حضور کتاب در تلویزیون از نگاه برنامهسازان
دوستی تلویزیون و کتاب باید عمیقتر باشد
هنوز هم کتاب و کتابخوانی یکی از مشکلات فرهنگی کشور به حساب میآید. هر سال در مناسبتهای مختلفی مثل هفته کتاب یا زمان برگزاری نمایشگاه کتاب، رسانههای مختلف و بخصوص رادیو و تلویزیون جدیتر و خاصتر
به این موضوع میپردازند؛ اما با پایان مناسبتها دوباره این موضوع به یک سوژه غیراصلی و حاشیهای تبدیل میشود و دیگر تا سال بعد، برخورد جدی و قابل توجهی با آن نمیبینیم.
در این گزارش از نگاه برنامهسازانی که درباره این موضوع دغدغه دارند، ارزیابی مختصری داریم از نقش کتاب در رسانهها و بویژه رادیو و تلویزیون و میزان تاثیر آنها در حل مشکلاتی که برسر راه کتاب و کتابخوانی و ترویج آن وجود دارد. واقعا این رسانه فراگیر برای حضور بیشتر و پررنگتر شدن کتاب در سبد خرید خانوادهها چه گامهایی برداشته است؟
براساس تعاریف موجود قاعدتا برای پیدا کردن برنامه یا برنامههایی که به موضوعی مثل کتاب بپردازند باید به سراغ شبکه 4 رفت. تنها برنامه این شبکه درباره کتاب، برنامهای است با عنوان «کتاب 4» که حدود 3سالی میشود تهیهکنندگیاش را محمود فاتحی به عهده دارد. این برنامه در گروه تاریخ و اندیشه دینی تهیه میشود؛ اما فاتحی در اینباره میگوید: «برنامه ما صددرصد مذهبی نیست و الزاما فقط به کتابهای معارفی و تاریخی نمیپردازیم. تا حالا هم همهجور کتابی حتی کتابهای ورزشی را هم معرفی کردهایم. ولی میشود گفت دوز ادبیات و رمان کمتر است.»
اما دلیل پرداخت اندک به این موضوع چیست؟ فاتحی در پاسخ این پرسش میگوید: «از نظر شخصی با شما موافقم؛ ولی اینها به سیاستگذاری سازمان برمیگردد، نه به سلیقه من و عوامل برنامه یا حتی مدیر گروه. چارچوب و الگویی وجود دارد که ما هم ملزم به اجرای آن هستیم و چرا و اما و اگر هم دربارهاش معنی نمیدهد.»
تهیهکننده کتاب 4 ادامه میدهد: «کتاب با اندیشه آدمها سر و کار دارد و برای همین طبق چارچوبهای سازمان باید در مورد آن با احتیاط عمل کنیم و با توجه به حساسیت بالای رسانه مراقب باشیم چه کتابی را معرفی میکنیم.»
معرفی کتاب در این برنامه حساب و کتاب خودش را دارد. این کتابها توسط یک شورای کارشناسی در گروه معارف شبکه 4 انتخاب میشود و همین شوراست که تعیین میکند برنامه به کدام کتاب از چه حوزهای و با چه کیفیتی اجمالی یا تفصیلی بپردازد؛ «بیشتر کتابها در حوزه فلسفه است، ولی خوبیاش این است که با سرعت خیلی زیاد و به فاصله یکی دوماه بعد نشر و معرفی میشوند.»
فاتحی اذعان میکند با توجه به آمار و جمعیت کشور و تعداد جوانها و آمار کتابخوانی، هفتهای نیمساعت پرداختن به کتاب کافی نیست: «شبکههای دیگر هم در این زمینه کارهایی میکنند؛ ولی باز هم خیلی کم است. با این همه برنامه ما تخصصیتر و گستردهتر است. مخاطب ما در شبکه 4 متفاوت و خاص است و انتظار دارد کتابهای کودکان را هم با نگاه تخصصی معرفی کنیم. بقیه شبکهها هم میتوانند از منظرهای دیگری به بحث کتاب بپردازند.»
او اعتقاد دارد فقط از یک برنامه نمیشود توقع داشت که تغییر زیادی در فرهنگ کتابخوانی به وجود بیاورد: «دیگر این که نباید از برنامههایی که درباره کتاب و کتابخوانی ساخته میشوند، انتظار داشته باشیم همه کم و کاستیهای این حوزه را برطرف کنند. آنها نوعی مکمل هستند و پیش از هر چیز باید زیرساختها را درست کرد وگرنه عملا اتفاقی نمیافتد. همه توقعات را هم نمیشود از تلویزیون داشت. رسانههای دیگر هم باید وارد گود شوند.»
فاتحی در پایان به این نکته اشاره میکند که زمانهایی مثل نمایشگاه کتاب و هفته کتاب، دوز برنامههایی که به کتاب میپردازد، ناگهان بالا میرود و همین ممکن است برای مخاطب دافعه ایجاد کند.
همه چیز به اهالی تلویزیون برمیگردد
برنامه صبحگاهی «روز از نو» از برنامههای خوب شبکه 2 است که به نسبت برنامههای صبحگاهی شبکههای دیگر جذابیتهای ویژهای دارد. کارشناس فرهنگی این برنامه نیلوفر عاکفیان است که روزهای پنجشنبه کتابهای مختلفی را به علاقهمندان معرفی میکند. عاکفیان از ابتدا به عنوان کارشناس آیتی همکاریاش را با این برنامه شروع کرده. ولی چون سالهاست در زمینه شعر و داستان هم فعالیت میکند، علاوه بر آن در آیتمی که روزهای پنجشنبه از این برنامه پخش میشود به مسائل فرهنگی و معرفی کتاب هم میپردازد: «برای این کار روزهای پنجشنبه را انتخاب کردیم که بیشتر اعضای خانواده در خانه هستند. حتی بخش آیتی و کتاب را به هم پیوند دادیم و مخاطبان هم خیلی خوب استقبال کردند. جهتگیری شبکه 2 کودک و خانواده است و مخاطب هدف ما هم همینها هستند. خیلی از خانوادهها نمیدانند برای بچههایشان چه کتابی بخرند. به نظرم باید از کارهای زیربنایی و برای این قشر شروع کرد. ما حتی برای خردسالان و از 3 ماهگی برای بچهها کتاب داریم، ولی خانوادهها نمیشناسند. به کتابهای روانشناسی و مدیریت هم به اندازه کافی میپردازیم. دیگر این که سعی میکنیم کتابهای خوب و متفاوت و جایزه گرفته را معرفی کنیم.»
او با اشاره به حساسیتها و چارچوبهای موجود در این زمینه میگوید: «معرفی کتاب در همه شبکهها با اسم بردن از ناشر و قیمت کتاب نوعی تبلیغ به حساب میآید، چون بالاخره فروش کتاب هم برای ناشر سودآور است. حتی اگر آن را یک جور آگهی بدانیم باید ببینیم در درجه اول سودش مال ناشر است یا مال جامعه؟ به هر حال ما در «روز از نو» این کار را انجام میدهیم. لطف بزرگ شبکه 2 و آقای حکیم الهی، مدیر گروه اجتماعی شبکه این است که در این زمینه کاملا به من اعتماد کردهاند.»
عاکفیان در ادامه از منظر یک مولف و اهل کتاب برلزوم پرداختن بیشتر به کتاب در برنامههای مختلف تاکید میکند و میگوید: «ما هنوز برای کتاب و کتابخوانی آنجور که باید ارزش قائل نیستیم. نشانهاش هم این است که در کشور ما نویسندگی شغل به حساب نمیآید و هیچ نویسندهای نمیتواند با حقتالیف کتابهایش امرار معاش کند. در بازار نشر هم فقط کتابهای زرد و عامیانه سودآورند و از کتابهای جدی که به خواننده چیزی اضافه میکند کمتر استقبال میشود.»
میرفخرایی: کتاب باید دستمایه تولید برنامههای مختلف قرار بگیرد و در برنامههای گفتگو محور و تاکشوها بیشتر به آن پرداخته شود
از او درباره نقش رادیو و تلویزیون در این زمینه میپرسم: «با وجود همه کارهای صدا و سیما در این زمینه، به عنوان یک رسانه عام و فراگیر انتظار بیشتری از آن وجود دارد. بخش زیادی از ماجرا به خود اهالی رسانه و چانهزنیهای آنها برمیگردد. با اینحال ندیدهام پیشنهاد کسی برای کار در مورد کتاب رد بشود و فکر نمیکنم در این مورد نظر منفی وجود داشته باشد. لابد چون نویسندهها همیشه در مظان اتهامند، برنامهسازان هم کمتر جسارت پیدا میکنند به این حوزه وارد شوند.»
عاکفیان در پایان از ناشران دعوت میکند برای معرفی کتابهایشان در روز از نو با روابط عمومی برنامه با شماره 88771104 تماس بگیرند.
کتاب محور برنامهسازی باشد
یکی دیگر از برنامههای تلویزیون در حوزه کتاب، برنامه «ارتباط ایرانی» شبکه 4 است. تهیهکننده و مجری این برنامه اسماعیل میرفخرایی، چهره دیرآشنا و قدیمی رادیو و تلویزیون است. این برنامه موضوع و ساختار سادهای دارد و فقط به کتاب «ایران در چهار کهکشان ارتباطی» دکتر مهدی محسنیانراد میپردازد. در این برنامه میرفخرایی که خودش هم در رشته ارتباطات دکتری دارد، رودرروی نویسنده کتاب که از همکلاسیهای قدیمیاش است، مینشیند و با او درباره تئوری رسانهای جدیدش در این کتاب گپ میزند. از میرفخرایی درباره میزان تاثیرگذاری این برنامه میپرسم: «خیلیها به خاطر این برنامه به سراغ کتاب دکتر محسنیان رفتهاند و آن را خواندهاند. معتقدم با برنامههایی درباره کتابهای مختلف و محتوای آنها میشود بخش زیادی از وقت مخاطبان را که پای سریالهای کممحتوا میگذرد، نجات داد. اما امکان این کار خیلی کم پیش میآید.»
اما میرفخرایی به عنوان کسی که سالهاست در رادیو و تلویزیون کار میکند و کارکردهای این رسانه را میشناسد، خودش بهتر از هر کسی میداند که سرگرمی یکی از ویژگیهای انکارناپذیر این رسانه به حساب میآید. برای همین تاکید میکند مخالف برنامههای سرگرم کننده نیست؛ اما باید نسبت آنها با برنامههایی که سطح سواد جامعه را بالا میبرند، رعایت شود: «باید بسنجیم که نسبت بودجه شبکه 4 بهعنوان یک شبکه خاص به هزینهای که برای سریالها صرف میشود چقدر است.»
او با تاکید بر اینکه میزان اطلاعرسانی و آموزش در تلویزیون ما خیلی کم است میگوید: «یکی از روشهای از بین بردن چنین مشکلی این است که کتاب دستمایه تولید برنامههای مختلف قرار بگیرد و در برنامههای گفتگو محور و تاکشوها بیشتر به آن پرداخته شود. این کار را میتوان با روشهای سرگرمکننده و جذابی انجام داد.»
میرفخرایی معتقد است برنامهسازی براساس کتاب و نوشتار میتواند عامل موثری در هدایت مردم به سمت کتاب باشد. برای همین پیشنهاد بعدیاش تولید مجموعههای مستند مکمل براساس کتابهای تایید شده است: «این برنامهها خیلی اثرگذارتر از کار درمیآیند. این کاری است که بیبیسی هم درباره کتابهای مختلف انجام میدهد. مثل سریالهای مستند مکملی که درباره کتابی با موضوع اقتصاد یا حیات پس از مرگ ساخته شد و بسیار هم موفق از کار درآمد.»
یاری که همیشه مهربان است
نمیدانم شعر «من یار مهربانم» زندهیاد عباس یمینیشریف هنوز هم در کتابهای درسی دوره دبستان هست یا نه؛ ولی خیلیهایمان هروقت صحبت کتاب و کتابخوانی میشود، به یاد همان شعر میافتیم. جمله معروفی هم هست که میگوید زندگی ما تغییر نمیکند، مگر اینکه با یک آدم جدید و خارقالعاده آشنا بشویم یا کتاب جدیدی بخوانیم.
با پررنگتر شدن نقش فردیت در جامعه ما امکان برخورد با آدمی که بتواند زندگی ما را دگرگون یا حداقل اصلاح کند، خیلی کم شده. اما در عوض کتابها بیشتر و متنوعتر شدهاند و خوشبختانه فضای کتابخواندن هم کاملا با فردیت یا تنهایی خواسته یا ناخواستهای که روز به روز همه ما را بیشتر احاطه میکند، همخوانی بیشتری دارد. اما تنبلی هم یکی از ویژگیهای همین دوران جدیدی است که داریم تجربهاش میکنیم و همین یکی از مهمترین دلایل عدماقبال عمومی نسبت به کتاب است. آدمها ترجیح میدهند ببینند و بشوند تا این که ساعتها برای دانستن نکتهای یک کتاب را ورق بزنند. با این اوصاف رسانههای دیداری و شنیداری که خودشان یکی از رقبای درجه اول یار مهربان حساب میشوند، باید با درایت و برنامهریزی بیشتری مردم را با آن آشتی بدهند. میشود با اطمینان کامل گفت نتیجه این اتفاق برای خود آنها خیلی بهتر از کتاب خواهد بود.
جابر تواضعی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
