سلیاک بیماری نهفته در دل دانه‌های غلات

این روزها حدود یک درصد جمعیت زمین حتی بدون آن که خود بدانند درگیر بیماری خطرناکی هستند که هر لحظه ممکن است به مرگ آنها منجر شود. «سلیاک»، بیماری مهلک و کشنده ناشی از مسمومیت غذایی است که با بسیاری از اختلالات خود ایمنی مرتبط است، اما گذشته از تمام نگرانی‌ها و علامت سوال‌هایی که درخصوص این بیماری وجود دارد، دانشمندان زیادی آن را محصول نامیمون پیدایش کشاورزی عنوان می‌کنند.

اگر از بسیاری از دانشمندان بپرسید که چشمگیرترین انقلاب علمی تمام دوران‌ها به چه دستاوردی باز می‌گردد، یکی از درخشان‌ترین پاسخ‌ها این خواهد بود: 10 هزار سال پیش و در خاورمیانه، زمانی که برای نخستین بار افراد متوجه شدند از دانه‌ها و بذرها گیاهان جدیدی رشد می‌کنند که از سایر گیاهان به اطراف پخش می‌شود؛ دستاورد خیره‌کننده‌ای که به تولد صنعت کشاورزی منجر شد. تا پیش از این تحول تاریخی بشر برای به دست آوردن مواد غذایی مورد نیاز برای ادامه حیات راهی نداشت جز این که از میوه‌ها، قارچ‌ها و شکار حیوانات استفاده کند. مردم مجبور بودند برای به دست آوردن مواد غذایی بیشتر، به نقاط مختلفی نقل‌مکان کنند که امکان وجود مواد غذایی و حیوانات در آنجا بیشتر بود. از این رو هیچ گاه فرصت اسکان طولانی مدت برای بشر به وجود نمی‌آمد.

هنگامی که بشر راز دانه‌های گیاهی و چگونگی کشت و برداشت گسترده آنها را کشف کرد‌، به سرعت پایه‌های فرآیندی موسوم به کشاورزی و کشت و کار بنا نهاده شد و طولی نکشید که اراضی گسترده‌ای به زیر کشت محصولات مغذی و قابل انبار کردن مختلفی همچون گندم، چاودار و جو رفت. این محصولات حتی ارزش قابل توجهی نیز برای تجارت و داد و ستد داشتند. برای نخستین بار بشر این امکان را به دست آورده بود که زندگی متحرک را کنار بگذارد و در نقطه‌ای ساکن شود. به این ترتیب، شهرها ساخته شدند و از این روست که می‌توان گفت نخستین اراضی کشاورزی زمین در مهد گهواره‌های پیدایش تمدن‌های مختلف بوده‌اند. با این حال، این پیشرفت تاریخی بهای سنگینی برای بشر به همراه داشته است: ظهور یک بیماری موسوم به سلیاک. اگر سری به فرهنگ لغت بزنید، این تعریف را در برابر عبارت سلیاک می‌بینید: بیماری دستگاه گوارش که بر اثر جذب ناقص خوراک در روده‌ها شکل گرفته و نشانه آن اسهال و سوءتغذیه است. در حقیقت در این بیماری روده مورد هدف قرار می‌گیرد و طی آن پروتئینی در گندم که به آن «گلوتن» گفته می‌شود و البته نمونه مشابه آن در دانه‌های دیگری نظیر جو و چاودار نیز وجود دارد، نقش اصلی را در بروز آن ایفا می‌کند. نکته مهم این است که تا پیش از پیدایش کشاورزی، اثری از گلوتن و پروتئین‌های مشابه آن در رژیم غذایی بشر نبوده است، اما از زمانی که از دانه‌های گیاهی نظیر گندم و جو در قالب کشاورزی برای تامین حجم قابل توجهی از غذای بشر استفاده شده است، این پروتئین شروع به کشتن انسان‌ها و بخصوص کودکان کرده است. بدن قربانیان به این پروتئین و همخانواده‌های آن واکنش عجیبی نشان می‌دهد و این چیزی است که برای دانشمندان علوم پزشکی علامت سوال بزرگی ایجاد کرده است. مصرف مداوم چنین پروتئین‌هایی موجب می‌شود تا افراد مستعد نظیر کودکان، در جذب مواد مغذی غذایی که مصرف می‌کنند ناتوان باشند. از آن گذشته، قربانیان معمولا از دردهای مزمن شکایت دارند. اسهال، از دیگر مشکلاتی است که این افراد را آزار می‌دهد. بدن‌های نحیف که ناشی از گرسنگی و سوءتغذیه شدید است، بر دامنه مشکلات می‌افزاید. چنین افرادی معمولا عمر کوتاهی دارند و همان مدتی که زندگی می‌کنند نیز حیاتی توام با درد و بیماری را تجربه می‌کنند.

اگر در گذشته این چنین مرگ‌هایی مورد توجه قرار می‌گرفت، علت بروز آنها به راز بزرگی برای دانشمندان تبدیل می‌شد، اما در 20 سال گذشته، دانشمندان علوم پزشکی درک خود از بیماری سلیاک را افزایش داده‌اند. آنها اکنون می‌دانند که این بیماری نوعی اختلال خودایمن است؛ بیماری‌ای که در آن سیستم ایمنی به بافت‌های بیمار حمله می‌کند. اکنون دانشمندان می‌دانند که این بیماری نه‌تنها به واسطه فاکتوری همچون پروتئین گلوتن و مشابه‌های آن ایجاد می‌شود، بلکه ترکیبی از سایر فاکتورها نیز می‌توانند در پیدایش آن نقش داشته باشند که از آن جمله باید به برخی ژن‌های مستعد و نابهنجاری‌هایی در ساختار روده کوچک اشاره کرد.

گذشته از این، بیماری سلیاک مثال بسیار روشنی از این موضوع است که مجموعه فاکتور‌های سه‌گانه‌ای همچون عوامل محیطی، ژن‌های مستعد و نابهنجاری در روده کوچک، ممکن است نقش مهمی در بسیاری از اختلالات خودایمنی داشته باشند. تحقیقات دانشمندان درخصوص بیماری سلیاک، به ارائه گونه‌های جدیدی از درمان منتهی شده که نه‌تنها برای این بیماری بلکه برای سایر بیماری‌های خودایمنی نظیر دیابت نوع اول و ام‌اس کاربرد دارد.

آگاهی‌های اولیه از بیماری سلیاک

پس از پیدایش کشاورزی، هزاران سال طول کشید تا بشر برای نخستین بار متوجه بیماران و بخصوص کودکانی شد که به دلیل ابتلا به سلیاک دچار سوء تغذیه شدید می‌شوند. این بیماری در قرن نخست میلادی صاحب‌نام شد و این زمانی بود که طبیب یونانی به نام «آراتوس کاپادوس» نخستین بار از وجود این بیماری و علائم آن مطلع شد. «ساموئل گی»، پزشک انگلیسی نیز در علم پزشکی به عنوان پدر مدرن سلیاک شناخته شده است. او در سال 1887 و در مقاله‌ای مستند و علمی این بیماری را به عنوان سوءهاضمه مزمن معرفی کرد که در تمام سنین افراد را مبتلا می‌کند. البته کودکان بین یک تا 5 سال بشدت مستعد ابتلا به سلیاک هستند. او حتی توانست این گمان نادرست را اصلاح کند که براساس آن ادعا شده بود بروز اشباهاتی در رژیم‌های غذایی ممکن است علت اصلی ابتلا به این بیماری باشد، اما به نظر می‌رسد این بیماری بسیار مرموزتر از آن باشد که حتی ساموئل گی هوشمند نیز بتواند راز و رمز آن را فاش کند به طوری که طبیعت حقیقی این بیماری، حتی از چنگ گی نیز فرار کرده بود. چنین حقیقتی در لابلای یادداشت‌های شخصی او فاش شده است:‌ «بهتر است خردسالان مبتلا به این بیماری را با نان‌های باریکی که 2 طرف آن به خوبی تست شده، تغذیه کرد.»

تشخیص پروتئین گلوتن به عنوان عامل اصلی این بیماری، پس از جنگ جهانی دوم صورت گرفت؛ زمانی که ویلم کارل دیک متوجه کمبود شدید نان در هلند شد که ارتباط مستقیمی با جنگ جهانی دوم داشت. عدم دسترسی مردم و بخصوص کودکان به نان، موجب کاهش خیره‌کننده مرگ‌های ناشی از سلیاک در میان کودکان شده بود. تحقیقات او نشان داد که نرخ مرگ و میر کودکان ناشی از ابتلا به سلیاک، حتی به صفر رسیده بود. کارل دیک همچنین مدعی شده بود که اگر باز هم نان همچون گذشته در دسترس همگان قرار گیرد، باز هم نرخ چنین مرگ و میرهایی به سطح گذشته بازمی‌گردد. در پی این تحقیقات‌، سایر دانشمندان نیز وارد این مقوله شدند و پس از بررسی عناصر و ترکیبات مختلف سازنده گندم به این نتیجه رسیدند که گلوتن عامل اصلی بروز این بیماری است.

محققان مختلفی در ادامه به بررسی این موضوع پرداختند و با گردش تحقیقات خود به سوی تاثیرات بیولوژیکی به این نتیجه رسیدند که ابتلای طولانی مدت به این بیماری، موجب از کار افتادن ساختارهای ریزی در روده کوچک می‌شود که نقش قابل توجهی را در فرآیند هضم غذا ایفا می‌کنند. این ساختارها به تدریج متورم و سپس نابود می‌شوند. در این وضعیت، این ساختارها در انجام کارهای عادی خود یعنی خرد کردن مواد غذایی و انتقال آنها به دیواره روده کوچک و در نهایت انتقال به سایر قسمت‌های مختلف بدن ناتوان خواهند بود.

خوشبختانه اگر این بیماری در مراحل نخست تشخیص داده شود و بیماران از رژیم غذایی فاقد گلوتن استفاده کنند، ساختار روده کوچک به وضعیت طبیعی خود برمی‌گردد یا در مقایسه با گذشته بهبود قابل توجهی پیدا می‌کند. بررسی‌ها نشان داده‌اند که در فرد مستعد به ابتلا به این بیماری گلوتن تخریب ساختار درونی روده کوچک به وسیله تحریک و فعالیت سلول‌های مختلف سیستم ایمنی بدن صورت می‌گیرد. این سلول‌ها به بافت‌های سالم در حالی لطمه وارد می‌کنند که آنها را نوعی عامل مهاجم و عفونی تصور می‌کنند.

کشف بیماری‌شناسی

در حال حاضر، تحقیقات گسترده‌ای درخصوص مکانیسم‌های مختلفی در دست انجام است که چگونگی تاثیرگذاری گلوتن بر سیستم ایمنی بدن را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهند. در این میان یکی از این موارد با نتایج درخشانی نیز همراه بوده است، به طوری که محققان از امکان استفاده از آن در امور کلینیکی خبر می‌دهند: پاسخ نابهنجار سیستم ایمنی بدن به گلوتن، محصول مولکول‌های آنتی بادی است که در آنزیمی موسوم به بافت transglutaminase هدف‌گیری می‌شود. این آنزیم از جداره سلول آسیب دیده واقع در منطقه متورم روده کوچک به بیرون نشت و به بهبود بافت اطراف کمک می‌کند.

کشف این نکته که این آنتی‌بادی‌ها در بیماری سلیاک بسیار شایع هستند ابزار جدیدی را برای درمان این اختلال در اختیار دانشمندان علوم پزشکی قرار داده است. در این راستا، محققان موفق شدند با روش‌های جدیدی به بررسی احتمال ابتلای افراد به این بیماری بپردازند. در یکی از این روش‌ها پزشکان بیماران و افراد مستعد را برای بررسی وجود این آنتی‌بادی در خونشان به زیر ذرهبین می‌گیرند. این درحالی است که تا پیش از این محققان تنها از آزمایش‌های عادی استفاده می‌کردند و از این رو تنها راه برای اطمینان خاطر حاصل کردن از وضعیت بیماران و میزان پیشرفت بیماری‌، استفاده از تکنیک دردآور نمونه‌برداری از روده بوده است.

برای سال‌ها، بیماری سلیاک خارج از اروپا به عنوان بیماری نادری شناخته شده بود. به عنوان مثال، در آمریکای شمالی علائم کلاسیک این بیماری در کمتر از یک نفر در هر 10 هزار نفر دیده می‌شد. در سال 2003 نتایج تحقیقات گروهی از دانشمندان درخصوص مبتلایان به سلیاک در آمریکای شمالی منتشر شد. در این تحقیق جامع، بیش از 13 هزار نفر مورد بررسی قرار گرفتند و در نهایت مشخص شد که از هر 133 نفر‌، یک نفر به این بیماری مبتلاست و این یعنی که شمار مبتلایان به سلیاک در این منطقه از جهان به مراتب بیشتر تا صد برابر از آن چیزی است که تا پیش از این تصور می‌شده است. تحقیقات دیگر نیز نشان داده‌اند که در سایر قاره‌ها نیز وضعیت به همین منوال است. اما اکنون این پرسش مطرح می‌شود که چطور امکان دارد شمار قابل توجهی از بیماران مبتلا به سلیاک از افراد سالم تشخیص داده نشوند؟ تحقیقات علمی پزشکی ثابت کرده علائم اصلی این بیماری نظیر اسهال، زمانی خود را نشان می‌دهند که بخش قابل توجهی از روده مورد تهاجم قرار گرفته باشد. نکته عجیب این که اگر تنها بخش محدودی از روده مورد تهاجم قرار گرفته باشد یا تورم یاد شده در وضعیت نیمه حاد باشد، علائم کلی بیماری به روشنی قابل مشاهده نیست.

اما نگرانی‌های دانشمندان درخصوص این بیماری گسترده است. ناهمگونی موجود در ابتلای منطقه‌ای به این بیماری موجب شده بسیاری از بیماران در حالی به زندگی خود ادامه دهند که اطلاعی از وضعیت بحرانی خود نداشته باشند و در حقیقت در بسیاری از آنها بیماری تشخیص داده نمی‌شود.

سلیاک، مدلی مناسب برای شناخت اختلالات خود ایمنی

گرچه سلیاک بیماری مهلکی است، اما محققان علوم پزشکی به آن به عنوان مدلی مناسب و ارزشمند برای درک بهتر و روشن تر از اختلالات خود ایمنی نگاه می‌کنند، چون سلیاک تنها بیماری است که در آن افزودن یا حذف یک ترکیب ساده محیطی یعنی گلوتن می‌تواند به تحریک یا از کار افتادن فرآیند بیماری منجر شود (البته گرچه فاکتورهای محیطی به عنوان بازیگر مهمی در سایر بیماری خودایمنی در نظر گرفته می‌شوند، اما تاکنون هیچ یک به روشنی شناخته نشده‌اند.) محققان برای بررسی این موضوع که گلوتن گونه تاثیری مخرب در افراد مختلف دارد، توصیه می‌کنند جمعیت گسترده‌ای از افراد مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرند. در افرادی که به سلیاک مبتلا نیستند، بدن واکنشی از خود نشان نمی‌دهد. در چنین وضعیتی سیستم ایمنی طبیعی تنها زمانی فعال می‌شود که حجم قابل توجهی از پروتئین‌های خارجی را تشخیص دهد که در این صورت چون آنها را میکروارگانیسم‌های بیماری‌زایی تلقی می‌کند به مقابله با آنها می‌پردازد.

سلیاک بیماری خطرناکی است، اما آمارهای موجود نشان از آن دارد که با توجه به شرایط محیطی و نوع نانی که مورد استفاده قرار می‌گیرد. می‌توان از گزند آن به دور ماند.

آمارها نشان می‌دهند که به زحمت یک درصد از جمعیت دنیا به سلیاک مبتلا هستند که البته بسیاری از آنها از این وضعیت آگاهی ندارند و تنها در آمریکا بیش از 2 میلیون تن به این بیماری مبتلا هستند.

در حال حاضر دانشمندان به این بیماری با نگاهی موشکافانه نگاه می‌کنند و معتقدند که می‌توان با تکیه بر پیشرفت‌های به دست آمده درخصوص شناخت و درمان این بیماری، راه را برای درمان سایر اختلالات خودایمنی هموار کرد.

منبع: / scientific american / آگوست 2009

محققان به این نتیجه رسیده‌اند ابتلای طولانی مدت به سلیاک موجب از کار افتادن ساختارهای ریزی در روده کوچک می‌شود که نقش قابل توجهی در فرآیند هضم غذا ایفا می‌کنند. این ساختارها به تدریج متورم و سپس نابود می‌شوند که در نتیجه در خرد کردن مواد غذایی و انتقال آنها به دیواره روده کوچک و در نهایت انتقال به سایر قسمت‌های مختلف بدن ناتوان خواهند بود.

پاسخ نابهنجار سیستم ایمنی بدن به گلوتن، محصول مولکول‌های آنتی‌بادی است که در قالب آنزیمی موسوم به بافتtransglutaminase به بافت هدف می‌رسد. این آنزیم از جداره سلول آسیب دیده واقع در منطقه متورم روده کوچک به بیرون نشت می‌کند و به بهبود بافت اطراف کمک می‌کند.