زنبورهاحلقههای پایداری چرخه طبیعت
عسل تنها غذایی است که از طریق پوست هم جذب بدن میشود. این ماده استثنایی قویترین غذایی است که تاکنون در طبیعت شناخته شده و مهمترین عامل زیبایی و تقویت پوست بدن است. از سوی دیگر زهر زنبور مهمترین دارویی است که برای معالجه آرتروز به صورت تزریق یا پماد استخراج و استفاده میشود.
همچنین گرده گل با بیش از40 درصد پروتئین که برای درمان ناراحتیهای گوارشی به صورت قرص و کپسول در داروسازی استفاده میشود در اختیار زنبورها قرار دارد. اینها تنها گوشه کوچکی از دنیای در اختیار زنبورهاست اما بهتر است بدانید که حیات محصولات کشاوزری نیز وابسته به تداوم فعالیت این موجودات کوچک است و اگر روزی دست به اعتصاب بزنند محصولات کشاورزی در معرض تهدیدی جبرانناپذیر قرار خواهند گرفت.
بررسی ساده آثار باستانی کشورهای مختلف نشان میدهد که زنبورداری از گذشتههای دور وجود داشته و شاید قدیمیترین نشانهها را بتوان در آثار باستانی اسپانیا مشاهده کرد. امروزه زنبور عسل که یکی از انواع بسیار گوناگون زنبورهاست، در 5 قاره دنیا شناخته شده است و از آنجا که این حشره در محیط سربسته زندگی میکند، آشنایی با زندگی پررمز و رازش همیشه برای همگان شگفتآور بوده است. تحقیقات نشان میدهد اگر زنبورها به طور کلی اعتصاب کنند و کار گردهافشانی را انجام ندهند، در ابتدا 60 درصد محصولات کشاورزی دیگر تولید نمیشود و در طول زمان کار طبیعت به کل مختل میشود. این نکته نقش بینظیر این حشرات را در چرخه حیات به اثبات میرساند. بتازگی در اخباری از آمریکا شنیده میشود که زنبورها به دلیل نامعلومی از کندو فرار میکنند که این امر کشاورزی آمریکا را امسال با مخاطره سنگینی روبهرو و این کشور را وادار کرده است برخی محصولات کشاورزی را از آمریکای جنوبی وارد کند. این امر نشان میدهد گردهافشانی مهمترین بخش فعالیت زنبور است زیرا در زاد و ولد بسیاری از نباتات (غیر از سوزنیبرگها) زنبورها موثرند و گردهافشانی زنبور عسل عامل بقای آنهاست.
در واقع زنبور عسل پیش از این که انسان موجودیت خود را در زمین تثبیت کند، وجود داشته و انسان از بدو خلقت با استفاده از زنبورداری بومی از زنبور عسل استفاده کرده است. در زنبورداری بومی، مردم هر منطقهای برحسب تواناییها و امکانات خود به ساخت کندوهای بومی اقدام میکردهاند، به طوری که در موزهای از کندوهای بومی، کندوهای ساخته شده از کوزه، نی، شاخههای درخت، سبد، حصیر و جعبههای پیشساخته مشاهده میشود.
پس از آن که انسان زیرکی خود را در ساخت کندو به کار برد، کندوهای مدرن ساخته شد که کارایی بسیار بالایی در مقایسه با کندوهای بومی داشت و فناوری به کار رفته در کندوها بسیار نزدیک به رفتار زنبورها بود. این نوع زنبورداری کمکم به صورت صنعت درآمد و صنعت زنبورداری اشتغالی جهانی شد و انواع گروههای اجتماعی به این کار مشغول شدند.
فرآوردههای متفاوت از موجودی استثنایی
به طور کلی عسل بهاره به دلیل تهیه شدن از گلهای یکدست شفاف و عسل تابستانه تیرهتر است. موم یکی دیگر از فرآوردههای زنبور عسل است. از موم در لوازم آرایشی، جراحی و درمانهای طبی بهره میگیرند. بره موم هم فرآورده دیگری است که بیشتر خود زنبورها به دلیل چسبندگی بالایش از آن استفاده میکنند.
گرده گل نیز که از سوی زنبورها جمعآوری میشود، برای انسانها بسیار ارزشمند است و به صورت قرص درمیآید و تجارت میشود. بررسیها نشان میدهد از یک کندو در روز نیم تا 20 کیلو گرده استخراج میشود. از همین گرده برای لوازم آرایشی و نرم کردن و طراوت پوست استفاده میشود. استفاده از ژله سلطنتی یا شهد انگبین نیز برای انسانها قابل توجه است؛ چرا که باعث میشود عمر زنبور را از 2 ماه تا 6 سال برای ملکه افزایش دهد. پرورش ملکه نیز امروزه به صورت یک تجارت عظیم در جهان درآمده است.
از نظر پزشکی نیز زنبورها قابل توجهند. برخی افراد در مقابل نیش زنبورها مقاومند و برخی دیگر آلرژی دارند، به طوری که در دفعه اول نیشزدگی دچار تاولهای قرمز میشوند و در دفعه دوم این مساله شدت بیشتری دارد و دفعه سوم نیشزدگی در این افراد باعث مرگ میشود که در این خصوص گزارشهایی مبنی بر فوت وجود داشته است. از طرف دیگر، بتازگی رابطه درمانی ناشناختهای میان نیش زنبور و درمان بیماریMS که نوعی بیماری تحلیل رفتن اعـصاب است، شناخته شده که در دست مطالعه است.
معانی مختلف زندگی اجتماعی در رقص زنبورها
داخل کندوها مهندسی ویژهای دارد و در هر لـحـظـه زنـبـورهـا بـا رقص مشخصی باید محل خورشید را در آسمان نشان دهند. همچنین زنبورها میتوانند با رقصیدنهای مشخصی منبع غذایی را به دیگران نشان دهند. اگر فاصله منبع غذایی تا 500 باشد، به صورت دایرهای دور خـود مـیرقـصـنـد و اگـر دورتـر بـاشـد، با رقص پیچشی هشتمانندی، شکم خود را تکان میدهند و با تعداد رقصها میزان غنی بودن غذا و دیگر اطلاعات لازم را به بقیه میگویند. در این میان، رفتارهایی منجر میشود که جهتیابی زنبورها دچار اشکال شود، مثل وزش باد. در روزهایی که باد و جو ناآرامی در مزرعه قرار دارد، زنبورها دچار اشتباه میشوند، مسیر برگشت خود را گم میکنند، وارد کندوهای مجاور میشوند و در نهایت تلفات بالا میرود. مستقر شدن کندوها در مکانهایی که علائم زمینی کافی وجود ندارد، باعث میشود زنبورها نتوانند براحتی کندوی خود را بیابند و در نهایت تلفات بالا مـیرود. هـمـچنین مستقر کردن کندوی زنبورها درکنار یکدیگر باعث میشود زنبورها دچار سرگردانی و به کندوهای مجاور وارد شوند.
عوامل تهدیدکننده در کمین زنبورها
پـرنـده سـبـزقـبـا یـکـی از عـوامـل تـهـدیـد زنبورهاست؛ چرا که ملکه را به عنوان طعمه شکار میکند. انسانها نیز به طور مستقیم و غیرمستقیم میتوانند بقای زنبور عسل را تهدید کنند، به طوری که کشت یکدست گیاهان و محصولات کشاورزی غذای زنبورها را کاهش و آنها را در معرض خطر قرار میدهد. همچنین جابهجایی کندوها باعث نقل و انتقال آفات میشود و به طبیعت صدمات جبرانناپذیری وارد میکند. باید توجه کرد که سمپاشی محصولات کشاورزی نیز باعث نابودی زنبورها میشود و در هنگام سمپاشی باید حتما زنبورداران را مطلع کرد.
شناسایی دقیق اعضای کندو
بسیاری از نکات زندگی زنبور عسل تا سالهای سال مکتوم بود اما پس از آن که <فون فریش> اتریشی با ساخت یک کندوی شیشهای به اکتشافات مهمی دست یافت، بسیاری از امور زندگی زنبورها شناخته شد. اجتماع زنبور عسل تشکیل شده از یک زنبور کمی درشتتر به نام ملکه، تعداد محدودی نر که حدود 300 است و بقیه زنبورهای ماده عقیم یا کارگر هستند. جمعیت یک کندو بین 10 تا 70 هزار زنبور تخمین زده شده است. زنبور عسل خود از شهد و گرده گل استفاده و بچههای خود را نیز از همین غذا تغذیه میکند و مابقی شهد و گرده گل را برای بچهها ذخیره میکند. ملکه زنبورها با رژیم غذایی خاصی تغذیه میگردد که باعث میشود عمری میان3 تا 6 سال داشته باشند. ملکه داخل کندو 2 نوع تخم میگذارد که تخمها داخل حجرههای ششگوشه قرار دارند و تخمهای ماده کوچکترند. تخمهای ملکه از سوی زنبورهای کارگر پرورش داده میشود و هر ملکه در داخل کندو 5 تا 6 ملکه دیگر را میتواند تولید کند که تخم ملکهها با دیگر تخمها متفاوت است و به شکل کوزه واژگون مشاهده میشود. ملکه با ترشحات مخصوص از سوی کارگرها تغذیه میشود که این ترشحات به ژله سلطنتی معروف است.
کارگرها در صورت نیاز مانند بروز حوادث ناگهانی و پیر شدن ملکه که به نابودی او منجر میشود، میتوانند تخمها را تغییر شکل دهند و با تغذیه مخصوص به ملکه تبدیل کنند. زاد و ولد زنبورها در داخل کندو در طول سال ادامه دارد. این زاد و ولد در زمستان به دلیل شرایط آب و هوایی کم میشود و در اوایل بهار تخمگذاری ملکه بشدت افزایش پیدا میکند.
زنبورها نه تنها به دلیل تولید عسل و محصولات جانبی دیگر، بلکه برای نقش موثر در گرده افشانی نباتات موجودات استثنایی میشوند
کارگرها در داخل کندو تا 21 روز میمانند و وظایف مخصوصی را انجام میدهند. 3 تا 4 روز اول تنها وظیفه تمیز کردن کندو و روز دوازدهم لانهسازی با موم را به عهده دارند. آنها با خوردن 5 کیلو عسل، یک کیلو موم تولید میکنند. طول عمر زنبورها در تابستان 2 ماه و در زمستان 5 تا 9 ماه است. از این رو باید بـیـشـتـر بـه سمت مبارزه بیولوژیک و کاهش سموم کشاورزی حرکت کرد. بررسیها نشان میدهد تولید انبوه زنبورها به منظور مبارزه بیولوژیک و کاهش استفاده از سموم در کشاورزی در دست اقدام است.
زنبورهای کمرباریک به 2 دسته تقسیم میشوند. در یکی از گونهها زایده انتهای بدن قابلیت تخمگذاری دارد و در گونه دیگر زایده انتهای بدن قابلیت تخمگذاری ندارد و از آن برای نیش زدن استفاده میشود. تولید انبوه زنبورهای نوع اول برای کنترل آفات مناسب است؛ چرا که این زنبورها تخم خود را روی تخم حشرات میگذارند. این زنبورها که جثه کوچکی دارند از 300 میکرون تا یک سانتیمتر مشاهده شدهاند که امکان تولید انبوه آنها در آزمایشگاههای شخصی بویژه در شمال کشور وجود دارد. تولید انبوه این زنبورها این امکان را میدهد که وزارت بهداشت، وزارت کشاورزی، شهرداریها و تشکلهای مردمنهاد به جای سموم از این زنبورها برای مبارزه بیولوژیک و کنترل آفات استفاده کنند.
حمیدهسادات هاشمی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
