وداع با آستان جانان

مشکاتیان تازه دو، سه سالی بود که با صحنه‌های موسیقی آشتی کرده بود و گروه عارف را به صحنه آورده بود. تصمیم گرفته بود علاوه بر کاری که این چند سال می‌کرد یعنی انتشار نت‌های آثارش، آثار دیگری را بسازد و باز پیش روی مردم سنتور بنوازد. حالا صدای سازش، ‌صدای سنتورش خاموش شده و دیگر نمی‌توانیم صدای ساز زنده‌اش را بشنویم، اما می‌توانیم پناه ببریم به آثاری که هنوز وجود دارند و هنوز زنده‌اند و هنوز جزو بهترین‌های موسیقی ایرانی هستند.

پرویز مشکاتیان 24 اردیبهشت 1334 در نیشابور به دنیا آمد. او موسیقی را از6 سالگی شروع کرد و پدرش، مرحوم حسن مشکاتیان اولین استادش بود که سنتورنواز بود و با نواختن ویولن و سه‌تار هم آشنایی داشت. اولین کنسرت او در سال 1342 در 8 سالگی بود، در مراسم گردهمایی دانش‌آموزان در مدرسه امیر معزی نیشابور. پرویز مشکاتیان سنتورنوازی را مثل پدرش ادامه داد تا این که تصمیم گرفت در دانشگاه هم موسیقی بخواند و در سال 1353 وارد دانشکده هنرهای زیبا در دانشگاه تهران شد. مشکاتیان در محضر استادان بنامی نشست. ردیف میرزاعبدالله را از نورعلی برومند و داریوش صفوت آموخت و مبانی موسیقی ایرانی را نزد محمدتقی مسعودیه، عبدالله دوامی، سعید هرمزی و یوسف فروتن فرا گرفت. مشکاتیان روزی نبود که سنتور نزند. او در نواختن سنتور اگرچه به قدما رجوع می‌کرد، اما شیوه خودش را داشت و بجز فراگیری سینه به سینه موسیقی سنتی ایرانی، هارمونی، آهنگسازی و ارکستراسیون و آشنایی با موسیقی علمی را از موسیقیدانانی مثل مهدی برکشلی و محمدتقی مسعودیه یاد گرفت. 3 سال بعد یعنی در سال 1356 با بسیاری از بزرگان موسیقی امروز مثل حسین علیزاده،‌ محمدرضا شجریان، داریوش طلایی، جلال ذوالفنون، شهرام ناظری و... زیر نظر هوشنگ ابتهاج کانون فرهنگی هنری چاوش را راه انداخت که در آن علاوه بر آموزش موسیقی به ضبط آثار حماسی هم مشغول شدند که تاثیر گرفته از حال و هوای آن روزها و انقلاب بود. 8 نوار چاوش حاصل آن روزهاست. مشکاتیان سنتورنوازی خود را به شیوه رسمی در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی آغاز کرد و در این زمینه بسیار موفق کار کرد و کارهای بزرگ فراوانی را در زمینه آهنگسازی و سنتورنوازی بویژه تکنوازی انجام داد. او در آزمون موسیقی باربد که به ابتکار استاد نورعلی برومند برگزار می‌شد، به همراه پشنگ کامکار مشترکا جایگاه نخست را به دست آورد.

مشکاتیان در اوایل سال‌های 1350 به عنوان مدرس موسیقی فعالیتش را در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی که زیر نظر داریوش صفوت اداره می‌شد، شروع کرد.

خیلی از آهنگسازان، نوازندگان و خوانندگان موسیقی در آن سال‌ها در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی مشغول به فعالیت بودند و شاگرد تربیت می‌کردند، اما بسیاری از این افراد با مرکز اختلاف پیدا کردند و تصمیم به ترک آنجا گرفتند و مشکاتیان هم جزو آنها بود. او و حسین علیزاده گروه عارف و محمدرضا لطفی و پشنگ کامکار گروه شیدا را پایه‌گذاری کردند. این دو گروه که حالا آثار به یادماندنی‌ای هم از آنها به‌جا مانده، بیشترین سهم را در پیشرفت موسیقی سنتی در سال‌های پایانی حکومت پهلوی و سال‌های اول پس از انقلاب داشتند.

او به همراه شجریان آثاری چون «بر آستان جانان» در بیات ترک، کردبیات و دشتستانی، «بیداد» در همایون که حاصل همکاری گروه عارف وشیدا بود، «سر عشق» در ماهور، اثر ماندگار «دستان»،‌ نوا (مرکب خوانی) که گوشه‌هایی از شور، بیات ترک و سه‌گاه بود، «دود عود»، «سپیده»، «جان عشاق» به همراه ارکستر سمفونیک تهران، «گنبد مینا» با همراهی ارکستر سمفونیک تهران و تنظیم محمدرضا درویشی،‌ «خلوت گزیده» که کنسرتی بود در سال 1362 در انجمن فرهنگی ایران و ژاپن را منتشر کرد.

«صبح مشتاقان» با آواز علی جهاندار، «کنسرت راست پنجگاه»، «افشاری مرکب» و «مژده بهار»، «موسم گل» و «وطن من» با آواز مرحوم ایرج بسطامی، کنسرت گروه عارف در سال 1377با آواز حمیدرضا نوربخش و «لاله بهار» با آواز شهرام ناظری ازجمله دیگر آثار پرویز مشکاتیان هستند. 20 سال فعالیت موسیقی که آثاری که به جا مانده گواهی می‌دهند و برای مشکاتیان و دوستداران او بسیار پربار بوده است. اگرچه مشکاتیان حالا نیست که بر سیم‌های سازش مضراب بزند، اما می‌شود به کارهای ماندگارش گوش داد. دستان را دوباره شنید و آن تصنیفی که شعرش را مشکاتیان ساخت یعنی‌: همراه شو عزیز.

تحولی در تصنیف سازی

مشکاتیان فقط سنتورنواز نبود، او آهنگسازی یگانه بود. در چند شاخه موسیقی ایرانی تاثیرات شگرف و منحصر به فردی به‌جا گذاشته است. اول این که تصنیف‌سازی براساس شعر کلاسیک و حتی شعر نو را متحول کرد. شیوه تصنیف‌سازی او شباهت کمی به آثار قدما دارد. دومین ویژگی منحصر به فردش در شیوه تکنوازی و بداهه‌نوازی ساز سنتور بود. رنگ صدای ساز او هیچ شباهتی به دیگران ندارد. تاثیر بی‌بدیل تکنوازی‌هایش را هم به آسانی می‌شود در نسل حاضر سنتورنوازان دنبال کرد، خیلی‌ها تحت تاثیر تکنوازی‌های وی هستند. سومین ویژگی مشکاتیان شیوه جدید گروه‌نوازی‌ای است که او به وجود آورد. گروهی با صدادهی پرحجم‌تر و موسیقی رنگ‌آمیزی شده‌تری نسبت به دیگر گروه‌ها. ویژگی قطعات مشکاتیان تغییرات و تنوعات ریتمیک متعدد در یک قطعه و پاساژهایی است که مخاطب را از یک دستگاه به‌ دستگاه دیگر می‌کشاند و یک لحظه او را رها نمی‌کند.

هدایت مهدوی