بام اروپا همزمان با فرسایش، قد می‌کشد

نمایش مرموز آلپ در قلب قاره سبز

کوهستان آلپ یکی از زیباترین بخش‌های طبیعت است، اما ذوب شدن یخ‌های مناطق مرتفع‌تر این منطقه از جهان که به آن بام اروپا نیز گفته می‌شود، نگرانی‌های زیادی را برای حامیان محیط زیست ایجاد کرده است. حداقل می‌توان مدعی شد بخش قابل توجهی از سرعت بالای ذوب شدن یخ‌های این کوهستان، به تغییرات نامیمون جوی باز می‌گردد که در سال‌های گذشته دامنگیر بخش‌های مختلفی از جهان و از جمله ارتفاعات اروپا شده است.

کد خبر: ۲۹۷۰۳۶

آلپ به عنوان بام دیدنی اروپا شناخته شده است و از دهه‌های گذشته، همواره یکی از جاذبه‌های اصلی برای کوهنوردان بوده است. آنها با تخمین دقیق ارتفاعات آلپ برای صعودهای خود برنامه‌ریزی می‌کنند، اما اکنون پدیده‌ای در این قسمت از جهان در حال رخ دادن است که می‌توان آن را به نوعی شگفت‌انگیز نیز عنوان کرد. پرسش این است: آیا ارتفاع آلپ در حال کم شدن است یا این‌که بام اروپا همچان قد می‌کشد؟

این پرسش موضوع تحقیقات بی‌سابقه گروهی از زمین‌شناسان سوئیسی و آلمانی بوده است تا تناقض ظاهری موجود در این منطقه از جهان را مورد بررسی قرار دهند. برخی بررسی‌ها نشان داده‌اند که کوهستان آلپ بسرعت در حال افزایش ارتفاع است، حال آن‌که برخی یافته‌های علمی دیگر حکایت از آن دارند که بام اروپا در حال کوتاه‌تر شدن است که البته علت اصلی فرآیند کوتاه شدن این ارتفاعات چیزی نیست جز تداوم فرسایش خاک و سطوح صخره‌ای. به سبب آب شدن کوه‌های یخ و جاری شدن رودخانه‌ها، تقریبا همان میزانی که از پوسته زمین و در میلیون‌ها سال گذشته تولید شده و به شکل عوارض مرتفع خود را نشان داده‌اند، از دامنه کوهستان آلپ کاسته شده است و طی فرآیند فرسایشی مزمن از آن جدا شده‌اند. محققان به این نتیجه رسیده‌اند که چرخه‌های آب و هوایی دوران یخبندان در اروپا در بیش از 5/2 میلیون سال پیش نقش قابل توجهی در تسریع فرآیند فرسایش کوهستان آلپ داشته است. در حقیقت، این دوران سرعت جدا شدن تدریجی ذرات سازنده آلپ از این کوهستان را بیشتر کرده است. اما جالب این است که زمین‌شناسان سوئیسی و آلمانی در تحقیقات اخیر خود به این نتیجه رسیده‌اند رشد رو به بالای آلپ می‌تواند نتیجه این نوسانات شدید آب و هوایی باشد!

شکل‌گیری آلپ یکی از جالب توجه‌ترین یافته‌های علمی زمین‌شناسان در گذشته بوده است. این یافته‌ها نشان می‌دهند که کوهستان آلپ از عوارض بزرگ و گسترده طبیعی زمین است که بر اثر برخورد 2 قاره آفریقا و اروپا به یکدیگر، حدود 55 میلیون سال پیش شکل گرفته است. البته این برخورد بسیار تدریجی بوده و در نتیجه شکل‌گیری بام اروپا نیز در گذر زمان اتفاق افتاده است. این برخورد موجب شده است تا کوهستان‌های مرتفعی در اروپا به وجود آید و به عقیده زمین‌شناسان، هم اکنون نیز در بیشترین ارتفاع خود در مقایسه با میلیون‌ها سال گذشته قرار دارند. اگرچه در حال حاضر کوهستان‌های آلپ در سوئیس دیگر همچون گذشته و در نتیجه این فرآیند تکتونیکی افزایش ارتفاع ندارد.

زمین‌شناسان سوئیسی که چندین دهه است با استفاده از فناوری‌های نوین به اندازه‌گیری دقیق ارتفاعات آلپ مشغول هستند، به این نتیجه رسیده‌اند که قله‌های مرتفع کوهستان آلپ، در مقایسه با اراضی پست این منطقه از جهان، هر سال یک میلیمتر مرتفع‌تر می‌شوند. از این رو، آنها برآورد می‌کنند که طی میلیون‌ها سال آینده، قلل مرتفع کوهستان آلپ، به طرز خیره‌کننده‌ای مرتفع‌تر خواهند شد. اما در حالی که چنین یافته‌ای نشان می‌دهد که آلپ باید بسیار مرتفع‌تر از چیزی که اکنون هست باشد، پرسش جالب توجهی مطرح می‌شود: چرا آلپ به اندازه هیمالیا مرتفع نیست؟

گروه دیگری از محققان البته این بار در آلمان و مرکز تحقیقات زمین‌شناسیGFZ این کشور برای پیدا کردن پاسخی مناسب به این پرسش وارد عمل شده‌اند. آنها در جریان بررسی‌های دقیق خود به این نتیجه مهم رسیده‌اند که فرآیند فرسایش خاک و سطوح صخره‌ای در آلپ و هیمالیا، تقریبا با یک سرعت یکسان در حال انجام است.

پروفسور فریدهلم بلنکنبرگ، از مرکز تحقیقات زمین‌شناسیGFZ آلمان که در را‡س این تحقیقات قرار دارد، می‌گوید: «ما مدت‌هاست که مشغول بررسی فرآیند فرسایش در آلپ هستیم، اما متوجه شده‌ایم که با استفاده از روش‌های پیشرفته امروزی و حتی نقشه‌برداری مدرن نیز نمی‌توان میزان فرسایشی که در کوهستان آلپ و قله‌های مرتفع آن روی می‌دهد را انداه‌گیری کرد. از این رو در این بررسی‌ها از ایزوتوپ نادر برلیوم 10 استفاده کردیم که در سطح زمین و به واسطه پرتوهای کیهانی تولید می‌شود.» هر چه فرسایش در سطح سریع‌تر صورت گیرد، ایزوتوپ‌های کمتری از این نوع دیده می‌شود. با تکیه بر این یافته‌ها، این محققان این ایزوتوپ کیهانی را در شن رودخانه‌های منطقه کوهستانی آلپ سوئیس به دقت تجزیه و تحلیل کردند و به نتایج مهمی نیز دست یافتند، اما هنوز یک پرسش مهم بی‌پاسخ باقی مانده است: چگونه محققان به این نتیجه رسیده‌اند که فرآیند فرسایش در آلپ با سرعتی برابر با شکل‌گیری این ارتفاعات صورت می‌گیرد؟ پاسخ به این پرسش کلیدی می‌تواند به تناقضی که در ابتدا به آن پرداخته شد پایان دهد.

محققان به این نتیجه رسیده‌اند که در خصوص افزایش عمودی ارتفاعات آلپ، نیروهای به سمت بالا نقش اساسی را ایفا می‌کنند. این فرآیند دقیقا مشابه آن چیزی است که در شکل‌گیری یک کوه عظیم یخی در دریاهای منطقه شمال زمین دیده می‌شود. اگر قسمت بالایی کوه یخی ذوب شود، سطح کوه یخی به همان میزانی که آب شده است از آب خارج می‌شود و در نتیجه، این گونه به نظر می‌سد که کوه یخ کاهش یا افزایش ارتفاع نداشته است. بنابراین‌، این وضعیت به ظاهر متناقض با هم که در کوهستان آلپ و قله‌های مرتفع آن دیده می‌شود، دارای توجیه منطقی می‌شود به طوری‌که همزمان با فرسایش این ارتفاعات بر اثر وزش بادهای شدید، جریان‌های آبی و حتی ریزش سطوح صخره‌ای، در نقطه‌ای دیگر از همین کوهستان و از ناحیه پوسته رویی زمین بر ارتفاع این ارتفاعات افزوده می‌شود. این پدیده که البته پیش از این و در قالب نظریه‌های علمی مطرح شده است، برای نخستین بار درباره یک مجموعه کامل کوهستانی نظیر آلپ به اثبات رسیده است.

زمین‌شناسان به این نتیجه مهم رسیده‌اند که کوهستان آلپ و قله‌های مرتفع آن همزمان هم در حال مرتفع‌تر شدن و هم در حال فرسایش و کوتاه‌تر شدن هستند و این موضوعی است که در مباحث تکتونیکی به عنوان مقوله‌ای «مرده» در نظر گرفته می‌شود. آلپ برای زمین‌شناسان الگویی مناسب برای بررسی ساختارهای مختلف زمین به شمار می‌آید. در حقیقت دانشمندان به آلپ به عنوان مجموعه‌ای کوچک و ارزشمند از عوارض زمینی نگاه می‌کنند که تجزیه و تحلیل دقیق آنها رازهای بیشتری از زمین و چگونگی شکل‌گیری ارتفاعات آن را فاش می‌کند. افزایش و کاهش همزمان در کوهستان‌های آلپ از جمله این رازها بوده است که اکنون دانشمندان با تکیه بر فناوری‌های نوین بر آن احاطه پیدا کرده‌اند.