سرویس ‌بهداشتی؛‌ حکایت همچنان باقی است!

با پرس و جو از مغازه‌داری در آن حوالی متوجه می‌شوید چند قدم بالاتر بوستان کوچکی است که می‌توانید از سرویس بهداشتی آن استفاده کنید.

خوشحال از این خبر چند قدم باقی‌مانده تا بوستان را تندتر حرکت می‌کنید. پس از کمی جستجو سرویس بهداشتی را می‌یابید. بدون درنگ می‌خواهید داخل شوید که با در بسته مواجه می‌شوید!

از مادر و دختری که آن نزدیکی‌ها پیاده‌روی می‌کنند علت را جویا می‌شوید و جواب می‌شنوید که در سرویس‌های بهداشتی بوستان بیشتر اوقات بسته است و این وضعیت فقط مشکل شما نیست، بلکه خیلی‌های دیگر که قصد استفاده از این سرویس‌های بهداشتی را دارند نیز با چنین مشکلی مواجه می‌شوند.

ناامید از یافتن سرویس بهداشتی که کمترین انتظار یک شهروند برای بهره‌مندی از امکانات و خدمات زندگی شهری است، چاره‌ای ندارید جز این که همچنان به راهتان ادامه دهید.

برداشت دوم: نیم ساعتی است به امید پیدا کردن سرویس بهداشتی به پیاده‌روی اجباری تن داده‌اید که ناگهان در ضلع شرقی یکی از میدان‌های مرکزی شهر چشمتان به سازه شیک و تمیزی می‌افتد که روی آن نوشته است «سرویس بهداشتی مکانیزه.»

برای شما که مدتی است با تحمل شرایط دشوار به جستجو مشغولید فقط کلمه سرویس بهداشتی کافی است. حال چه فرقی می‌کند مکانیزه باشد یا عادی. مهم این است که عملیات جستجو به نتیجه رسیده است.

برداشت سوم: می‌خواهید از سرویس بهداشتی مکانیزه خارج شوید. ناگهان صدای نگهبانی که به نظر می‌رسد مسوول نظافت و نگهداری از سرویس بهداشتی است شما را بر جا میخکوب می‌کند: می‌شود 1000 تومان!

فکر می‌کنید اشتباه شنیده‌اید. برای اطمینان می‌پرسید: 1000 تومان؟ مگر چه خبر است؟

و او در پاسخ می‌گوید: خانم نرخش همین است. مگر نمی‌بینید این سرویس بهداشتی مکانیزه است، با کلیه امکانات، تمیز و پاکیزه.

شما که حوصله ادامه بحث ندارید و بعید هم می‌دانید اعتراض کردن فایده‌ای داشته باشد برای یک دستشویی رفتن 1000 تومان پیاده می‌شوید.

به این ترتیب خاطره یک روز جستجو برای یافتن سرویس بهداشتی در شهر هیچ گاه از یادتان نخواهد رفت.

معضلی به نام کمبود دستشویی

در حالی که دسترسی آسان و سریع شهروندان به امکانات و خدمات شهری یکی از مهم‌ترین وظایف مدیریت شهری در هر شهری و با هر تعداد جمعیتی است، امروزه فراهم نبودن زیرساخت‌های لازم، دسترسی شهروندان به امکانات شهری را با مشکل مواجه کرده که کمبود سرویس‌های بهداشتی در سطح شهرها یکی از این موارد است.

این خلا بخصوص برای بیماران، سالمندان و کودکان رنج‌آورتر است. احداث سرویس‌های بهداشتی به تعداد کافی و متناسب با جمعیت شهری یک ضرورت است.

«افراد سالمند هنگام تردد در شهر نمی‌توانند ده‌ها کوچه و محله را بگردند تا سرویس بهداشتی پیدا کنند.»

این حرف یک شهروند سالمند است که اعتقاد دارد در هر نقطه‌ای از شهر و بویژه در حوالی مراکز اداری و تفریحی، احداث سرویس‌های بهداشتی یک ضرورت است، چراکه در برخی پارک‌های بزرگ و در روزهای تعطیل، کمبود سرویس بهداشتی یا بسته بودن در سرویس‌های بهداشتی موجود برای خانواده بویژه کودکان و افراد کهنسال و بیمار مشکل‌ساز می‌شود.

کارشناسان حوزه معماری و شهرسازی محل ایجاد سرویس بهداشتی در شهر را مراکز خرید و اطراف آن، پارک‌ها و مناطق پرتردد شهری عنوان می‌کنند، اما شواهد بیانگر این است که احداث سرویس بهداشتی در شهرها و بویژه کلانشهرهایی همچون تهران مدت‌هاست فراموش شده یا آنقدر کمرنگ شده که از شتاب رشد جمعیت عقب مانده است.

اگرچه طی چند دهه پیش در مناطقی مانند بهارستان، توپخانه، بازار و خیابان جمهوری سرویس‌های بهداشتی ساخته شده که البته با گذشت زمان هم‌اکنون دیگر بسیار فرسوده، کثیف و غیرقابل استفاده شده‌اند اما در سال‌های اخیر حرکتی جدی‌ از سوی مسوولان شهری و سازمان زیباسازی شهرداری تهران برای احداث سرویس‌های بهداشتی جز در موارد معدودی صورت نگرفته است.

شواهد بیانگر این است که معضل کمبود سرویس‌های بهداشتی در شهرهای کوچک‌تر نیز جدی است، چراکه احداث سرویس‌های بهداشتی در برخی از این شهرها مدت‌هاست از سوی شهرداری‌ها به فراموشی سپرده شده، به طوری که شهروندان هنگام نیاز تنها می‌توانند از سرویس‌های بهداشتی مساجد استفاده کنند.

نکته دیگر درباره سرویس‌های بهداشتی این است که اگرچه براساس قوانین ساخت، مجتمع‌های تجاری و مراکز خرید باید سرویس بهداشتی عمومی داشته باشند تا شهروندان در صورت نیاز از آن استفاده کنند، اما متاسفانه اغلب در این سرویس‌های بهداشتی بسته است و فقط مغازه‌‌دارها اجازه دارند از آنها استفاده کنند.

دلیلش هم این است که شیوه مناسبی برای نگهداری آنها وجود ندارد و مسوولان پاساژها و مجتمع‌‌ها برای سالم ماندن این سرویس‌ها تنها به مغازه‌‌داران اجازه استفاده از آنها را می‌دهند.

این در حالی است که اگر توالت‌های عمومی تمام مجتمع‌های تجاری و مراکز خرید روی شهروندان باز باشد و در مقابل به درستی از آنها نگهداری شده و به وضعیت بهداشتی آنها رسیدگی شود دست‌کم بخشی از مشکلات شهروندان در ارتباط با معضل کمبود سرویس‌های بهداشتی برطرف خواهد شد.

سرویس بهداشتی، بدون بهداشت

صرف‌نظر از مشکل کمبود سرویس‌های بهداشتی در اماکن عمومی کشورمان شیوه رسیدگی، نگهداری و نظافت آنها خود حکایت دیگری است.

در حالی که نزدیک به 5 سال از نهضت احداث سرویس‌های بهداشتی در پایتخت می‌گذرد، اما گشتی در شهر نشان می‌دهد بیشتر سرویس‌های بهداشتی موجود یا بسیار فرسوده و قدیمی و کثیف و آلوده بوده یا به دلیل غیرقابل استفاده بودن تعطیل شده‌اند.

در واقع چون از همان ابتدای احداث، فکر اساسی برای نگهداری و رسیدگی به سرویس‌های بهداشتی نشده بخش قابل توجهی از آنها به مرور زمان محکوم به تعطیلی می‌شوند. سرویس‌های بهداشتی که در عین نوساز بودن گاه به دلیل رعایت نکردن بهداشت به هیچ وجه قابل استفاده نیستند.

یک معضل جهانی

کارشناسان چندی پیش در کنفرانس جهانی آب اعلام کردند تقریبا یک‌سوم جمعیت جهان یعنی حدود 6/2 میلیارد نفر به توالت بهداشتی دسترسی ندارند و این مساله هر سال به مرگ میلیون‌ها نفر به علت بیماری‌های واگیر از راه آب می‌انجامد.

سازمان جهانی بهداشت در حالی تخمین می‌زند 80 درصد کل بیماری‌ها در جهان به آب ناپاک و دفع غیربهداشتی فاضلاب مربوطند که بنا بر اعلام سازمان ملل این امور نه‌تنها نقش مستقیمی بر سلامت کلی افراد دارند، بلکه بر میزان مرگ و میر نوزادان، کاهش فقر، نقش زنان و دختران در جامعه، تحصیل در مدرسه، محیط زیست و توسعه اجتماعی و اقتصادی نیز تاثیرگذارند.

در حالی که زنان بیش از همه از نبود سیستم‌های دفع ایمن فاضلاب آسیب می‌بینند، بسیاری از دختران در کشورهای فقیر ترک تحصیل می‌کنند، زیرا مدارس از توالت‌های مناسب برخوردار نیستند یا آنها مجبورند از توالت‌های مشترک استفاده کنند.

براساس اعلام سازمان ملل، فقدان آب پاک بر تحصیل کودکان اثر می‌گذارد، زیرا بسیاری از دانش‌آموزان به علت بیماری از رفتن به کلاس باز می‌مانند.

سازمان جهانی دستشویی!

تعجب نکنید. این اصلا خنده‌دار نیست که سازمانی به نام سازمان جهانی توالت وجود دارد که در سال 2001 بنیانگذاری شده و هم‌اکنون 55 گروه از 42 کشور عضو آن هستند.

چندی پیش 170 کارشناس به همراه نمایندگانی از 42 کشور جهان گردهم آمدند تا اجلاس جهانی توالت‌ را با هدف یافتن روش‌های ارزانقیمت برای دسترسی میلیاردها نفر به دفع بهداشتی فضولات برگزار کنند.

هدف این اجلاس تبادل‌نظر در مورد بهبود تسهیلات اساسی بهداشتی دفع فضولات برای جلوگیری از انتشار بیماری‌های منتقل‌ شونده از طریق آب که هر سال میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان به کشتن می‌دهد، بود.

شرکت‌کنندگان اجلاس با اشاره به این که 6/2 میلیارد نفر در جهان به دستشویی ایمن و بهداشتی دسترسی ندارند، متعهد شدند تا سال 2015 برای نیمی از این افراد و تا سال 2025 برای همه این افراد دستشویی ایجاد شود.

به گفته کارشناسان، بیش از نیمی از این افراد بدون توالت در هند یا چین زندگی می‌کنند و تنها در هند 700میلیون نفر به توالت بهداشتی دسترسی ندارند که دولت هند قصد دارد تا سال 2012 با ساختن توالت برای میلیون‌ها نفر مردم فقیر و بی‌خانمان در این کشور، چنین معضلی را رفع کند.

طرحی که نیمه‌کاره رها شد

در حالی که بیشتر کشورهای دنیا به کمبود سرویس‌های بهداشتی به عنوان یک معضل مهم که ارتباط مستقیمی با سلامت و بهداشت شهروندان دارد، نگریسته و بر همین مبنا برای رفع این معضل برنامه‌ریزی‌های گسترده‌ای را در دستور کار قرار داده‌اند، اما در کشور ما بحث کمبود سرویس‌های بهداشتی سال‌هاست خودنمایی می‌کند و اقدامات در راستای تجهیز شهر به سرویس‌های بهداشتی در حد قابل قبول نیست، به طوری که این مشکل همچنان برای شهروندان محسوس است.

در 20 اردیبهشت سال 83، شورای شهر تهران برای اولین بار موضوع احداث سرویس‌های بهداشتی شهر را در دستور کار خود قرار داد. مصوبه شصت و سومین جلسه رسمی شورای شهر تهران دستاوردهای مناسبی داشت، چراکه در این جلسه مصوب شد برنامه بازسازی و در نهایت احداث سرویس‌ها به همراه مکان‌یابی آنها با توجه به نقاط پرتراکم شهر انجام شود.

مصوبه شورا پیشنهاد‌های خوبی هم داشت، مثلا این که شهرداری بتواند از سرویس‌های بهداشتی مساجد بهره‌ گیرد و همچنین ضمن هماهنگی با مالکان پارکینگ‌ها، پاساژ‌ها و مجتمع‌های تجاری، سرویس‌های بهداشتی این مراکز را برای استفاده شهروندان آماده کند.

بر این مبنا، مسوولان وقت شهرداری اعلام کردند در شهر تهران علاوه بر احداث سرویس بهداشتی مکانیزه به میزان وسیع، بیش از 227 سرویس بهداشتی مساجد و مراکز بزرگ بازسازی و برای استفاده شهروندان آماده خواهد شد، هرچند تقریبا نزدیک به 5 سال از آن روزها می‌گذرد، اما در عمل از تحقق آن وعده‌ها خبری نیست.

پس از این که مدیریت جدید شهرداری با اولویت به پایان رساندن طرح‌ها و برنامه‌های وعده‌ داده شده به خیابان بهشت رفت،‌ بار دیگر سرویس‌های بهداشتی و رفع این نیاز ضروری شهروندان مورد توجه سازمان‌ها قرار گرفت و اگرچه اکنون در مناطق مختلف تهران 59 سرویس بهداشتی مکانیزه احداث شده‌ که بخشی از آنها به طور کامل در حال استفاده شهروندان و تعداد دیگری به دلایل مختلف غیرفعالند، اما در مجموع هنوز ساکنان شهرها از معضل کمبود سرویس‌های بهداشتی در رنجند.

به نظر می‌رسد کمبود سرویس‌های بهداشتی و مشکلاتی که در نتیجه نبود آنها برای شهروندان ایجاد می‌شود هنوز آنچنان که باید حساسیت مسوولان شهری را به خود معطوف نکرده و اصولا جایگاه و ضرورت سرویس بهداشتی در مبلمان شهری و فضای شهرهای ما نادیده گرفته شده است.

سرویس بهداشتی، یک ضرورت

معاون فنی و مهندسی سازمان زیباسازی شهرداری تهران نیز در گفتگو با «جام‌جم» کمبود سرویس بهداشتی در شهرها را به عنوان یکی از مشکلات حوزه شهری پذیرفته و معتقد است: سرویس‌های بهداشتی یکی از مشکلات مهم فضاهای شهری است به طوری که بخش قابل توجهی از تقاضاها و شکایت‌های مطرح شده از سوی شهروندان مربوط به کمبود سرویس‌های بهداشتی است، اما با این حال هر اقدامی که طی سال‌های اخیر برای احداث سرویس‌های بهداشتی در شهر تهران صورت گرفته در راستای اجرای مصوبه سال 83 شورای شهر تهران است.

مهندس مهدی گلشنی با تاکید بر این که سازمان زیباسازی تنها متولی احداث سرویس‌های بهداشتی در سطح شهر نیست، معاونت‌های فنی و عمرانی، سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهرتهران و شهرداری‌های مناطق را از دیگر بخش‌هایی عنوان می‌کند که وظیفه ساخت و نصب سرویس‌های بهداشتی در سطح شهر به آنها واگذار شده است.

با این حال وی معتقد است: اگرچه طی سال‌های اخیر در حوزه‌های مختلف فنی و عمرانی، شهرداری‌های مناطق و سازمان پارک‌ها و فضای سبز هر کدام به سهم خود نسبت به ساخت سرویس‌های بهداشتی در فضاهای شهری تلاش کرده‌اند تا شاید این کمبود را به حداقل برسانند، اما علی‌رغم این تلاش‌ها هنوز به تعداد کافی سرویس بهداشتی در سطح شهر وجود ندارد.

سرویس بهداشتی مکانیزه، طرحی متوقف

نمونه سرویس‌های بهداشتی مکانیزه را در میدان ونک می‌توان دید و البته حدود 60 ست سرویس بهداشتی مکانیزه نیز در دیگر مناطق شهر تهران ازجمله 1، 3، 4، 6، 7، 8 و... نیز ساخته و نصب شده است.

اگرچه سرویس‌های بهداشتی مکانیزه در بدو ورود به دلیل بهره‌مندی از فناوری روز دنیا، شیک و به روز و تمیز و پاکیزه بودن با استقبال مواجه شده‌اند، اما مسوولان سازمان زیباسازی، ساخت سرویس‌های بهداشتی مکانیزه را به صرفه نمی‌دانند، چراکه معتقدند این سرویس‌ها به دلیل استقبال شهروندان در استفاده از آنها و بهره‌مندی از فناوری روز، هزینه زیادی را برای نگهداری، نظافت و تعمیرات احتمالی به سازمان زیباسازی تحمیل می‌کنند.

گلشنی با اشاره به این که 60 درصد سرویس‌های بهداشتی در تهران طی سال‌های گذشته به صورت مکانیزه ساخته شده است، می‌گوید: با وجود این همچنان لازم است که آنها از لحاظ توزیع مناسب در سطح شهر، کوتاه کردن فاصله دسترسی‌ها به سرویس‌های بهداشتی از طریق افزایش تعداد و همچنین کارایی به گونه‌ای باشند که نیاز همه شهروندان و بویژه گروه‌های خاص مانند کودکان و سالمندان را که به دلیل شرایط ویژه‌شان گاه برای رفع این نیاز دچار مشکلات جدی می‌شود، برآورده کنند.

به دلیل هزینه‌ای که نگهداری، نظافت، تعمیرات و... سرویس‌های بهداشتی مکانیزه به سازمان زیباسازی تحمیل می‌کند، در برنامه‌های ساخت و تجهیز شهر به سرویس‌های بهداشتی، طرح احداث سرویس‌های بهداشتی مکانیزه فعلا متوقف شده است.

سرویس‌های بهداشتی سیار

سرویس‌های بهداشتی پیش ساخته (سیار) نسل جدیدی از سرویس‌های بهداشتی هستند که سازمان زیباسازی شهر تهران با همکاری شهرداری‌های مناطق تاکنون 50 ست از آنها را در برخی مناطق شهر تهران احداث کرده است و قرار است تا پایان امسال نیز 50 ست دیگر از این سرویس‌های بهداشتی در دیگر مناطق نصب شوند.

به گفته گلشنی، نسل جدید سرویس‌های بهداشتی یعنی سرویس‌های بهداشتی پیش ساخته (سیار) ویژگی‌های بسیاری دارند، از جمله این که اگر سرویس‌های بهداشتی در اماکنی که هم‌اکنون نصب شده‌اند چندان کارایی نداشته و مورد استفاده شهروندان قرار نگیرد می‌توان این سرویس‌ها را به محل دیگری که از لحاظ تردد جمعیت امکان استفاده بیشتر شهروندان وجود دارد، انتقال داد.

سرویس‌های بهداشتی سیار به دلیل بهره مندی از فناوری، کمترین میزان تماس با دست را دارند.

امکان دسترسی آسان شهروندان یکی از مولفه‌های مکان‌یابی برای نصب سرویس‌های بهداشتی در سطح شهر است که به گفته گلشنی سعی شده در نصب سرویس‌های بهداشتی جدید از محیط پارک‌ها و بوستان‌ها کمی فاصله گرفته و این سرویس‌های بهداشتی را در سطح شهر نصب کنند تا امکان دسترسی بیشتر شهروندان فراهم شود.

به گفته معاون فنی و مهندسی سازمان زیباسازی در صورت تصویب قرار است سال آینده 200 نقطه دیگر از سطح شهر تهران شناسایی و سرویس‌های بهداشتی پیش ساخته (سیار) در این مکان‌ها برای استفاده شهروندان نصب شود.

سرویس بهداشتی 1000 تومانی!

صرف نظر از معضل کمبود سرویس‌های بهداشتی و عدم دسترسی سریع و آسان شهروندان به این بخش از امکانات شهری، یکی از نارضایتی‌های شهروندان در استفاده از سرویس‌های بهداشتی موجود بویژه نسل جدید سرویس‌های بهداشتی مکانیزه مانند سرویس‌های بهداشتی مکانیزه میدان ونک، بحث پولی بودن آنها و پرداخت نرخ‌های متفاوت و گاه بسیار زیاد از استفاده‌کنندگان آن است.

مطالبه نرخ 100 و حتی 200 تومانی از شهروندان هنگام استفاده از سرویس‌های بهداشتی و بویژه سرویس‌های بهداشتی مکانیزه شاید از یکسو به دلیل هزینه‌هایی که برای نگهداری و نظافت سرویس‌های بهداشتی صرف می‌شود و از سوی دیگر از این جهت که شهروندان در استفاده از برخی خدمات و امکانات شهری باید هزینه‌ای هر چند جزیی را بپردازند عادلانه و منطقی به نظر برسد، اما باید نرخ پرداختی شهروندان متناسب با خدمت دریافتی آنها و منطقی باشد.

به طور مثال شهروندی در این خصوص با اشاره به اتفاقی که چندی پیش هنگام استفاده از سرویس‌های بهداشتی میدان ونک برایش رخ داده، می‌گوید: چندی پیش هنگام استفاده از سرویس‌های بهداشتی میدان ونک و خروج، نگهبانی که مسوول نظافت و نگهداری از سرویس‌های بهداشتی آنجا بود از من خواست 1000 تومان برای استفاده از دستشویی بپردازم.

وقتی به او اعتراض کردم که مگر این سرویس‌های بهداشتی متعلق به شهرداری نیست پس چرا باید اینقدر استفاده از آنها گران باشد؟ گفت: نرخش همین است.

این در حالی بود که سیستم سکه‌ای این سرویس‌های بهداشتی مکانیزه غیر فعالند که همین نشان می‌دهد اگر اداره‌کنندگان آن می‌خواستند از شهروندان بابت استفاده از این خدمات پولی دریافت کنند، قطعا سیستم سکه‌ای آن را هم فعال می‌کردند.

سخنان این شهروند بیانگر نظارت کمرنگ مسوولان شهری بر شیوه اداره سرویس‌های بهداشتی و نگهبانانی است که از سوی شرکت‌های پیمانکاری برای نظافت و نگهداری از این سرویس‌های بهداشتی به کار گمارده شده‌اند.

ردپای پیمانکاران متخلف

معاون فنی و مهندسی سازمان زیباسازی اما بحث پولی بودن استفاده از سرویس‌های بهداشتی را رد و تاکید می‌کند: نه در سرویس‌های بهداشتی سیار و نه در سرویس‌های بهداشتی مکانیزه که مجهز به سیستم سکه‌ای هستند، سیاست سازمان زیباسازی، پولی کردن سرویس‌های بهداشتی نیست، اما از آنجا که مسوولیت نگهداری و نظافت این سرویس‌های بهداشتی برعهده شهرداری‌های مناطق و از سوی آنها نیز به پیمانکاران واگذار می‌شود این امکان وجود دارد که برخی پیمانکاران متخلف بدون اطلاع سازمان زیباسازی سیستم سکه‌ای این سرویس‌ها را فعال کرده باشند. گلشنی در عین حال تاکید می‌کند: بروز برخی تخلفات اینچنینی که احتمالا از سوی افرادی که مسوولیت نظافت و نگهداری از این سرویس‌های بهداشتی را به عهده دارند رخ می‌دهد، کاملا غیرقانونی است و ضروری است شهروندان این موارد را به سامانه 137 یا سازمان زیباسازی اطلاع دهند تا هرچه سریع‌تر با فرد متخلف برخورد شود.

شاید کمبود سرویس‌های بهداشتی شهرها در میان هزاران مشکل ریز و درشت شهری که شهروندان و مسوولان حوزه شهری با آن مواجهند آنچنان که باید با اهمیت به نظر نرسد، اما دسترسی سریع و آسان شهروندان به امکانات شهری به عنوان یک اصل ضروری در بحث حقوق شهروندی ایجاب می‌کند همین موضوع بظاهر کم‌اهمیت، از سوی شهرداری‌ها به عنوان مدیریت امور شهری به طور جدی‌تری مورد توجه قرار گیرد.

دسترسی آسان و سریع و با کیفیت به برخی امکانات اولیه زندگی شهری همچون سرویس‌های بهداشتی شاید کمترین توقع شهروندان از مجموعه خواسته‌ها و انتظارات آنها در بحث حقوق شهروندی‌شان باشد.

خواسته‌ای که هم‌اکنون شهروندان بسیاری از شهرها برای رفع این نیاز خود در سطح شهر همچنان با مشکل مواجه هستند.

پوران محمدی