جستجوی حقیقت در لابه‌لای خطوط

حافظ آستان قدس

بهتر است برای بررسی دقیق‌تر کلیات غزلیات حافظ شیرازی به خط شکسته محمد حسین شیرازی به حدود 17 سال پیش بازگردیم. اوایل دهه 70 نسخه اصلی این دیوان دست به دست شده و عاقبت به دست استاد غلامحسین امیرخانی، رئیس وقت شورای عالی انجمن خوشنویسان می‌رسد. این کتاب نفیس در مراسمی از سوی این استاد به رهبر معظم انقلاب تقدیم شده و سپس از سوی معظم‌له به آستان قدس رضوی اهدا می‌شود. خبر این اتفاق در روزنامه کیهان شماره 14846 مورخ اول شهریور 1372 در صفحه 2 چنین منتشر می‌شود:

«حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی یک جلد کتاب خطی نفیس حافظ متعلق به قرن سیزدهم هجری را به کتابخانه آستان قدس رضوی اهدا کردند. این کتاب که به قلم مرحوم استاد محمدحسین شیرازی خطاطی شده و استاد غلامحسین امیرخانی آن را به رهبر معظم انقلاب اهدا کرده است، کتابی ارزشمند در قطع جیبی و در 383 صفحه 15‌سطری مزین به جلد گل و بوته و سرلوح مذهب ممتاز می‌باشد. کتاب فوق با قلم خفی تمام شکسته بسیار ممتاز و تاکنون در چنین عیاری در هیچ موزه‌ای دیده نشده است. متن تمام صفحات این کتاب را استاد محمدحسین شیرازی با افشان طلا و جدول طلا در سال 1240 هجری‌قمری در شهر مشهد مقدس نوشته است. مرحوم استاد محمدحسین شیرازی یکی از بهترین شاگردان مکتب درویش طالقانی بوده است.

استاد غلا‌مرضا مشعشعی دراین‌باره می‌گوید: در خصوص این نسخه باید گفت که گویا قبلا دارای امضا بوده که متاسفانه امحا شده و اینجانب پس از کارشناسی و بررسی آن در سال 1372 کاتب اثر را محمدحسین بن محمدرضا شیرازی تشخیص دادم و طی یادداشتی که به کتاب مزبور الصاق کردم بر این نکته تاکید ورزیدم، اما با توجه به این خبر و مستنداتی که درباره خطاط اثر مزبور ارائه شده، جای تعجب و تامل است که این کتاب پس از حدود 15 سال بدون توجه به نظرات کارشناسان، نام خطاط اثر را در سرشناسه درویش عبدالمجید طالقانی و در مقدمه نیز منسوب به وی معرفی و به چاپ می‌رسانند.

وی با تایید و تاکید بر چاپ این‌گونه آثار می‌افزاید: در اینجا ضمن سپاس و تشکر از مسوولان بخش انتشارات آستان قدس که در اقدامی فرهنگی و بسیار ارزشمند مبادرت به چاپ این اثر نفیس نموده‌اند برای روشن‌تر شدن ابهام به وجود آمده مجددا به چند نکته اشاره می‌کنم؛ این کتاب بدون امضا و به اصطلاح خوشنویسان بدون «رقم» و نام نویسنده یا خطاط است و بدیهی است از آنجا که این نسخه با عیار بسیار بالا و تحریر کامل ممتاز و به شیوه درویش مجید نگاشته شده است، اگر واجد امضای درویش می‌بود جایی برای بحث و تامل باقی نمی‌ماند و طبعا این امضای ارزشمند به هیچ وجه امحا نمی‌گشت و به دلیل جایگاه والای درویش امضای ایشان به هر طریق محفوظ می‌ماند، اما از آنجا که راقم اثرکاتب دیگری غیر از درویش بوده و نام او بر آخرین صفحه کتاب موجود و از سوی دیگر تاریخ تحریر آن به وضوح 1240هجری قمری در این صفحه دیده می‌شده است، لذا سوداگران موفق شده‌اند که تاریخ تحریر (حروفی) را تغییر داده و به 1124 تبدیل کرده و تاریخ عددی آن را با حذف صفر در سمت راست و افزودن یک دو به سمت چپ به تاریخ 1124 تغییر دهند، غافل از آن‌که درویش عبدالمجید در تاریخ حدود 1150 پا به عرصه حیات گذاشته است( !این جعل در سال‌هایی که اصل نسخه دیوان حافظ متعلق به اینجانب بود مورد تایید کارشناسان دایره جعل اسناد اداره آگاهی قرار گرفت).

این نسخه‌شناس با اشاره به این‌که منتخب دیوان حافظ به خط درویش قبلا و در سال 1369 به اهتمام او و از سوی موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی منتشر شده است، می‌گوید: تاریخ تحریر آن نسخه 1183 بوده و با مقایسه شاکله حروف و کلمات این دو نسخه و مطابقت در شیوه نگارش آنها بسادگی بر صاحب‌نظران معلوم می‌گردد که کاتب نسخه مورد بحث این یادداشت همانا محمدحسین شیرازی بن محمدرضا بوده است و لاغیر کما این‌که مقایسه خطوط این دیوان با دیگر آثار نامبرده از جمله کتاب شیرین و فرهاد (سنه1261) وحشی بافقی که در کتابخانه کاخ موزه گلستان موجود است، سند دیگری بر این مدعاست.

همچنین در بند ب سخن ناشر کتاب حاضر چنین آمده است: «در اجرای طرح طبع این اثر نفیس و برای دستیابی به نمونه مقبول از آرای زبدگان و نظر کارشناسان بهره برده و زمانی را به بررسی کارآزمون‌ها گذراندیم تا پسند خاطر هنروران را فراهم آوریم.»

این مدرس پیشکسوت می افزاید: این سخن در حالی نوشته شده که نظر کارشناسی اینجانب به صورت مکتوب قبلا به همراه کتاب ارائه گردیده بود، ضمن آن که به نظر می‌رسد از نظر دیگر کارشناسان معدود خطوط شکسته نیز استفاده‌ای نشده است.

حافظ فرهنگستان هنر

اما حکایت استاد درباره چاپ و نشر دیوان حافظ چاپ فرهنگستان شنیدنی‌تر است، چرا که این کتاب به مناسبت گردهمایی مکتب شیراز که آذر 87 از سوی فرهنگستان هنر برگزار شده، منتشر گردیده و ایشان (استاد مشعشعی) نیز جزو هیات علمی و به عنوان یکی از کارشناسان خط و خوشنویسی در این گردهمایی شرکت داشته است، اما بعد از این‌که کتاب چاپ و منتشر می‌شود از انتشار آن باخبر شده و متوجه این اشتباه فاحش می‌گردد.

مشعشعی درباره این کتاب می‌گوید: به طور قطع و یقین خوشنویس این دیوان محمدصادق انجوی شیرازی است که همعصر و همدوره وصال شیرازی و از خاندان انجوی بزرگ شیرازی است که دارای خطی شیرین و شیوا بویژه در شکسته نستعلیق بوده و نسبت به شکسته‌نویسان همدوره خود خطی خواناتر داشته و به نظر می‌رسد دیوان حافظ او به همین سبب با استقبال بیشتری از سوی مخاطبان مواجه شود.

او درباره علت و سبب این اشتباه در معرفی نام خطاط می‌گوید: در آخرین صفحه دیوان یادداشت کوتاهی به خط علی‌اصغر حکمت نوشته شده که ایشان به اشتباه نام خوشنویس را وصال ذکر کرده است، اما از آنجا که او خطاط و نسخه‌شناس نبوده نباید نظرش به عنوان معیار و ملاک معتبر قرار گیرد و حق بود که دراین‌باره با اهل فن و کارشناسان مشورتی می‌شد و شگفتا که من در هیات علمی همین گردهمایی حضور داشتم و در بغل گوش من ولی بدون اطلاع و نظرخواهی از من این کتاب به چاپ می‌رسد.

مشعشعی چاپ و نشر این دو دیوان حافظ را که از قضا مشابهت‌های فراوانی با هم دارند، مصداق مصرعی از شعر حافظ می‌داند که متولیان آن بی‌پیر وارد خرابات شده‌اند و با داشتن آب دست به تیمم زده‌اند!

بسیاری از نهادها، حتی مراکز غیرفرهنگی وقتی می‌خواهند در عرصه فرهنگ و هنر به تولید و انتشار اثری اقدام کنند به اهل فن و کارشناس ویژه آن رشته مراجعه می‌کنند حال آن‌که اگر در حیطه نسخه‌شناسی و کارشناسی خط شکسته در ایران فقط 2 نفر حضور داشته باشد، قطعا یکی از آنها همین استاد مشعشعی است و همین مدعا بس که او به عنوان عضو اصلی هیات کارشناسی فرهنگستان هنر مشغول به کار است، اما به واقع معلوم نیست که چرا رندان اینقدر ناشیانه در دور زدن مهارت دارند!

مشعشعی با اشاره به این‌که خط بسیار زیبای مقدمه این دیوان را آقای مجتبی ملک‌زاده نوشته از این‌که ایشان می‌دانسته نام خطاط دیوان انجوی شیرازی بوده یا نه، ابراز بی‌اطلاعی می‌کند ولی مسوولیت اصلی این خبط و خطا را بیشتر متوجه مدیرعامل مرکز تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری و دیگر مسوولان فرهنگستان می‌داند.

مشعشعی می‌گوید، بلافاصله بعد از این‌که متوجه این اشتباه شدم در نامه‌ای در فروردین امسال به رئیس فرهنگستان هنر زبان به گلایه گشودم: «به استحضار می‌رساند فرهنگستان هنر اخیرا اقدام به چاپ و انتشار یک جلد دیوان حافظ (بدون رقم کاتب) به خط شکسته وصال شیرازی؟! بنا بر قول و روایت علی‌اصغر حکمت نموده است و همچنین یک جلد کلام الله مجید (فاقد رقم کاتب) منسوب به علیرضا عباسی در دست چاپ دارد که با توجه به صرف وقت، دقت و هزینه‌های سنگین به منظور برخورداری از چاپ نفیس و تحسین‌برانگیز متاسفانه به نظر می‌رسد در این میان تنها جای اظهارنظر کارشناسان و نسخه‌شناس که مخلص نیز عضو گروه علمی خوشنویس مکتب شیراز با گرایش خط و نسخه‌شناس بوده‌ام، خالی است.... متاسفانه گروه کارشناسی را در مقابل عمل انجام شده قرار داده و هیچ‌گونه وقعی به هیات علمی خوشنویسی نگذاشته و وجاهت کارشناسی آن را زیر سوال برده‌اند....»

مشعشعی در پایان می‌افزاید: من در آن نامه خواسته‌ام که این اشتباهات را در چاپ بعدی اصلاح کنند و همچنین از ریاست محترم فرهنگستان درخواست کرده‌ام، پژوهشکده خط و خوشنویسی را این فرهنگستان راه‌اندازی کنند.

حمیدرضا عاطفی