز در گذشته است تا تمام آثار طنز رادیویی جمع‌آوری و بازنگری شده و با تنظیم و تفکیک مضامین و فنون جدید،‌ آراسته و آموزش داده شود.

فکر می‌کنید این نوع آموزش می‌تواند تاثیر لازم را بر دانش‌آموختگان دوره‌های آموزشی شورای طنز بگذارد؟

آموزش از نگارش آغاز می‌شود و بلندمدت نیست. ما نمی‌خواهیم در کار دانشکده صدا و سیما حتی در کار مرکز آموزش سازمان مداخله کنیم،‌ بلکه اینها آموزش‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدتی است که به شکل کارگاهی برگزار می‌شود و امیدواریم از درون این کارگاه‌ها متونی تولید شوند. البته در آینده کارگاه ترجمه کمدی هم راه‌اندازی خواهیم کرد،‌ چون ترجمه کمدی و طنز هم بخشی از طنزپردازی است. قاعدتا مترجم یک اثر کمدی باید ابتدا خنده و طنز را بشناسد و بعد بتواند در ترجمه‌اش فنون نگارش را به کار گیرد.

پس از آموزش نگارش متن، چه آموزش‌های دیگری در برنامه کاری شورای طنز قرار دارد؟

شناخت انواع برنامه طنز، ساختارهای نمایش‌های طنز در رادیو و تاکید روی آنها، شناخت بازیگری کمدی رادیویی و آسیب‌شناسی‌هایی که باید در این خصوص انجام شود.

آسیب‌شناسی طنز چه کمکی به کار طنز می‌کند؟

در این کار حتما باید آسیب‌شناسی صورت گیرد که فرق کمدی و طنز مشخص شود. شوخی جدی‌ترین بخش کار ماست، البته ممکن است شوخی اگر درست پرداخته نشود به ابتذال هم کشیده شود. باید اینها آسیب‌شناسی شود، چون یک بازیگر با تغییر صدا و حتی کوچک‌ترین حرکت نامربوط می‌تواند گونه‌ای از ابتذال را وارد صدای خودش کند که خود به خود وارد متن و اجرا هم می‌شود. اینها باید در کنارش کار پژوهش و آموزش کارگاهی صورت بگیرد.

آقای مودبیان! قرار است مرکز نمایش رادیو جشنواره طنز برگزار کند. آیا شورا بر این جشنواره هم نظارت دارد؟

بله. یکی از کارگروه‌های شورای طنز رادیو برگزاری همین جشنواره است. برگزاری نخستین دوره جشنواره طنز گامی است در راه ارتقای برنامه‌های کمدی و طنز در رادیو که کاملا مبتنی بر آیین‌نامه‌ها و خاستگاه‌های رادیوست.

برگزاری این جشنواره چه کمکی به آینده طنز در رادیو می‌کند؟

نخستین گردهمایی طنازان رادیویی که از نویسنده تا بازیگر و برنامه‌ساز و صاحب‌نظران این عرصه را دربر می‌گیرد، با برپایی نشست‌های تخصصی، سخنرانی‌های کارشناسی، گفتگو و هم‌اندیشی و برپایی کارگاه‌های کوتاه‌مدت در حد یک هفته و پخش آثار طنز رادیویی که به شکل رقابتی کنار یکدیگرند سعی دارد فضایی خاص را در طول یک هفته فراهم کند که برنامه‌سازان و عوامل طنز رادیو، به انگیزه مضاعف و دیدگاه وسیع‌تری در این عرصه دست یابند.

شما به عنوان یک کارشناس طنز مهم‌ترین ویژگی یک طنز رادیویی را در چه می‌دانید؟

محور طنز رادیویی باید اندیشه باشد. چون طنز چرخه‌ای است میان اندیشه و خنده و این دو لازم و ملزوم یکدیگرند و این کار فنون خاص خود را دارد. به این سادگی نیست که یک نفر چیزی بگوید و شنونده بخندد. باید همه کنار هم کار کنند. جشنواره بیشتر می‌تواند سکوی پرتاب طنزپردازان برای سال‌های آینده باشد تا طنز را به جایگاه واقعی خود نزدیک کنیم.

کسانی که در کلاس‌های آموزشی شما شرکت می‌کنند، چه کسانی هستند و شرایط حضور در این کلاس‌ها چیست؟

ما چون اول راهیم، سعی نکردیم فعلا فراتر از مرکز هنرهای نمایشی رادیو عمل کنیم. ادعایی هم نداریم که بخواهیم همه علاقه‌مندان را آموزش دهیم. در دوره شناخت فنون و نگارش طنز رادیویی 10نفر بیشتر نمی‌توانند شرکت‌ کنند که شامل نویسنده، بازیگر یا کارگردان هستند. ما زمانی برای آزمون و خطا نداریم. این نوع کلاس‌ها را من سال‌های پیش در تلویزیون هم برگزار کردم که خیلی هم پیچیده‌تر بود و از نتیجه این کارگاه‌های آموزشی من برنامه تلویزیونی ساختم، از جمله طنزآوران جهان نمایش که سال‌ها پیش پخش شد.

تعریف شما از مخاطب رسانه چیست؟

مخاطب یا بیننده و شنونده کسی است که برنامه‌ساز هنگام ساخت برنامه او را گزینش می‌کند.

ما نباید واژه مخاطب را اشتباه به کار ببریم. مخاطب سلیقه ندارد، مخاطب نیاز دارد. یک برنامه‌ساز باید نیاز یک مخاطب را بشناسد. شاید مخاطب حتی به نیازش واقف نباشد، مثل بسیاری که باید برای درمان بیماری خود دارویی را حتما بخورند، حتی اگر بدمزه باشد، چون نیازشان به خوردن داروست، اما در مورد برنامه‌های کمدی و طنز مساله مخاطب عام‌تر و گسترده‌تر می‌شود و طیف‌های گوناگون و وسیع‌تری را دربرمی‌گیرد. یک نمایش طنز در تلویزیون ممکن است از یک کودک دبستانی تا مسن‌ترین آدم را در بر بگیرد. اگر برنامه‌ای بسازی که هر دو وجه را راضی کند یعنی هم مخاطب عام و هم خاص را، رضایتمندی برای مخاطب است، باز سلیقه نیست، نیاز است.

فکر می‌کنید مهم‌ترین عاملی که می‌تواند برای تولید یک کار خوب هنری موثر باشد ابتدا چیست؟

یک برنامه‌ساز و فیلمساز وقتی موفق است که کارشناس برنامه‌اش هم باشد و از پژوهش و آموزش و تجربه خود برای خلق اثرش کمک بگیرد. کسی که پیام را رمزگذاری می‌کند و آماده ارتباط برقرار کردن با مخاطب خود چه در رادیو و چه در تلویزیون می‌شود و بعد به دنبال بازخورد آن و میزان رضایتمندی مخاطب است.

شما که سال‌ها از رادیو دور بودید، رادیوی امروز را نسبت به گذشته چطور می‌بینید؟

امروز نباید انتظار داشته باشیم که رادیو شنونده چندین میلیونی سابق را داشته باشد. در هر صورت شنونده رادیو امروز کم شده، مگر این که خیلی گذرا شنونده داشته باشد.

رادیو امروزه به عنوان یک ابزار ارتباطی دیگر کاربرد گذشته را ندارد. امروز برای رادیو و ارتباط رادیویی باید تعریف جدیدی درنظر گرفته شود. برای نمایش‌های طنز و کمدی در رادیو هم همین‌طور، باید در شیوه و فنون نمایش بخصوص شیوه‌های اجرایی آن بازنگری کرد. یک روزی ما در رادیو تصور می‌کردیم که فقط داستان‌های پیچیده را باید تبدیل به نمایش کنیم، اما امروز می‌بینیم حتی یک موقعیت و داستان ساده می‌تواند برای مخاطب جذاب باشد.

فناوری‌های جدید چقدر می‌تواند در کار تولید نمایش تاثیرگذار باشد؟

فناوری‌های جدیدی که هنوز در نمایش استفاده نمی‌شود، خود عاملی برای کمک به رادیوست؛ ضبط و پخش دیجیتالی و استودیو فونیک که می‌تواند جابه‌جایی‌ها و عمق را نشان دهد و شرایط تخیل بیشتری را مهیا کند، چون تخیل مهم‌ترین عامل یک نمایش رادیویی است.

شرایط نمایش رادیویی بخصوص طنز امروز نسبت به گذشته چه جایگاهی دارد؟

قابل مقایسه نیست. امروز حتی مخاطب رادیو تجارت هم طنز و نمایش می‌خواهد، در حالی که در گذشته هم شبکه رادیویی محدود بود و هم پخش نمایش. پس الان به دلیل تولیدات انبوه نمایش به نظر می‌رسد از نظر کمی ما پیشرفت کردیم، حتی از نظر کیفی هم در میان اینها حتما پیشرفت‌هایی داشتیم، چون الان تحصیلکرده‌ها در این زمینه کار می‌کنند و ما در زمینه نمایش، نویسندگی، کارگردانی و بازیگری رشته دانشگاهی داریم، پس نیرویی که برای این کار تربیت می‌شود از او انتظار می‌رود به شکل حرفه‌ای کار کند.

در این راه، جشنواره طنز و همایش‌های طنزنویسان چه کمکی به تولید نمایش طنز می‌کند؟

امیدوارم شورای طنز و مرکز نمایش تمام توان خود را برای این طنزواره و نخستین همایش طنز به کار گیرند، اما در کل این گردهمایی فقط سکوی پرتابی است به سوی آینده که در کنارش پخش نمایش‌های تولیدی، نقد و بررسی، نشست‌های علمی و تخصصی با حضور کارشناسان و برنامه‌سازان، آموزش و کارگاه‌های آموزشی و حتی ترسیم الگوهای جدید نمایشی وجود دارند تا بتوانیم از این تجربه در سال‌های آینده بهره‌برداری کنیم.

زینت پستادست