در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
قناتهای ایران ، میراث در خطر
قنات بخشی از میراث ملی و کهنسال ایران است. هرچند امروز تلاش میشود تا توجه ویژهای به احیا و حافظت از قناتها شود اما هنوز هم بسیاری از آنها در معرض خطر آلودگی و خشک شدن هستند. هرچند بسیاری از قناتها به خاطر کهنسالی ارزش ثبت در میراث ملی را دارند اما تا کنون تعداد بسیار اندکی از آنها ثبت شده است. عدم ثبت قناتها باعث شده تا حریم آنها هنگام اجرا طرحهای عمرانی حفظ نشود.
قناتها بخشی از مهمترین فرهنگ کشاورزی در ایران و جهان هستند. از قنات به عنوان میراث جاودانه کشاورزان یاد میشود که هر کدام آنها طی نسلهای متمادی ساخته شدهاند و امروز به دست ما رسیدهاند. در ایران و کشورهایی که به نحوی با خشکسالی مواجه میشوند قنات مهمترین منبع آبی کشاورزان است. طی دو دهه گذشته احداث چاههای عمیق و ورود فاضلابهای شهری باعث خشک شدن و یا تخریب کیفی قناتها شده است.
ایران یکی از کهنترین کشورهای جهان در احداث قنات است. هر چند گفته میشود که فرهنگ احداث قنات نخستینبار توسط معدنچیان در 800 قبل از میلاد در محل فعلی ترکیه تجربه شده است، اما با فاصله انداکی این فرهنگ وارد کشاورزی ایران میشود و از دوران هخامنشیان ساخت قنات در ایران به شکل جدی دنبال میشود. قنات بدون آنکه سفرههای زیرزمینی آب را دستخوش تغییر و تخریب کند، بخشی از مهمترین نیازهای کشاورزان به آب را تامین میکند. از قنات به عنوان بهترین شکل مصرف آب در توسعه پایدار یاد میشود.
از سال 2004 زنگ خطر برای قناتها به صدا درآمد. اکثر قناتهای جهان به خصوص ایران به دلیل حفر بیرویه چاههای کشاورزی در حال خشک شدن هستند. کشاورزان برای دسترسی به آبهای زیرزمینی بدون آنکه به خود زحمت بدهند و همچون نیاکان خود قناتها را احیا کنند، پمپهای آب را داخل چاههای عمودی کردند و با تخلیه سفرههای زیرزمینی قناتها را خشک کردند.
صدای زنگ خطر تهدید قناتها باعث شد تا یونسکو برنامه ویژهای برای این منظور در نظر بگیرد. تاسیس مرکز بینالمللی قناتها و سازههای آبی تاریخی از جمله تلاشهایی بود که انجام گرفت تا این میراث ملی و طبیعی حفظ شود. یزد به عنوان یکی از مهمترین دارندههای قنات در جهان محل تاسیس این مرکز و ایران بانی هدایت پژوهشهای بینالمللی قنات در جهان شد.
مجید لباف کارشناس مرکز بینالمللی قناتها و سازههای آبی تاریخی درباره وضعیت قناتها در ایران گفت: «در حال حاضر 32 هزار قنات در کشور فعال هستند و 6 میلیارد متر مکعب، آب را تامین میکنند.»
وی اضافه کرد: «دو دهه اول و دوم پس از انقلاب، کشاورزان اقدام به حفر چاههای عمیق کردند و به این ترتیب آبهای زیرزمینی را بالا کشیده و سفرههای آبی را خالی کردند. با این عمل بخشی از قناتهای کشور خشک شدند. اما امروز با نظارت جهاد کشاورزی و آب منطقهای جلوی حفر بیرویه چاه گرفته شده و به این ترتیب دوباره آب به بخشی از قناتها بازگشته است.»
به گفته لباف ، طی چندسال گذشته پس از آنکه مسئولان به اهمیت احیای نگهداری قناتها پی بردند، سالانه بودجهای در اختیار جهاد کشاورزی گذاشته شده تا برای احیا ، حفظ و حتی ایجاد قناتهای جدید هزینه شود. این بودجه به صورت سالانه در ردیف بودجههای جهاد کشاورزی دیده شده است.
حفر بیرویه چاه، عدم توجه به اجرا شدن عمل لایهروبی، اجرای برنامههای عمرانی از قبیل احداث شهرکها، فرودگاه و ... بدون توجه به وجود قناتها و خشکسالی از جمله اتفاقاتی هستند که باعث خشک شدن یا مرگ قناتها میشوند اما این تنها تهدیدی نیست که قناتها را به کام مرگ میکشاند. تخریبهای کیفی قناتهای زنده را از کار میاندازد و مرگ تدریجی را گرفتار قنات میکند.
لباف دراینباره میگوید: «برخی اتفاقات از جمله ورود فاضلاب شهری و بیمارستانی به داخل قناتها باعث تخریب کیفی میشوند. در حال حاضر بخش قابل توجهی از قناتهای کشور با این معضل دست به گریبانند. قنات زارچ که اهمیت جهانی دارد امروز به خاطر ورود پسماندههای بیمارستانی و فاضلاب شهری به داخل آن، کیفیت آب خود را از دست داده و فصل تابستان به خاطر شدت آلودگی آب نمیتوان از آن برای مصارف کشاورزی استفاده کرد.»
قنات زارچ به عنوان بلندترین و طولانیترین قنات جهان در استان یزد واقع شده و طول آن به 70 کیلومتر میرسد. گفته میشود که این قنات نزدیک به 2000 سال عمر دارد و احتمالا ساخت آن پس از دوره هخامنشی آغاز شده است.
از این دست قناتها در کشور زیاد هستند و در شهرهای تاریخی از جمله یزد، کاشان و تهران دیده میشود. ساخت و ساز خانهها در مسیر قناتها باعث شده تا چاههای جذبی به داخل این قناتها ریخته شود و کیفیت آنها را دچار مشکل کنند.
لباف درباره راه حل این مشکل میگوید: «راه حلهایی برای رفع مشکلات بحرانی و کیفی قناتها وجود دارد که یکی از مهمترین و کاربردیترین آنها ایزوله کردن بخشی از قنات به نام "خشکهکار" است. خشکهکار ماموریت انتقال آب را به چاهها دارد و در صورتی که این بخش توسط دیوارهای سمانی و یا لولههای پلی اتیلن ایزوله شود، از ورود آلایندههای زیست محیطی از جمله فاضلابهای شهری جلوگیری میشود و به این ترتیب آب پاکیزه میماند.»
بسیاری از قناتها بخشی از میراث ملی ما هستند. البته سازمان میراث فرهنگی در ثبت قناتها تا کنون تلاش چندانی نکرده و تنها چند قنات از جمله قنات "قصبه" گناباد را در فهرست میراث ملی به ثبت رسانده است. قنات «قصبه» گناباد به عنوان قدیمیترین و عمیقترین قنات کشور در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده است. گفته میشود که سرآغاز ساخت این قنات به دوره هخامنشیان مربوط میشود و احتمالا بیش از 2400 سال قدمت دارد. گفته میشود که عمق مادرچاه این قنات به 300 متر میرسد.
سالهای زیادی طول میکشد تا یک قنات ساخته شود. مثلا میگویند قنات زارچ بیش از 2 هزار سال عمر دارد. این طور تصور میشود که نیاکان ما در 2 هزار سال قبل کانالی به طول 70 کیلومتر را احداث کردهاند، اما اینطور نیست. ساخت یک قنات طی دوران و توسط نسلهای متعددی ساخته میشود. هر نسلی 300 تا 400 متر قنات را به جلو میبرده و از آب استفاده میکرده است. به این ترتیب در طول 2 هزار سالی که قنات زارچ ساخته شده، همواره عملیات پیش رونده آن و اضافه شدن به طول قنات ادامه داشته است.
در ایران و سایر کشورهای جهان برای قنات بیش از 27 اسم وجود دارد این اسامی درجنوب غربی آسیا قونات، کنانت، کونوت، کانات، خنات، خاد، کنایت، قنات، کارز، کاهریز، کاهرز، کرز، کاکوریز، کهریز و چین آوولز خوانده میشود. اسامی معادل قنات در آفریقای شمالی فوگارا (فقره) ، فقاره ، فگاره ، مایون ، ایفلی ، نگولا ، ختارا ، خوتارا ، رتارا است. جالب آنکه این اسامی در عربستان فلج یا افلج نامیده میشود.
به گفته لباف هر قناتی از دو بخش خشکهکار و ترهکار تشکیل شده است. وظیفه خشکهکار انتقال آب و ترهکار نیز محل نگهداری و جذب آب است. در هر قنات تعدای زیادی چاههای عمودی وجود دارد که به وسیله مسیرهای ارتباطی افقی به هم متصل میشوند. طولانیترین چاه عمیق را مادرچاه میگویند و سر چاه که از روی زمین قابل دسترسی است را مظهر یا فرهنگ گفتهاند.
طبق نظر هانری گوبلو قنات در حدود 800 ق.م در شمال غربی ایران در مرکز ترکیه فعلی توسط معدنچیان برای استخراج آب معادن حفر شد. این تکنیک کمکم مورد استفاده کشاورزان واقع شد و به سراسر فلات ایران گسترش یافت. در حدود 525 ق.م توسط ایرانیان به عمان و مسقط و شبه جزیره عربستان منتقل شد. حدود 500 ق.م توسط لشکرکشیهای ایرانیان این فن در مصر رواج یافت. با گسترش اسلام، شمال آفریقا با قنات آشنا شد و قنات یافوگا در حدود 750 میلادی توسط مسلمین در شهر مادرید پایتخت اسپانیا دایر شد.
لباف میگوید: «بیشتر قناتهای ایران در استانهای خراسان رضوی، خراسان جنوبی، یزد، کرمان، اصفهان، آذربایجان شرقی و سمنان هستند و حتی در استان پربارانی چون گیلان هم قنات وجود دارد.»
از مشهورترین قنوات قدیمی استان خراسان میتوان دو قنات در ناحیه گناباد ذکر کرد، یکی قنات بیدخت و دیگری صالح آباد که در حال حاضر نیز دایرند. عمق مادرچاه قنات بیدخت در حدود 350 متر و میزان بده آن در حدود 150 لیتر در ثانیه است که میتواند در حدود 150 هکتار زمین را مشروب کند.
پر آبترین قنات استان کرمان، قنات «پایکم» واقع در حومه شهرستان بم است که مقدار متوسط بده آن 312 لیتر در ثانیه است. آب این قنات برای آبیاری قسمتی از زمینهای کشاورزی شهرستان بم به مصرف میرسد. طول این قنات 4600 متر است که 4000 متر آن تره کار و 600 متر آن خشکه کار است. عمق مادرچاه این قنات 47 متر است.
در بم و نرماشیر، قدمت قنات رشیدی در بروات و فضل آباد را به فرزند خواجه رشید الدین فضل الله و قنات سبحان آباد و قنات گردون را به دوره قبل از مغول نسبت میدهند. قدمت قنات جوپار کرمان را با قدمت عصر پرستش آناهیتا(ملکه باران) برابر میدانند.
قنات مهدیآباد رستاق و قنات مهدیآباد حومه جزء مهمترینهای قناتها در یزد هستند که فاصله مادرچاهشان تا مظهر50 کیلومتر است. طول قنات دولت آباد یزد 50 کیلومتر و میزان بده آن40 لیتر در ثانیه است. البته قسمتی از طول این قنات مجرای آب است. یکی دیگر از طویلترین قنوات یزد قنات جلال آباد است که 48 کیلومتر طول دارد و طناب خور (عمق) مادرچاه آن 80 کلاف (متر) است. قنات حسن آباد مهریز با متوسط بده سالانه 150 لیتر در ثانیه، حداکثر بده را در استان یزد داراست. ازبین قنوات قدیمی یزد می توان قنات یعقوبی را نام برد که عمر آن در حدود 900 سالاست .
در استان آذربایجان شرقی قناتهای بیشماری وجود دارد که برخی از آنها به لحاظ طول و عمق مادرچاه از اهمیت زیادی برخوردارند. تبریز، مراغه، مرند، میانه، اهر و سراب از جمله شهرهایی هستند که در آنها قناتهای مهم و زندهای وجود دارد که هنوز هم مورد استفاده کشاورزان است.
در استان اصفهان قناتهای معروفی چون یکی قنات ارونه اردستان و قنات دوطبقه مون اردستان دیده میشود که نهایت هوشمندی و دقت استادکاران مقنی و آب شناسان آن زمان است.
در سمنان قنات شاهرود از لحاظ مقدار آب حایز اهمیت است. مقدار بده آن 250 لیتر در ثانیه و عمق مادرچاه آن 60 متر است. قنات مذکور تنها منبع آب شهر شاهرود است.
هرچند امروز قناتها مورد توجه قرار گرفتهاند اما هنوز مجوزهای ساخت و ساز بدون توجه به محل عبور قناتها داده میشود. برای مثال مجوز احداث کارگاههای آجرپزی در کویر نوشآباد خطری جدی برای سرشاخه قناتهای مهمی از جمله قنات فخرآباد است. اما هنوز به لطماتی که به این قنات زده میشود توجهی نشده است.
مانند این قبیل اتفاقات هنوز هم در کشور رخ میدهد. خشک شدن قناتها و سرشاخههای آنها باعث میشود که کشاورزان به احداث چاههای عمیق روی آورند که در نهایت منجر به تخلیه بیرویه سفرههای زیرزمین آب میشود که طی هزاران سال پر شدهاند.
حفاظت از قناتها تنها به عهده نهادی چون جهادکشاورزی نیست. سازمان میراث فرهنگی، سازمان محیط زیست و حتی مسئولان شهری و استانی هم باید برای حفاظت از قناتها وارد میدان شوند. در این میان نقش سازمان میراث فرهنگی به عنوان متولی حفاظت از میراث ملی و فرهنگی کشور پررنگتر است. اگر قناتهای کهنسال ایران در فهرست میراث ملی ثبت شوند، برنامه حفاظتی از آنها هم با جدیت بیشتری پیگیری میشود و شاید روزی به حریم قناتها احترام گذاشته شود.
خبرگزاری میراث
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
