رزمایش، تهدید نظامی نیست

هدف اصلی این رزمایش، حفاظت از آسمان مناطق حساس و حیاتی بویژه تاسیسات هسته‌ای کشورمان و نیز ارتقای توان رزمی و قدرت بازدارندگی نیروهای مسلح کشور عنوان شد به‌طوری که برگزارکنندگان این رزمایش بارها بر مورد اخیر تاکید کردند.

برگزاری این رزمایش بهانه‌ای شد تا به این پرسش پاسخ دهیم که چرا هر ساله شاهد برگزاری رزمایش‌های مختلف در سطح جهان و بویژه در ایران هستیم و این‌که چه اهدافی در رزمایش‌ها دنبال می‌شود و آیا برگزاری یک رزمایش به معنای تهدید است؟

برخلاف آنچه برخی تصور می‌کنند، برگزاری یک رزمایش نظامی لزوما به منزله تهدید نظامی نیست، بلکه فرصتی است برای تمرین نیروهای مسلح و البته هشداری برای کشورهایی که تهدید به حمله نظامی می‌کنند. هر ساله در کشور ما به مناسبت‌های مختلف نظیر هفته دفاع مقدس یا روز ارتش، رژه نیروهای مسلح برگزار می‌شود و در آنها بخشی از توان تسلیحاتی و نظامی کشور به نمایش در می‌آید، اما نمایش کارایی و آمادگی نیروها و همچنین تسلیحات و ادوات با برگزاری رزمایش‌ها ممکن می‌شود. به این ترتیب، تمرین نیروها و نمایش عملی‌تر تجهیزات و سلاح‌ها از جمله اهداف یک رزمایش نظامی محسوب می‌شود.

آزمایش‌های میدانی تجهیزات نو یا تجهیزات بهینه‌سازی‌شده و تمرین با آنها بویژه برای نیروهای مرتبط نیز از دیگر اهداف یک رزمایش است و همچنین تمرین مدیریت، کنترل و فرماندهی انواع تاکتیک‌های رزمی برای فرماندهان و اجرای آن از سوی نیروها از جمله هدف‌های پیگیری‌شده در هر رزمایش نظامی محسوب می‌شود.

راهبرد و دکترین نظامی کشور ما یک دکترین دفاعی است و این راهبرد موجب می‌شود که آمادگی همیشگی و روزافزون نظامی برای نیروهای مسلح کشور مساله‌ای الزام‌آور باشد؛ اما کسب این آمادگی، در کنار لزوم توسعه و پیشرفت علمی در زمینه ساخت و بهینه‌سازی تجهیزات و ادوات نظامی، نیازمند تمرین‌های پی در پی است و رزمایش‌های نظامی بهترین میدان برای این امر خواهند بود.

اولویت داشتن مساله دفاع در راهبرد نظامی کشور و تلاش برای آمادگی مستمر نیروها در کشور ما موجب شده است تا تمامی بخش‌های نیروهای مسلح کشورمان اعم از ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی انتظامی و بسیج در برنامه‌های سالانه خود همواره برگزاری یک یا چند رزمایش نظامی را پیش‌بینی کنند. به این ترتیب ما هر سال شاهد برگزاری رزمایش‌هایی از سوی این نیروها بویژه ارتش و سپاه هستیم که اولویت اهداف آنها پدافند است.

پدافند (defense) در یک کلام به معنای دفاع است که در ادبیات نظامی معنای گسترده‌ای دارد.

در فرهنگ نظامی، پدافند به معنی اقداماتی است که طی آن با استفاده از کلیه وسایل و امکانات موجود از پیشروی و هجوم دشمن جلوگیری به عمل می‌آید یا نیروهای تک‌آور دشمن منهدم می‌شوند.

بر این اساس، پدافند معمولا با حفظ و نگهداری زمین همراه است. پدافند که همواره در مقابل آفند (حالت تعرضی و حرکت به طرف دشمن) به کار می‌رود، 5 محور و منظور عمده دارد که عبارتند از: الف ایجاد شرایط مناسب برای عملیات آفندی ب صرفه‌جویی در قوا در یک منطقه به منظور به کار بردن نیروی کافی در جای دیگر، ج انهدام یا به دام انداختن نیروی دشمن، د کم کردن مقدورات و امکانات آفندی دشمن و ه جلوگیری از ورود دشمن به یک منطقه حیاتی.

همان‌طور که از تعریف و محورهای کلی واژه پدافند برمی‌آید، تمام اقداماتی که به نوعی از حمله دشمن پیشگیری یا در برابر آن دفاع کند در زمره فعالیت‌های پدافندی به حساب می‌آید که این اقدامات به طور کلی به 2 بخش پدافند عامل و پدافند غیرعامل تقسیم می‌شود و هر کدام از این 2 بخش نیز مدل‌هایی نظیر پدافند خطی، پدافند دایره‌ای، پدافند در عمق، پدافند ماهواره ای، پدافند متحرک، پدافند هوایی و... را در زیرمجموعه خود دارند؛ بنابراین اقدامات کشف، شناسایی، ره‌گیری و انهدام اهداف دشمن فرضی نظیر پهبادها و هواپیماهای جنگنده و نیز اقدامات مردم یاری و عملیات امداد و نجات که در رزمایش‌های نظامی انجام می‌شود، از جمله اقدامات پدافندی محسوب می‌شود.

برمبنای تعریف پدافند و اهداف چهارم و پنجم آن که در سطرهای قبل عنوان شد، اقداماتی که مقدورات وامکانات دشمن برای حمله را کم کرده و از ورود او به یک منطقه حیاتی جلوگیری کند، ازجمله اقدامات پدافندی هستند.

از سوی دیگر شاهدیم که در بسیاری از رزمایش‌های نظامی برگزار شده در ایران، فرماندهان ارشد نظامی کشورمان بر این مساله تاکید دارند که پیام این رزمایش‌ها پیام صلح و دوستی برای کشورها بویژه کشورهای منطقه خاورمیانه است.

بدیهی است که ارسال این پیام دوستی برای کشورهای منطقه در کنار نمایش آمادگی رزمی و دفاعی نیروهای مسلح کشور، موجب حصول اطمینان در دل دولتمردان آنها می‌شود و همچنین با آگاهی یافتن از تبعات منفی حمله به کشوری مقتدر از نظر نظامی در منطقه، که متوجه آنان هم می‌شود، هم خود به فکر تعرض به مرزهای این کشور نمی‌افتند و هم بعضا کمک می‌کنند تا پیام هشدار ایران به کشورهای تهدیدکننده، بهتر به گوش آنها برسد؛ بنابراین ارسال پیام دوستی به کشورهای منطقه از طریق رزمایش‌های نظامی نیز برای اهداف پدافندی و در راستای دکترین دفاعی کشور است.

همان‌طور که پیشتر نیز عنوان شد، پدافند به طور کلی به 2 بخش عمده پدافند عامل و پدافند غیرعامل تقسیم می‌شود. هر رزمایش نظامی که در هر کجای دنیا انجام می‌شود، در کنار تمامی اهداف خود یک هدف بسیار مهم در بخش پدافندی، آن هم از نوع غیرعامل و غیرنظامی را دنبال می‌کند و آن انعکاس اخبار مربوط به رزمایش برای کشورهای دنیاست که بعضا حتی با بزرگنمایی‌هایی نیز همراه است. در سال‌های دور، 2 قبیله، طایفه یا 2 حکومت پیش از جنگ با یکدیگر، منتخبان و قهرمانان خود را به عرصه کارزار می‌فرستادند تا با رجزخوانی و بیان توانایی‌های خود در قالب واقعیات یا اغراق، طرف مقابل را از آغاز جنگ باز دارند. امروز نیز نمایندگان هر ملت در نیروهای مسلح آن کشور هرازگاهی میدان کارزار یا شبه کارزاری فراهم می‌آورند تا با انجام تمرین‌های مختلف و انتشار و انعکاس گسترده اخبار آن در دنیا، به نوعی به سبک نوین امروز رجزخوانی کنند.

این رجزخوانی‌ها یا به اصطلاح امروزی عملیات روانی در حوزه پدافند غیرعامل غیرنظامی تعریف می‌شود و آنقدر از اهمیت بالایی برخوردار است که شاهد هستیم برگزاری یک رزمایش نظامی در کشوری مثل ایران به تیتر یک صفحات اصلی روزنامه‌ها و سایت‌های مختلف خارجی و یکی از موضوعات اصلی گزارش‌های شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی بین‌المللی تبدیل می‌شود و اگر هر یک از این رزمایش‌ها با آزمایش سلاح‌ها و تجهیزات جدید با بهینه‌سازی شده نیز همراه باشد، حساسیتی دوچندان را در پی خواهد داشت. چنانچه می‌بینیم در رزمایش‌های اخیر ارتش و سپاه، بسیاری از رسانه‌های خارجی بویژه رسانه‌های غربی بخش قابل توجهی از کار خود را به پوشش اخبار مربوط به این رزمایش‌ها اختصاص دادند و در چنین شرایطی است که نقش رسانه‌های داخلی در بازتاب رزمایش‌های کشورمان بخوبی نمایان می‌شود و انتظار می‌رود فرماندهان نظامی ما نیز به اهمیت این امر بیش از پیش واقف باشند.

هرچند هدف اصلی این عملیات روانی، ایجاد تغییر در ذهنیت برخی دولت‌ها یا دولتمردان خارجی است، ولی در عین حال می‌تواند اطمینان قلبی مردم کشور خودمان را نیز به ارمغان آورد. بدیهی است توجه به مباحث عنوان شده و نیز دقت در اهداف پدافندی رزمایش‌های نظامی نه تنها می‌تواند برخی ذهنیت‌ها مبنی بر تهدیدآمیز بودن این رزمایش‌ها را برطرف کند، بلکه به درک بهتر مردم از گستردگی و اهمیت مساله پدافند در کشور کمک می‌کند و طبعا هر چه بیشتر به بیان دقیق و شفاف این اهداف پرداخته شود، درک آن در میان عامه مردم نیز بالاتر خواهد رفت.

به زبان ساده می‌توان این‌طور نتیجه گیری کرد که نیروهای مسلح در کشور ما سالانه رزمایش‌های متعددی در نقاط مختلف کشور برگزار می‌کنند تا هم دشمن را پیش از هرگونه اقدام متعرضانه و متجاوزانه به تفکر و تامل بیشتر وادار کنند، هم ایرانیان را مطمئن کنند که فرزندان آنها در نیروهای مسلح در آمادگی کامل به سر می‌برند و در صورت حمله احتمالی دشمن توانایی مقابله با او را دارند و هم این‌که خود نیروها با انجام چنین رزمایش‌هایی، سطح آمادگی و توان خود برای دفاع از میهن را در بوته آزمایش قرار دهند و با شناسایی نقاط قوت و ضعف خود و پرداختن به آنها، این سطح آمادگی را ارتقا بخشند و این پیام را اعلام کنند که چنین رزمایش‌هایی نه برای تهدید کردن، بلکه برای هشدار به تهدیدکنندگان است.

محمد کشفی