دیگر هیچ‌کودک مبتلا به تالاسمی متولد نمی‌شود

با این که قوانین و محدودیت‌های متعددی برای تولد کودکان مبتلا به بیماری‌های خاص وضع شده است، اما همچنان کودکانی قدم به این کره خاکی می‌‌گذارند که به دلیل ناآگاهی والدین یا خودخواهی والدینشان و عدم باورپذیری آنها در پذیرش برخی واقعیت‌های زندگی سرنوشت کودکانی را به بازی می‌گیرند که باید تا آخر عمرشان زندگی توام با رنج و سختی و محدودیت را پشت سرگذارند.

یکی از این بیماری‌ها، بیماری تالاسمی است که متاسفانه حدود 5 درصد از جمعیت کشورمان ناقل این بیماری هستند. با توجه به اهمیت این موضوع یکی از بهترین راه‌ها برای کاهش آمار مبتلایان به این بیماری در سطح دنیا، تشخیص پیش از تولد تالاسمی است که خوشبختانه امکان انجام آن وجود دارد، اما از آنجا که انجام این آزمایش در گذشته مستلزم نمونه‌برداری از پرزهای کوریونی برای تعیین ژنوتیپ جنین بوده است، محققان دانشگاه تربیت مدرس، بررسی‌هایی را برای دستیابی به روش تشخیصی غیرتهاجمی برای تشخیص این بیماری پیش از تولد جنین انجام داده‌اند و به یافته‌های جدیدی درباره استفاده از روشی جدید و غیرتهاجمی برای تشخیص این بیماری در دوره جنینی دست یافته‌اند که بسیاری از نگرانی‌ها از انجام روش‌های قبلی را از میان برداشته است.

بیماری تالاسمی نوعی کم‌خونی ارثی یا ژنتیک است که از والدین به کودکان منتقل شده و از 6 ماهگی به بعد علائمی همچون رنگ‌پریدگی، اختلال خواب، ضعف و بی‌حالی را در کودک ایجاد می‌کند. چنین کودکانی به علت کم‌خونی ملزم به تزریق مداوم خون هستند، اما چون تزریق همیشگی خون، سطح آهن موجود در بدن را افزایش می‌دهد، بنابر این علاوه بر تزریق خون باید آمپول رسفرال که دفع‌کننده آهن بدن است نیز برای این گروه از بیماران تجویز شود. همان طور که می‌دانیم هر یک از خصوصیات انسانی حاصل 2 عامل ژنتیک است که یکی از آنها از پدر و دیگری از مادر به فرزندانشان به ارث می‌رسد، اگر شخصی تنها یک ژن معیوب را از والدین خود دریافت کند، بیمار نبوده و تنها ناقل بیماری خواهد بود اما اگر فرد 2 ژن معیوب را از والدین خود به ارث ببرد، به تالاسمی ماژور یا شدید مبتلا خواهد.

تالاسمی یکی از شایع‌ترین بیماری‌های خونی در سطح جهان است که در نتیجه کاهش یا فقدان سنتزیک یا چند زنجیره گلوبین خون ایجاد می‌شود. این بیماری در حال حاضر به عنوان یکی از معضلات جامعه پزشکی مطرح شده و این در حالی است که جلوگیری از تولد کودک مبتلا به تالاسمی امکان‌پذیر است. تالاسمی از بیماری‌هایی است که در سراسر دنیا بویژه در سواحل مدیترانه و کشورهای لبنان، ترکیه، یونان، قبرس و ایران جزو شایع‌ترین اختلالات خونی به شمار می‌رود. افراد ناقل تالاسمی به عبارت دیگر افرادی که به تالاسمی مینور یا نوع خفیف آن مبتلا هستند، بیمار نبوده و فقط باید مراقب باشند تا با افرادی که ناقل تالاسمی هستند، ازدواج نکنند، چرا که در این صورت به احتمال 25 درصد فرزند آنها مبتلا به تالاسمی شدید یا ماژور خواهد بود که این نوع تالاسمی یک بیماری خونی بسیار جدی بوده و عواقب و پیامدهای جبران‌ناپذیری را در زندگی فرد به همراه خواهد داشت.

در بیماری بتا تالاسمی، کروموزوم 11 دچار اختلال می‌شود و در بیماری آلفاتالاسمی که یک نوع دیگری از بیماری تالاسمی است، کروموزوم شماره 16 دچار اختلال می‌شود. به عبارت دیگر می‌توان گفت تالاسمی ماژور براساس اختلال در زنجیره آلفا یا بتا به دو نوع آلفا تالاسمی و بتاتالاسمی تقسیم می‌شود و از آنجا که در کشور ما بیماری بتاتالاسمی شایع است، بنابر این اغلب تحقیقات انجام شده در زمینه این بیماری نیز روی تالاسمی نوع بتا متمرکز بوده است. اگرچه معمولا بیماری تالاسمی در ماه‌های اول تولد تشخیص داده نمی‌شود، اما پس از گذشت چند ماه از تولد کودک بتدریج هموگلوبین جنینی از بین رفته و هموگلوبین بالغ که باید جایگزین آن شود به علت وجود اختلال در عامل مواد زنجیره هموگلوبینی که دستور ساخت آن از کروموزوم‌ها صادر می‌شود، ساخته نخواهد شد.

مسمومیت گلبول‌های قرمز

به گفته امید توسلی دانش‌آموخته کارشناسی ارشد بیوشیمی بالینی دانشگاه تربیت مدرس و مجری این طرح تحقیقاتی، هموگلوبین، مولکول اصلی گلبول‌های قرمز بدن است که از زنجیره‌های پروتئینی‌ای موسوم به گلوبین ساخته شده است. در هر زنجیره گلوبین یک مولکول وجود دارد که وظیفه آن حمل اکسیژن به وسیله مولکول آهن موجود در آن است. با توجه به آنچه گفته شد، می‌توان به این نتیجه رسید که ساخت هموگلوبین مستلزم تامین آهن و ساخت زنجیره‌های پروتئینی گلوبین است. اگرچه هموگلوبین A ، هموگلوبین طبیعی در بدن انسان‌‌هاست که حدود 98 درصد از هموگلوبین جریان خون افراد بالغ را تشکیل می‌دهد، اما در بدن هر فرد هموگلوبین‌های دیگری مانند هموگلوبین 2 A و F نیز وجود دارند که هریک به ترتیب حدود 2، یک و کمتر از یک درصد از هموگلوبین افراد بالغ را تشکیل می‌دهد. تفاوت این نوع هموگلوبین‌ها در نوع زنجیره پروتئینی آنهاست. هر فرد برای ساخت زنجیره پروتئینی بتا از هریک از والدین خود یک ژن سازنده این زنجیره را دریافت می‌کند و در حالی که برای ساخت زنجیره‌های پروتئینی گاما و آلفا از هریک از والدین خود دو ژن دریافت می‌کند.

براساس نوع جهش اتفاق افتاده در هریک از عوامل ژنتیکی موثر در ساخت زنجیره پروتئینی هموگلوبین، فرد به یکی از انواع بیماری تالاسمی مبتلا خواهد شد. معمولا در صورتی که فرد، بیمار نباشد مقدار طبیعی هموگلوبین خون او به طور متوسط حدود 14 12 گرم در دسی‌لیتر خواهد بود که این مقدار هموگلوبین علاوه بر تامین اکسیژن مورد نیاز اندام‌های بدن در شکل و اندازه گلبول‌های قرمز بدن تاثیرگذار خواهد بود. تالاسمی ماژور ناشی از حذف یا جهش در هر دو عامل ژنتیک سازنده زنجیره پروتئینی بتاست که در نتیجه آن هیچ زنجیره بتایی، ساخته نخواهد شد یا فقط به مقدار جزیی ساخته می‌شود. بدن فرد مبتلا به تالاسمی ماژور کمبود زنجیره‌های بتا را با ساخت زنجیره‌های آلفا جبران می‌کند. در حالی که زنجیره‌های آلفای اضافی روی گلبول‌های قرمز رسوب کرده و سبب ایجاد مسمومیت در آنها می‌شوند. بنابراین گلبول‌های قرمز خون و مغز استخوان از بین رفته و زنجیره‌های آلفای اضافی در مغز استخوان رسوب می‌کنند. در چنین شرایطی کبد و طحال که از مرکز خون‌ساز خارج و مغز استخوان هستند شروع به خون‌سازی کرده و بتدریج بزرگ می‌شوند. معمولا در این افراد، هموگلوبین طبیعیA ساخته نمی‌شود و 98 درصد هموگلوبین بدن را هموگلوبین F تشکیل می‌دهد که از هموگلوبین‌های اصلی دوران جنینی است و از زنجیره پروتئینی آلفا و دو زنجیره گاما تشکیل شده است. علائم اولیه کم‌خونی در فرد مبتلا به تالاسمی به صورت رنگ پریدگی، بیحالی و کاهش اشتها خواهد بود که بر اثر عدم درمان بموقع بتدریج منجر به بزرگی کبد و طحال، ایجاد اختلال در روند طبیعی رشد بدن و در نتیجه تغییر شکل ظاهری فرد خواهد شد. معمولا افراد مبتلا به تالاسمی پس از مدتی به نارسایی‌های قلبی، کبدی، دیابت و دیگر پیامدهای ناشی از ایجاد اختلال در عملکرد طبیعی اندام‌های بدن نیز مبتلا می‌شوند.

علاج واقعه قبل از وقوع

به گفته توسلی، بهترین راه کنترل تالاسمی، تشخیص پیش از تولد جنین مبتلا به تالاسمی و خروج آن از شکم مادر قبل از تولد است. در صورتی که دو فرد مبتلا به تالاسمی مینور به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه با هم ازدواج کرده باشند لازم است با انجام مشاوره ژنتیک یا نمونه‌برداری از جفت در هفته 10 تا 12 ماهگی و بررسی DNA از بیمار یا سالم بودن فرزند خود مطلع شوند. در این شرایط اگر جنین مبتلا به تالاسمی ماژور باشد با مجوز پزشک سقط انجام خواهد شد. چگونگی درمان فرد مبتلا به تالاسمی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. اگر روند درمان بیمار، بخوبی انجام شود، بیمار عمر کوتاه خود را همراه با درد و رنج و هزینه درمانی بسیار بالا خواهد گذراند.

این در حالی است که روند درمانی خوب می‌تواند سلامت فیزیکی فرد، امکان ادامه تحصیل و برخورداری از شرایط عادی زندگی را برای فرد تضمین نماید. بنابراین بهتر است تا جایی که امکان دارد به عنوان اولویت اصلی و مهم از تولد کودک مبتلا به تالاسمی جلوگیری کنیم و در غیر این صورت اگر نتوانستیم از تولد فرد مبتلا به تالاسمی پیشگیری کنیم، از یک راهکار درمانی مناسب برای او استفاده کنیم. اگرچه درمان قطعی این گروه از بیماران، پیوند مغز استخوان از خواهر و برادر یا پدر و مادر است که امکان انجام آن از طریق آزمایش‌های خاص قابل بررسی است، اما با استفاده از تزریق خون و نگهداشتن سطح هموگلوبین بدن حدود 11 می‌توان شرایط مناسبی را برای ادامه زندگی و انجام فعالیت‌های روزانه فرد به وجود آورد. با تزریق خون، مقدار زیادی آهن وارد بدن می‌شود و این در حالی است که معمولا دفع روزانه آهن از بدن فرد بیمار بسیار ناچیز است و بنابراین با افزایش سطح آهن بدن، بخشی از آن در اعضا و اندام‌های مختلف بدن رسوب کرده و به آنها آسیب می‌رساند. علاوه بر این لزوم تزریق دائمی خون برای ادامه زندگی می‌تواند پیامدهای دیگری نظیر ابتلا به بیماری‌های خونی عفونی مانند هپاتیت، ایدز و ... را نیز به همراه داشته باشد. متاسفانه کشور ایران در کمربند تالاسمی دنیا قرار گرفته و بخصوص در نواحی مرزی شمالی و جنوبی کشور، شیوع بیماری بسیار بیشتر است. با توجه به اهمیت موضوع در این طرح تحقیقاتی، مطالعات جامعی درباره چگونگی تشخیص پیش از تولد تالاسمی انجام شده که براساس آن، می‌توان از یک روش تشخیصی غیرتهاجمی و با استفاده از DNA آزاد جنینی موجود در خون مادران باردار استفاده کرد. همان طور که می‌دانیم تالاسمی شایع‌ترین اختلال تک‌ژنی در دنیاست به طوری که حدود 7 درصد جمعیت جهان و در ایران به طور متوسط حدود 3 میلیون نفر ناقل این بیماری هستند. با توجه به این که در حال حاضر در ایران و سایر کشورها از نمونه‌برداری از پرزهای کوریونی برای تعیین ژنوتیپ جنین استفاده می‌شود یک روش تهاجمی است که احتمال سقط ناشی از به کارگیری آن حتی در صورتی که فرد باتجربه و ماهر باشد، یک درصد بیش از احتمال سقط خود به خودی در همان زمان است و اغلب زنان باردار از آن بیم و هراس دارند. بنابراین استفاده از یک روش غیرتهاجمی، ضروری خواهد بود. امروزه مشخص شده است که DNA آزاد جنینی در سرم خون مادر وجود دارد که منبع بسیار خوبی از مواد ژنتیکی برای تشخیص مولکولی پیش از تولد جنین است. هدف از این طرح تحقیقاتی نیز ارائه یک روش غیرتهاجمی برای تشخیص پیش از تولد به تالاسمی براساس پلی‌‌مورفیسم‌های به ارث رسیده از پدر به جنین است. پیش‌بینی می‌شود که براساس نتایج به دست آمده از این روش، بتوان احتمال تولد نوزاد مبتلا به بتا به تالاسمی ماژور را به صفر رساند. این پژوهش با راهنمایی دکتر سید علیرضا مصباح نمین و مشاوره دکتر محمد تقی اکبری از اعضای هیات علمی دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تربیت مدرس انجام شده است که می‌تواند گام مهمی در جهت کاهش تعداد مبتلایان تالاسمی باشد.

فرانک فراهانی‌جم