حل و فصل اختلافات ارمنستان و ترکیه پس از یک قرن
امروز هم بهسان دوران هرودت که آبهای مواج رودخانه ارس خط مرزی ارمنستان و ترکیه را مشخص میکردند این مرز با پلهای شکسته و خطوط آهن بلااستفاده برجای مانده از قرن بیستم میلادی قابل تشخیص است.
در سایه کوه برف گرفته آرارات رودخانه به پیش میرود و باریک میشود تا دو روستای هیکسیلا در سمت ترکیه و باگلران در سمت ارمنستان را از هم جداکند. این دو روستا که زمانی یکی بودند اکنون با رودی که عرضش از پهنای یک تخت دو نفره هم کمتر است از یکدیگر جدا شدهاند. ساکنان دو روستا هیچ رابطهای با هم ندارند و ملاقاتهای کمشمار آنان مثلا برای بازگرداندن گاوی سرکش و سر به هوا زیر نگاه سنگین سربازان مسلح انجام میشود.
ترکیه و ارمنستان برای نزدیک به یک قرن دشمن قسم خورده هم بودهاند. خاستگاه تنشهای دوطرف قتلعام صدها هزار ارمنی به دست سربازان امپراطوری عثمانی در سال 1915 میلادی است. دولت ترکیه از دیرباز مخالف مصداق نسلکشی بودن این کشتارها بوده است.
دو کشور پس از شکلگیری ارمنستان مستقل با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 برای مدتی مرزهای مشترک را گشودند اما دولت ترکیه با سر برآوردن بحران قرهباغ برای نشان دادن اتحاد و همبستگیاش با جمهوری آذربایجان مرزهایش با ارمنستان را مسدود کرد.
اکنون یکی از آخرین مرزهای مسدود اروپا در آستانه بازگشایی قرار گرفته است. ارمنستان و ترکیه روز اول سپتامبر و به دنبال میانجیگری سوئیس برای عادیسازی روابط این دو کشور از آغاز رایزنیهای 6 هفتهای خبر دادند. هدف از مذاکرات تصویب قطعنامهای از سوی پارلمانهای دو کشور پیش از 14اکتبر مقارن با زمان برگزاری دیدار تیمهای فوتبال ترکیه و ارمنستان در چارچوب بازیهای مقدماتی جام جهانی است. گمان میرود در صورت به ثمر رسیدن مذاکرات دو طرف مرزهای مشترکشان پیش از پایان سال جاری میلادی بازگشایی شود.
بازگشایی مرزها تنها ثمره این رایزنیها نخواهد بود. تامین امنیت و تضمین انتقال منابع انرژی منطقه غنی از نفت و گاز حوزه خزر که به یکی از اولویتهای روسها و آمریکاییها تبدیل شده است جز با رفع تنشها از قفقاز ممکن نیست.
با این حال تاریخ یکی از موانع پیشروی تحقق این هدف و عامل طغیان در برابر تلاشهایی است که در این زمینه صورت میگیرد. این مولفهها پیش از این بارها مذاکرات طرفهای درگیر در قفقاز را به شکست کشانده است. همین حالا هم جناحهای تندرو در هر دو کشور ترکیه و ارمنستان زبان به انتقاد از طرح صلح جدید گشودهاند.
ناسیونالیستهای ارمنستان دولت ایروان را بهدلیل اهمال در تعیین اذعان ترکیه به نسلکشی بودن کشتارهای سال 1915 به عنوان پیششرط عادیسازی روابط مورد انتقاد قرار میدهند. در مقابل در طرح صلح پیشنهادی پیشبینی شده کمیسیونی متشکل از نمایندگان ارمنستان، ترکیه و کارشناسان بینالمللی پیشینه تاریخی این حادثه را مورد بررسی قرار داده و به گشوده شدن باب گفتگو بین دو طرف کمک کند.
سربازان امپراطوری عثمانی در سال 1915 و زمانی که برای حفظ قلمرو این امپراطوری با ارتش روسیه میجنگیدند جامعه ارامنه را که در مناطق شرقی امپراطوری سکنی داشتند در سفری مرگبار به سمت سوریه کوچاندند. دولت ارمنستان ادعا دارد 5/ 1 میلیون نفر در این نسلکشی جان باختهاند اما ترکیه نهتنها این ادعا و ارقام را قبول ندارد که میگوید آنچه اتفاق افتاده تمهیدی ضروری در زمان جنگ بوده و مصداق نسلکشی نیست. به ادعای ترکها، کوچاندن ارامنه به دلیل همسو شدن ناسیونالیستهای ارمنستان با روسها اجتنابناپذیر بوده و از این حادثه با لفظ تهجیر -کلمهای عربی که معادل مهاجرت جمعی است- یاد میکنند.
مجموعه نوشتههای طلعت پاشا از وزرای دربار وقت ترکیه که همین اواخر در این کشور منتشر شده، نشان میدهد در سال 1915 جمعیت ارامنه ساکن 30 شهر آناتولی 924 هزار نفر کاهش یافت و در 5 شهر شرق امپراطوری عثمانی که جمعیت ارامنهشان بالای 50 هزار نفر بود در پایان آن سال حتی یک ارمنی هم باقی نمانده بود.
الکساندر اسکندریان، رئیس موسسه مطالعات قفقاز در ایروان، پایتخت ارمنستان میگوید: این فقط داستانی از کتابهای قدیمی نیست؛ بلکه روایتی است که مادربزرگها برای فرزندان و نوههایشان بازگو کردهاند. او با یادآوری این که خصومتهای قدیمی نباید مانع بازگشایی مرزها و حذف خصومتها با گذر زمان شود، میافزاید: این بخشی از خاطرات تاریخی ماست و به همین دلیل به سادگی پاک نمیشود.
بر اساس طرح جدید ترکیه هم دست از پافشاری بر حل و فصل مساله قرهباغ قبل از آغاز مذاکرات ایروان و آنکارا دست برداشته است. ترکها و آذریها قرابت زبانی دارند و نفت و گاز استحصالی از حوزههای انرژی آذربایجان از طریق خاک ترکیه به سمت غرب و اروپا میرود. آذربایجان اوایل سال جاری در روند مذاکرات ارمنستان و ترکیه با تهدید برای کاستن از حجم گازی که برای ترکیه میفرستد اختلال ایجاد کرد. رجب طیباردوغان، نخستوزیر ترکیه در برابر تهدید آذربایجان بلافاصله کوتاه آمد و روند مذاکرات متوقف شد.
جناح سکولار ترکیه جنجالی بر سر طرح صلح پیشنهادی سوئیس به راه انداخته است. سکولارهای تندرو میگویند آنکارا برای حرکت در مسیر صلح با ارمنستان نباید امتیاز میداد و خواستههای خود را کنار میگذاشت. هاف پوپ، تحلیلگر گروه بحران بینالمللی (ICG) که نهادی غیردولتی مستقر در بروکسل، پایتخت بلژیک است، میگوید: هر دو کشور ارمنستان و ترکیه رفتاری بلوغآمیز نشان دادهاند. او میگوید: چنانچه مذاکرات به ثمر برسد برای هر دو طرف منشا منافع زیادی خواهد بود.
علی گونسوی، رئیس اطاق بازرگانی شهر کارس در شرق ترکیه پیشبینی میکند بازگشایی مرزهای ترکیه و ارمنستان به رشد 20 درصدی اقتصاد منطقه منجر شود که محرکی برای خروج از عقبماندگی در مناطق شرقی ترکیه خواهد بود. این بازگشایی همچنین به آنکارا کمک میکند رویای جاهطلبانه خود برای تبدیل شدن به وزنهای سیاسی در سطح منطقه را با قدرت بیشتری پیگیری کند.
حل و فصل اختلاف با ارمنستان به بهبود وجهه ترکیه به عنوان کشوری که اصلاحات را از درون آغاز کرده و در سطح منطقه هم به دنبال برقراری صلح و ثبات است، کمک شایان توجهی میکند. علاوه بر آن عبور از خصومتهای دیرینه با ارمنستان راه را بر الحاق این کشور به اتحادیهاروپا هم هموارتر خواهد کرد.
منبع: تایم
