سلامت جامعه جولانگاه شیادان

مارک تواین جمله معروفی دارد که می‌گوید: «کالای معرفی نشده همچون قاطر است که نه به سلف خود می‌تواند افتخار کند و نه به خلف خود»، اما در مورد کالاهای سلامت همه بر این باور نیستند. برخی با تبلیغات موافقند و برخی مخالف، ولی به هر حال این تبلیغات به طور محسوس یا نامحسوس انجام می‌شود.

البته حقیقت این است که حرفه ‌پزشکی در تغییر جریان تبلیغات نقش مهمی را به عهده داشت. در قرن 19 بارنام معروف، مبدع طرحی شد که نمونه نخستین و الگوی تبلیغات آینده شد. بارنام، فروشنده داروهای انحصاری بود و با استفاده از تصاویر تند و محرک در جذب مخاطب از فواید داروهای خودش می‌گفت. وی آگهی‌هایش را با گفته‌های دیگران که مدعی بودند داروهای او توانسته علائم دردناک بیماریشان را از بین ببرد، می‌انباشت و همه آن گفته‌ها را به تصدیق یکی از سران سرشناس سنای آمریکا بر موثر بودن درمان‌هایش می‌رساند.

درست کمی پیش از جنگ داخلی آمریکا، نیمی از تمام تبلیغات درباره داروها بود. شناخته‌شده‌ترین نام تجاری آیرلوول در ماساچوست بود که «دوا گلی» آن در همه جا شناخته شده بود.

درهم آمیختگی

تبلیغات گمراه‌کننده پزشکی، همچون دیگر تبلیغات نادرست تابلوهای راهنما، غلط را در مسیر سلامت و بهداشت جامعه قرار می‌دهد و موجب می‌شود در این مسیر هر روز میلیاردها تومان خسارت برجای بماند. افراد بسیاری هستند که بینی خود را در فریبی که از آگهی‌های تبلیغاتی می‌خورند، به تیغ یک تکنسین اتاق عمل می‌سپارند و یک هفته پس از آن با بینی سیاه شده به دنبال راه علاجی می‌گردند، این افراد فقط به اندازه هزینه‌ای که برای این عمل پرداخته‌اند، خسارت ندیده بلکه خسارت آنها قابل اندازه‌گیری نیست یا کسانی که از راه‌های دور به پایتخت می‌آیند تا براساس آنچه در یک آگهی تبلیغاتی خوانده‌اند، انرژی‌درمانی شوند، که خسته‌تر از گذشته به دیار خود بازمی‌گردند، اما هیچ‌گاه خسارت‌های مادی و معنوی این کار در جایی ثبت و جمع‌آوری نمی‌شود تا معلوم شود دروغ گفتن به مردم و تبلیغات کاذب چقدر به مملکت زیان می‌رساند.

هیچ کس درباره میلیاردها تومان پول مملکت که هر روز صرف عمل‌هایی می‌شود که اصلا نیازی به آنها نیست، حرفی نمی‌زند. در شهرهای بزرگ هر روز بینی‌های زیادی در بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها جراحی می‌شود، در حالی که این تخت‌های بیمارستان‌، امکانات و وسایل جراحی باید صرف هزار عمل جراحی ضروری شود.

تبلیغات پزشکی را می‌توان به 2 دسته کلی تقسیم کرد: اول، تبلیغاتی که خود پزشکان صورت می‌دهند و دوم، تبلیغاتی که شیادان به نام پزشکی صورت می‌دهند، ولی متاسفانه این دو چنان با یکدیگر آمیخته شده‌اند که امکان تفکیک آن برای هیچ‌کس میسر نیست.

فصلی تازه

تبلیغات اینترنتی برای اولین بار و به صورت بنر در سال 1994 نمایش داده شد. ورود اینترنت و ماهواره به جامعه تبلیغات بویژه تبلیغات پزشکی را وارد فضای دیگری کرد؛ فضایی که دیگر کنترلی بر آن وجود ندارد و امکان تشخیص سره از ناسره میسر نیست.

اولین بار یک پزشک در ماهواره فارسی‌زبان با زبانی عامیانه به حدی مخاطب به دست آورد که پس از اختلاف نظر با مدیران شبکه مذکور، به تنهایی یک شبکه تلویزیونی مستقل تاسیس کرد تا در آن برنامه داشته باشد و به فروش محصولات دارویی، بهداشتی و آرایشی بپردازد. این اقبال عمومی موجب شد تا تعدادی از پزشکان داخل و خارج ایران با حضور در برنامه‌های تلویزیونی برای تبلیغ نام خود تلاش کنند؛ پزشکانی که هیچ معیار سنجشی برای تعیین صلاحیت و کفایت آنها در ارائه مشاوره به بیماران وجود ندارد و تنها علت حضور آنها در برنامه‌های ماهواره‌ای غالبا وجهی است که به مدیران شبکه بابت زمان حضور خود می‌پردازند.

گذشته از تبلیغ پزشک، تبلیغ محصولات آرایشی و بهداشتی از شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان با ادعاهایی که هیچ مرجعی برای تایید صحت و سقم آن‌ وجود ندارد نیز تبدیل به یکی از راه‌های اصلی کسب درآمد برای مدیران این شبکه‌ها شده‌ است. تبلیغات گمراه‌کننده‌ای که فعلا راهی برای مقابله با آنها اندیشیده نشده و شاید جز با ارتقای فرهنگی و اطلاعات پزشکی جامعه نتوان به طریق دیگری با آن مقابله کرد.

داروهای ثبت نشده و نوظهور و درمان‌های غیرمعمولی که از این شبکه‌ها معرفی می‌شود به هیچ عنوان با اصول علم پزشکی همخوانی ندارد و به اعتقاد پزشکان، داروهایی که تبلیغ می‌شود، سلامت بیماران را به خطر می‌اندازد. دامنه وسیع تبلیغات این داروها و درمان‌های عجیب پزشکی، مسوولان را نیز به تکاپو انداخته است.

یک مقام مسئول در سازمان صداوسیما در این‌باره می‌گوید: گاهی برخی شبکه‌های ماهواره‌ای که کرم‌ها و داروهای قلابی تبلیغ می‌کنند، پس از آن که ما ابعاد مخرب این تبلیغات را آشکار می‌کنیم، مراجعه و پیشنهاد می‌‌کنند که به ازای دریافت پول این برنامه‌ها را پخش نکنیم.

چندی پیش وزارت بهداشت،‌ درمان و آموزش پزشکی در اطلاعیه‌ای اعلام کرد، میزان شکایات ارسالی از ایجاد عوارض جانبی گسترده و آسیب‌های جدی مصرف‌کنندگان اقلام دارویی، غذایی، آرایشی و بهداشتی مورد تبلیغ در شبکه‌های مختلف ماهواره‌ای افزایش یافته است.

طبق بررسی‌های موجود و با توجه به پرونده‌های مفتوح در دستگاه قضایی اغلب این اقلام تقلبی بوده و باعث به مخاطره افتادن سلامت مصرف‌کنندگان می‌شود.

گفتنی است تمامی محصولات غذایی، آرایشی و بهداشتی وارداتی حتما باید مجوز وزارت بهداشت و برچسب فارسی شامل تاریخ تولید، انقضا، نام کشور سازنده و نام محصول را داشته باشند.

تبلیغات بی‌اساس

صفحه آگهی‌ روزنامه‌های پرتیراژ و مجله‌های پرطرفدار پر از آگهی‌های تبلیغاتی درمان اعتیاد است. در این صفحات عباراتی چون «درمان قطعی»، «درمان تضمینی« »موفق‌ترین و جدیدترین روش‌ درمان« »درمان پنهانی و به دور از عوارض ترک»، «درمان با گیاهان دارویی»، «درمان با دارو»، «درمان به روش بستری کوتاه‌مدت یا بلندمدت در بیمارستان»، «درمان به روش طب سوزنی»، «سم‌زدایی به روش فوق سریع UROD و سریع RDL» ، «درمان توسط پزشک متخصص»، «درمان اعتیاد بدون عود مجدد» و... مشاهده می‌شود. اغلب این موارد تنها فریب تبلیغاتی است و متاسفانه پیگیری بعدی هم در قبال آن وجود ندارد.

پزشکی بدون تبلیغ

دکتر ایرج فاضل، رئیس جامعه جراحان ایران می‌گوید: پزشک مجاز به تبلیغ برای کار خود نیست و تبلیغ در رشته پزشکی جرم محسوب می‌شود. وزیر اسبق بهداشت در این خصوص می‌گوید: اصولا منظور اصلی از تبلیغات  که هزینه‌بر هم هست  بازاریابی و کسب درآمد است. در فرآیند تبلیغ تنها محاسن یک کالا درست یا نادرست با بزرگنمایی مطرح می‌شود و این در حالی است که عیوب و نارسایی‌های آن بازگو نمی‌شود. فاضل می‌افزاید: تبلیغات برای پزشکانی که با جان مردم سر‌و‌کار دارند جرم محسوب می‌شود و مجازات دارد، زیرا این‌گونه تبلیغات منجر به عوامفریبی می‌شود و از ناآگاهی مردم در امور تخصصی سوءاستفاده می‌شود. وی تاکید می‌کند: یکی از مصادیق شایع نادرست تبلیغات، عمل با لیزر است به طوری که این تصور در اذهان ایجاد شده است که عمل با لیزر درد ندارد و جای آن باقی نمی‌ماند که این مطلب غیرعلمی و بی‌اساس است.

فقط نام و نشانی

دکتر شهاب‌الدین صدر رئیس سازمان نظام پزشکی کشور در خصوص تبلیغات پزشکی می‌گوید:‌ بر اساس آیین‌نامه تبلیغات پزشکی، هرگونه تبلیغ امور پزشکی بجز اعلام نام و نشانی پزشکی ممنوع است و اساسا حرفه پزشکی نیاز به تبلیغ ندارد، اما متاسفانه برخی از درون جامعه پزشکی و مدعیانی خارج از این حرفه، اقدام به تبلیغات گمراه‌کننده می‌کنند که خوشبختانه امسال با 2000‌‌نفر از این افراد صحبت کردیم و پذیرفتند که این رویه خود را اصلاح کنند.

رئیس کمیسیون بهداشت و درمان می‌افزاید: با توجه به همکاری جامعه پزشکی برای اصلاح این نوع تبلیغات هنوز با کسی برخورد قهری نشده، اما دادسرای ویژه رسیدگی به تبلیغات پزشکی تشکیل شده است که خارج از نوبت به این مسائل رسیدگی می‌کند.

دکتر صدر توضیح می‌دهد: بیشترین تبلیغات گمراه‌کننده پزشکی در حوزه تبلیغات زیبایی است که متاسفانه بسیار زیاد شده، پس از آن در حیطه مسائل تغذیه و تبلیغات چاقی و لاغری است که در هر دوی این تبلیغات به خطر افتادن سلامت مردم را شاهدیم.

رئیس سازمان نظام پزشکی کشور می‌گوید: مدعیانی در امور پزشکی نیز هستند که خارج از این حرفه در این امور دخالت می‌کنند و فعالیت آنها بیشتر در زمینه چاقی و لاغری و انرژی‌درمانی است، تعیین صلاحیت علمی این افراد به عهده وزارت بهداشت بوده و سازمان نظام پزشکی نیز مرجع تایید صلاحیت کاری آنان است.

صدر می‌افزاید: متاسفانه افرادی که مدعی روش‌های درمانی هستند و گاهی از اعتقادات مردم سوء‌‌استفاده می‌کنند، سلامت مردم را به خطر می‌اندازند که خوشبختانه مراجع عظام هم درخصوص این افراد فتوا صادر کرده‌اند.

وی می‌گوید: تخلف دیگری که در این حیطه انجام می‌شود و سلامت مردم را به خطر می‌اندازد استفاده از سوزن در برخی قسمت‌های بدن و خارج از طب سوزنی است که بسیار خطرناک است، ما البته با طب سوزنی و طب جایگزین در حیطه علمی آن موافقیم، اما این کار باید توسط افرادی که دوره‌های علمی را گذرانده‌اند انجام شود.

طبق گفته معاون اداره کل نظارت بر تبلیغات پزشکی سازمان نظام پزشکی کشور، روزانه 45 مورد تبلیغات پزشکی غیرمجاز از سوی پزشکان و متخصصانی که در تخصص‌های غیرمرتبط با رشته‌های دانشگاهی خود فعالیت دارند، به این سازمان گزارش می‌شود. بر این اساس تعدادی از این پزشکان و متخصصان پس از گرفتن اخطارهای پیاپی و بی‌توجهی به این اخطارها، به هیات دادستانی سازمان نظام پزشکی معرفی می‌شوند و حتی برخی از آنها نیز محکوم شده‌اند.

بخورید و لاغر شوید

آگهی‌های تبلیغاتی با موضوع لاغری یکی از بیشترین حجم تبلیغات عرصه پزشکی را به خود اختصاص داده است. انواع داروهای غیرمجاز یا مجاز همراه با رژیم‌های خطرناکی که سلامت را به خطر می‌اندازند، دستاورد این تبلیغات سوء برای سلامت کشور است. جالب اینجاست که در بیشتر این تبلیغات به فرد وعده داده می‌شود بدون ورزش، بدون رژیم، بدون سختی و تنها با چند قرص لاغر خواهد شد؛ چیزی که از نظر علم پزشکی امکان‌پذیر نیست.

برخی تبلیغات‌ ماهواره‌ای و رسانه‌ای برای چاقی و لاغری به وسیله قرص، کمربند، داروهای گیاهی و... آنقدر جدی است که مخاطب باور می‌کند، روش قطعی برای کاهش وزن یا افزایش آن را یافته است، اما واقعیت چیز دیگری است. جالب تر آن‌که این تبلیغات به رغم تمام پیگیری‌های وزارت بهداشت و تاکید بر جلوگیری از چاپ آنها در مطبوعات، در رسانه‌های داخلی نیز همانند تبلیغات ماهواره‌ای تبلیغ می‌شوند.

در تبلیغ بیشتر این داروها گفته می‌شود که دارای تاییدیه مراکز معتبر اروپایی یا آمریکایی هستند در حالی که اگر قرار بود این داروهای لاغری تاثیری در کاهش وزن افراد داشته باشند هم اکنون در آمریکا و اروپا فرد چاق وجود نداشت.

سوالی که فروشندگان این داروها هرگز پاسخی برای آن ندارند این است که اگر این داروها واقعی هستند و اثرات اصولی دارند، چرا فقط با تلفن به در منازل آورده می‌شوند و چرا نمی‌توان آدرسی از فروشندگان آن داشت؟

نیاز به قانون و نظارت

پزشکی، حرفه‌ای مقدس است. حساسیت روی بحث تبلیغات در پزشکی به دلیل ارتباط مستقیم پزشکی با سلامت، حیات مردم جامعه، تقدس و احترامی است که مردم از گذشته تاکنون برای پزشکان قائل بوده‌اند. بسیاری از پزشکان جایگاه ارزش‌ها و اخلاقیات در پزشکی را بسیار بالا می‌دانند و به همین دلیل از تبلیغ مستقیم نام در آگهی‌ها اجتناب می‌کنند، اینها تبلیغات در پزشکی را در حد و شأن این شغل نمی‌دانند.

در مقابل نیز گروهی با افزایش شمار ارائه‌کنندگان خدمات پزشکی، بهره بردن از امکانات صنعت تبلیغات را به عنوان ابزاری برای رقابت طبیعی می‌دانند.

به هر صورت تبلیغات در دنیای امروز یک تجارت، صنعت و دانش مهم محسوب می‌شود و هر ساله مبالغ گزافی در امور تبلیغاتی هزینه می‌شود. شکی نیست تبلیغ در حوزه سلامت نیاز به دقت و توجه خاصی دارد.

سیل تبلیغاتی‌ که انواع خدمات پزشکی غیرضروری و محصولات دارویی غیرمجاز را به شیوه‌های گوناگون به جامعه عرضه می‌کنند عواقب نگران‌کننده‌ای دارد. طبیعی است که این حوزه نیاز به مقررات خاص و نظارت پی‌ در پی دارد.

علی اخوان بهبهانی