بیماریهایی که در کمین بزرگ ترین غده بدن هستند

در واقع هپاتیت به 2 نوع حاد (کوتاه‌مدت) و هپاتیت مزمن (که حداقل 6 ماه طول می‌کنند) تقسیم می‌شود. در صورت ابتلا به هپاتیت حاد، کبد به طور ناگهانی ملتهب می‌شود و علائم آن حالت تهوع، استفراغ، تب و درد بدنی است. در التهاب حاد، بیشتر افراد طی چند روز تا چند هفته بهبود می‌یابند و چنانچه این علائم و التهاب تا 6 ماه ادامه داشته باشد، فرد دچار هپاتیت مزمن شده است.

کبد در حالت طبیعی فرآورده‌های زائد را در خون تجزیه می‌کند. زمانی که کبد دچار التهاب می‌شود، عمل پاک‌سازی فرآورده‌های زائد خون درست صورت نمی‌گیرد. وقتی عملکرد کبد با اختلال مواجه می‌شود، ماده زائدی به نام بیلی‌روبین در خون و بافت‌ها شروع به تولید می‌کند. تولید این ماده در بدن باعث زرد شدن پوست بدن فرد مبتلا می‌شود که اصطلاحاً به آن زردی گفته می‌شود.

هپاتیت A رهاورد آب و غذای آلوده

یکی از انواع هپاتیت که از طریق ویروس و اصولا از راه غذا یا آب آلوده به مدفوع شخص مبتلا شیوع می‌یابد، هپاتیتA است. هپاتیتA معمولا موجب بروز علائم ناگهانی و کوتاه‌مدت می‌شود. شدت علائم هم بستگی به سن فرد مبتلا دارد. از زمان سرایت بیماری تا پیشرفت علائم حدود 30 روز و به طور متوسط از 15 تا 49 روز طول می‌کشد. علائم اولیه معمولاً شامل خستگی، حالت تهوع، استفراغ، کاهش اشتها، تب و احساس درد در ناحیه زیر دنده‌های قسمت راست شکم است. با پیشرفت بیماری، علائمی چون تیره شدن ادرار، روشن شدن مدفوع، زرد شدن پوست یا سفیدی چشم و خارش پوست ظهور می‌کند.

عمده‌ترین راه‌های انتقال هپاتیتA این است:

1) خوردن غذای آلوده به ویروس هپاتیتA منتقل شده از فردی که دست‌هایش را پس از خروج از دستشویی نشسته است.

2) نوشیدن آب آلوده به ویروس هپاتیت .A

اکثر افرادی که به این ویروس مبتلا می‌شوند، ارتباط مستقیمی با فرد آلوده داشته‌اند. هپاتیت A از خوردن گوشت ماهی و صدف نپخته که از آب آلوده شده گرفته شده هم قابل انتقال است.

هپاتیت B را جدی بگیرید

هپاتیتB از طریق تماس با خون، ‌ترشحات اندام‌های تناسلی و سایر مایعات بدن فرد مبتلا ایجاد می‌شود. به طور تقریبی حدود 300 میلیون نفر در دنیا مبتلا به هپاتیتB هستند که از این میان سالانه حدود 500 هزار نفر جان خود را از دست می‌دهند. علائم هپاتیتB بسته به حاد یا مزمن بودن آن متفاوت است و بسیاری از افراد ممکن است سال‌ها بدون علامت باشند ولی این به معنای تحت کنترل بودن بیماری نیست. در هپاتیتB حاد، علائم بیماری معمولاً یک تا 4 ماه پس از ابتلا ظاهر می‌شوند. علائم اولیه نامشخص و شامل تب، جوش‌های پوستی، درد و التهاب مفاصل است. از علائم دیگر هم می‌توان به خستگی، کاهش اشتها، حالت تهوع، زردی پوست یا چشم و درد در قسمت بالایی سمت راست شکم اشاره کرد و برخی هم اصلا علامتی ندارند. چنانچه این علائم هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه داشته باشند، بسیار شدید خواهد شد و در برخی موارد به دلیل آسیب شدیدی که به کبد وارد شده، عملکرد آن مختل می‌شود و جان فرد را به خطر می‌اندازد و در این حال تنها راه چاره، پیوند کبد است.

علائم نوع مزمن هپاتیتB بسیار متغیر است و می‌تواند سال‌ها ادامه داشته باشد. بسیاری از افراد مبتلا علامتی نداشته و عده‌ای علائم پیشرفت‌کننده التهاب کبد مانند خستگی و کاهش اشتها را از خود نشان می‌دهند و دسته‌ای از افراد هم با شدیدتر شدن ناگهانی و موقتی علائم روبه‌رو می‌شوند. حدود 10 تا 20 درصد از افراد مبتلا به هپاتیت مزمنB در سایر اندام‌ها و بافت‌های خارج کبدی دچار مشکلاتی می‌شوند. التهاب عروق خونی و بیماری کلیوی از شایع‌ترین این مشکلات هستند.

راه‌های انتقال هپاتیت B

از آنجا که هپاتیتB بیشترین درصد مبتلایان را در میان گروه‌های دیگر به خود اختصاص می‌دهد، آگاهی از چگونگی انتقال این ویروس و پیشگیری از ابتلای به آن اهمیت بالایی دارد. عمده‌ترین راه انتقال ویروس هپاتیتB انتقال از انسانی به انسان دیگر است. حال این اتفاق می‌تواند از راه‌های مختلف بیفتد:

1) شایع‌ترین آنها استفاده از سرنگ و سوزن آلوده است. از راه‌های انتقال می‌توان به تتو و خالکوبی، طب سوزنی و حتی سوراخ کردن گوش اشاره کرد. البته به خاطر داشته باشید که تمام این کارها زمانی خطرناک محسوب می‌شوند که ابزار مورد استفاده در آنها آلوده به این ویروس باشند. استفاده از سرنگ مشترک در افراد معتاد از شایع‌ترین دلایل بروز بیماری است.

2) آمیزش جنسی کنترل نشده با افراد آلوده.

3) انتقال از مادر به جنین.

4) تماس نزدیک؛ عفونت معمولا زمانی منتقل می‌شود که مایعات بدن که حاوی ویروس هستند وارد شکاف‌های ریز پوستی یا غشا‌های مخاطی چشم‌ها و دهان شوند. این نوع راه انتقال در کودکان بسیار شایع است، چرا که این ویروس در محیط بیرون طولانی مدت زنده می‌ماند و با استفاده از وسایل آلوده به ویروس شامل اسباب بازی، مسواک و تیغ به طور مشترک این ویروس قابل انتقال است.

5) انتقال خون.

6) محیط بیمارستان‌ها؛ در محیط بیمارستان‌ها و از طریق استفاده از سوزن‌ها یا وسایل آلوده به این ویروس، هپاتیتB ممکن است از بیماری به بیمار دیگر یا از فرد بیمار به فردی سالم منتقل شود. برای کاهش خطر ابتلا از این طریق می‌توان از دستکش، محافظ چشم‌ها، ماسک صورت و شستن دست‌ها استفاده کرد.

7) پیوند عضو، افرادی که تحت عمل پیوند عضو قرار می‌گیرند نیز در معرض خطر هستند. البته همه بیماران پیش از عمل تحت آزمایشات دقیق قرار می‌گیرند.

بنابراین افراد معتاد و افرادی که رفتارهای پرخطر جنسی دارند، افراد شاغل در مراکز پزشکی و درمانی و به طور کلی افرادی که به هر طریقی در ارتباط با فرآورده‌های خونی و مایعات بدن هستند، در معرض خطر قرار دارند و باید اصول ایمنی را رعایت کنند.

هپاتیت C ، شایع‌ترین نوع مزمن بیماری کبدی

این نوع هپاتیت از طریق ویروس و از خون و مایعات بدن فردی به فرد دیگر سرایت می‌کند. هپاتیت مزمنC شایع‌ترین نوع مزمن بیماری کبدی است و هر سال حدود 8 تا 13 هزار نفر را در سطح جهان به کام مرگ می‌کشاند. راه اصلی انتقال این ویروس از طریق تزریق است؛ حال این تزریق می‌تواند از طریق سرنگ آلوده مشترک در میان معتادان یا گیرندگان خون صورت ‌گیرد. در واقع مبتلایان به هپاتیتC به نوعی با فرآورده‌های خونی در ارتباط هستند. حتی پزشکان و پرستاران و افرادی که در آزمایشگاه‌ها شاغلند هم در معرض خطر ابتلا به این ویروس قرار دارند. بسیاری از افراد مبتلا به هپاتیتC در ابتدای آلودگی و در مراحل اولیه هیچ‌گونه علامتی ندارند و ممکن است تا سال‌ها هم بدون علامت باقی بمانند. حدود 70 تا 80 درصد موارد ابتلا به این ویروس به نوع مزمن تبدیل می‌شوند. بروز علائم نیز خفیف بوده و همانند آنفلوآنزاست. خستگی، تب، حالت تهوع یا کاهش اشتها، دردهای مفصلی و عضلانی، کاهش وزن و حساس شدن ناحیه کبد. هپاتیتC از گونه‌های خطرناک هپاتیت به شمار می‌رود و کاملاً متفاوت با انواع دیگر آن مانند هپاتیتA عمل می‌کند که پس از ظهور علائم در فرد مبتلا و از بین رفتن ویروس از بدن، بهبود می‌یابد. هپاتیتC باوجود صدمات جدی‌ که به کبد وارد می‌کند، می‌تواند تا سال‌ها بدون علامت باقی بماند. با پیشرفت بیماری ممکن است این علائم ظهور کنند: خستگی، تهوع، استفراغ، کاهش اشتها، زردی پوست و چشم‌ها و تب.

عمده‌ترین راه انتقال هپاتیتC همان طور که گفتیم عبارتند از:

1) خون و فرآورده‌های خونی.

2) سوزن و سرنگ مشترک که استفاده از آن میان معتادان بسیار شایع است.

3) سرایت از راه جنسی؛ هپاتیتC از راه جنسی هم قابل انتقال است البته انتقال این ویروس از این راه نسبت به سایر انواع هپاتیت بسیار کمتر است. احتمال انتقال ویروس در افرادی که ارتباطات جنسی گسترده دارند بیشتر است.

4) استفاده از وسایلی مانند مسواک، ناخن‌گیر، تیغ یا سرنگ و سوزن هم که احتمال آلوده شدن آنها به خون فرد آلوده وجود داشته باشد می‌تواند عامل انتقال ویروس هپاتیتC باشد، ولی بوسیدن، بغل کردن، عطسه کردن، سرفه کردن، تماس‌های معمولی، در یک ظرف غذا و آب خوردن، استفاده از ظروف مشترک و هرگونه تماس با فرد آلوده بدون تماس با خون آلوده فرد کاملا بی‌خطر بوده و باعث انتقال ویروس هپاتیتC نمی‌شود.

5) بارداری: خطر انتقال هپاتیتC طی دوران بارداری بستگی به سطح آن ویروس در جریان خون مادر دارد.

به طور کلی خطر انتقال این ویروس از طریق بارداری حدود 5 تا 6 درصد (1 مورد در هر 20 نفر) است. ولی همین احتمال در افراد مبتلا به ویروسHIV بیشتر شده و تا حدود 12 درصد (1 مورد در هر 8 نفر) افزایش می‌یابد. افراد شاغل در مراکز بهداشتی و درمانی، افراد معتاد، افرادHIV مثبت، افرادی که در محیط‌های غیر بهداشتی اقدام به تتو و خالکوبی می‌کنند، افرادی که با انتقال خون در ارتباطند و نوزادان متولد شده از مادران مبتلا به هپاتیتC همگی در معرض خطر ابتلا به این ویروس قرار دارند.

طولانی شدن ابتلا به هپاتیتC می‌تواند منجر به بروز مشکلاتی از قبیل سیروز کبدی (ایجاد زخم در کبد) پس از 20 تا 30 سال ابتلا به این ویروس و نیز سرطان کبد که این حالت در تعداد کمی از مبتلایان مشاهده می‌گردد و نقص عملکرد کبد شود.

وقتی ایدز و هپاتیت با هم به سراغ انسان می‌آید

ایدز و هپاتیت از آن دسته بیماری‌هایی هستند که به خودی خود مشکلات فراوانی را برای فرد مبتلا به وجود می‌آورند، اما به دلیل مشابه بودن برخی از راه‌های انتقال این دو بیماری به یکدیگر، یک فرد ممکن است علاوه بر داشتن یکی از این دو بیماری، به مشکل دیگر هم مبتلا باشد. فرد مبتلا به ایدزی که همزمان به هپاتیتA هم مبتلاست باید برای مدتی از مصرف داروهای ایدز خود اجتناب کند. چرا که بسیاری از داروهایی که توسط کبد تجزیه می‌شوند، زمانی که به واسطه هپاتیتA ملتهب می‌شوند، عملکرد دارو به خوبی پاسخگوی بیماری نبوده و خطر عوارض جانبی دارو افزایش می‌یابد. البته این کار باید زیرنظر پزشک معالج صورت گیرد.

حدود 90 درصد از افراد مبتلا به هپاتیت که همزمان به ایدز هم مبتلا هستند، پس از مدتی بدون آسیب دائمی وارد به کبد، بهبودی کامل پیدا می‌کنند. تنها 1 تا 10 درصد از افراد وارد فاز مزمن عفونتی بیماری می‌شوند. ولی از سوی دیگر عفونت همزمان هپاتیتB و ویروسHIV خطر جدی برای سلامت افراد به شمار می‌آید که درمان‌های دقیقی را می‌طلبد. زمانی که چنین فردی از داروهای ضد ایدز استفاده می‌کند، ممکن است برای مدت کوتاهی با شدت علائم هپاتیتB مواجه شود. این حالت معمولا به خاطر عوارض درمان ضد ایدزی است که به منظور ترمیم سیستم ایمنی مورد استفاده قرار گرفته است. این بهبود وضعیت واکنش ایمنی، می‌تواند منجر به فعال شدن بیماری هپاتیت فرد شود. بسیاری از پزشکان برای جلوگیری از شدت یافتن هپاتیتB در این بیماران، توصیه می‌کنند که این افراد که از درمان‌های ضد ایدز استفاده می‌کنند، همزمان درمان‌های عفونت هپاتیتB را نیز شروع کنند. افراد مبتلا به هپاتیتB که از داروهای ایدز استفاده می‌کنند در معرض خطر افزایش آنزیم‌های کبدی هستند که در نتیجه دارو و درمان‌های ایدز ایجاد می‌شود. در کنار این درمان‌ها، فرد مبتلا باید تمام مراقبت‌هایی را که در خصوص یک فرد مبتلا به هپاتیتB است، رعایت کند.

همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره کردیم یکی از عمده‌ترین راه‌های انتقال هپاتیتC ، از راه تزریق است. این راه یکی از اصلی‌ترین راه‌های انتقال ویروسHIV نیز هست. بنابراین درصد مبتلایان به ایدز که همزمان به هپاتیتC هم مبتلا می‌شوند، بسیار زیاد است و احتمال آن نسبت به سایر انواع هپاتیت بیشتر است. وجود ویروسHIV در فرد، وضعیت بیماری هپاتیتC را در فرد مبتلا شدیدتر می‌کند. هپاتیتC در این افراد شدیدتر است و سریع‌تر به بیماری کبد منتهی می‌شود. همانند هپاتیتB ، در برخی از افرادی که همزمان به ایدز و هپاتیتC مبتلا هستند، استفاده از داروهای ضد ایدز موجب شدت علائم هپاتیت می‌شود. این می‌تواند نشانه بازسازی سیستم ایمنی باشد و تنها مشکل کوتاه مدتی است که به تثبیت وضعیت سیستم ایمنی بدن منجر می‌شود.

اگر چه درمان هپاتیتC به تنهایی آسان‌تر از زمانی است که همزمان با HIV باشد، ولی در افراد مبتلا بهHIV هم می‌توان هپاتیتC را درمان کرد و در صورتی که نتوان ویروس را به کلی از بین برد، حداقل می‌توان عملکرد کبد را به حالت طبیعی برگرداند و از آسیب‌های بیشتر جلوگیری کرد. در صورتی که ویروسHIV مشکل خاصی را در آن زمان برای فرد ایجاد نکرده باشد، بهتر است ابتدا درمان هپاتیتC را آغاز کند، ولی در صورتی که بدن فرد به دلیل ویروس ایدز ضعیف شده، بهتر است ابتدا راه‌های درمانی در زمینه درمان ایدز صورت گیرد.

راه‌های پیشگیری از ابتلا به هپاتیت

موثرترین و بهترین راه پیشگیری از ابتلا به انواع هپاتیتA و B تزریق واکسن است. این واکسن، ویروس ضعیف شده‌ای است که در هپاتیتA در 2 دوره تزریق و در هپاتیتB در 3 دوره تزریق، به بدن تزریق می‌شود و سپس بدن آنتی بادی‌هایی می‌سازد که با این ویروس مقابله می‌کند و فرد را در مقابل این ویروس مقاوم می‌کند. واکسن هپاتیت A تا 20 سال و واکسن هپاتیت B تا 13 سال فرد را در مقابل ویروس هپاتیت مقاوم می‌کند. ولی متأسفانه برای هپاتیتC واکسنی وجود ندارد. ولی پزشک به این‌گونه بیماران توصیه می‌کند حتماً واکسن هپاتیتA وB را دریافت کنند چرا که بدن این افراد در مقابل ابتلا به این انواع هپاتیت بسیار مستعد است. در خصوص رعایت بهداشت و اصول ایمنی هم رعایت تمام مواردی که قبلاً ذکر شد کمک شایانی در عدم ابتلا به انواع هپاتیت می‌کند. از آنجا که هپاتیتA در ایران آندومیک است نیاز به تزریق واکسن آن وجود ندارد.

اهمیت پرداختن به مساله هپاتیت و رعایت اصول بهداشتی به این دلیل است که ویروس هپاتیت در محیط خارج از بدن به مدت طولانی زنده باقی می‌ماند و همین مساله شانس آلودگی به این ویروس را بالا می‌برد.

ندا اظهری

منابع: familydoctor / mayoclinic