سهم کودکان از معماری خانه‌ها

هر تجربه‌ای که برای اولین بار اتفاق می‌افتد تاثیر زیادی روی انسان می‌گذارد شاید یکی از دلایلی که می‌گویند شخصیت انسان تا 3سالگی شکل می‌گیرد همین باشد چرا که کودک با اکثر تجربیات در این 3 سال برای اولین بار روبه‌رو می‌شود و اگر این تجربه‌ها به شکل درست و کامل انجام گیرد، می‌توانیم شخصیتی کامل و سالم درکودک خود داشته باشیم. درصد بالایی از این تجربیات در خانه‌ای می‌افتد که کودک در آن زندگی می‌کند.

کودکان امروز در خانه‌ها نه امکان بازی دارند و نه گاهی امنیت و به دلیل محدودیت‌های زیادی که در معماری خانه‌های امروزی تعبیه می‌شود والدین دائما در حال کشمکش با کودکان و دادن اخطارهایی راجع به دویدن و بازی کردن و به خطر افتادنشان هستند. وقتی می‌خواهیم خانه‌ای برای زندگی تهیه کنیم، نکاتی را که بیشتر مد نظر قرار می‌دهیم مربوط به اتاق پذیرایی، آشپزخانه و سرویس‌هاست تا نکاتی که باید در مـعـمـاری خانه برای کودکان رعایت شود. در صورتی که اتاق کودک و معماری خانه مناسب کودک باشد و تا حد امکان امنیت کودکان را فراهم کند، تاثیر فراوان در رشد او خواهد گذاشت. نکته قابل توجه و نگران‌کننده این است که معماران ما نیز امروزه بیشتر به فکر راضی کردن بزرگتر‌ها هستند و به معماری مدرنی روی آوردند که بیشتر متدهای آن مناسب کودکان نیست و یا اگر هم هست رعایت نمی‌شود. به طور مثال امروزه حیاط خانه‌ها را (اگر فضایی برای حیاط در نظر گرفته شود)‌ پر از فراز و نشیب و اخلاف سطح درست می‌کنند در حالی که اگر حیاط فضایی باز برای بازی بچه‌ها باشد مکانی مناسب برای بازی بچه‌ها در هوای آزاد و طبیعت است. نکته مهم این است که در درجه اول معماران باید به نکاتی در معماری خانه توجه کنند که مربوط به بچه‌هاست و در درجه دوم والدین هنگام تهیه و چیدن خانه به خواست‌ و نیازهای کودک احترام بگذارند.

به منظور دادن آگاهی راجع به نکاتی که در انتخابات یا ساخت خانه باید برای بچه‌ها در نظر گرفته شود؛ به سراغ دکتر احمد میرزا کوچک خوشنویس دارای مدرک دکترای معماری و مترجم کتاب معماری برای کودکان رفته‌ایم تا از اطلاعات او در این زمینه استفاده کنیم.

تفاوت معماری کودکان و معماری بزرگسالان

خوشنویس در این زمینه معتقد است که معماری برای کودکان در فرم و عملکرد با معماری برای بزرگسالان متفاوت است. فرم معماری برای کودکان بایستی برای ایشان دارای خوانایی باشد به این معنی که باید با سن و سال و همچنین افکار کودکانه و ساده آنها سازگار باشد. بدین ترتیب اشکال و احجام ساده هندسی و رنگ‌های اصلی در دایره رنگ‌ها به دیگر اشکال و رنگ‌ها ترجیح داده می‌شود. به طور مثال مثلث، مربع، دایره، هرم، مکعب و کره و رنگ‌های قـرمزو آبی و زرد می‌تواند ترکیب خوانایی برای کودکان داشته باشد.

در عملکرد معماری، نیاز کودکان مد نظر قرار می‌گیرد. فضاهایی که براساس خواست کودکان و در جواب رویاها، ارتقای شخصیتی، پرورش و آموزش در ارتباط با محیط و طراحی شده باشد می‌تواند به نیازهای کودکان پاسخ دهد و همانطور که معماری فـضـاهـایـی کـه بـرای بـزرگسالان است در خدمت آنهاست معماری کودکان نیز در خدمت کودکان قرار گیرد.

با توجه به شرایط و توانایی‌های کودکان اولین نکته در معماری برای کودکان حفظ امنیت جانی آنهاست، به کار بردن نرده‌ها برای پلکان‌ها و ارتفاع و پنجره‌ها، به کار بردن کف‌پوش‌هایی که لیز نباشند و یا باخیس شدن لیز نشوند، به کار بردن دستگیره‌ها در مکان‌هایی مثل توالت و حمام که ممکن است بچه‌ها تعادلشان در آنجا به هم بخورد و ... از نجات ایمنی است که باید در معماری خانه‌ها به آن توجه شود.

نکته دیگر بعد از ایمنی ایجاد فضاهایی در خانه اسـت کـه بـرای کـودکـان جـذاب بـاشد مثلا ایجاد فضاهایی که کودک می‌تواند در آنجا پنهان شود مثل یک شکستگی در دیوار برای بچه‌ها جذاب است و یا کار گذاشتن حوض در حیاط و یا ایجاد فضاهایی در ابعاد کوچک مثلا به کار بردن یک پنجره در ابعاد کوچک و ارتفاع کم در کنار پنجره‌های بزرگ خانه می‌تواند بچه‌ها را سر ذوق بیاورد و یا دستشویی‌هایی در ابعاد کوچک که خودشان بتوانند دست‌هایشان را بشویند و نصب یک جا حوله‌ای کنار آن تا بتواند با حوله خودش دستانش را خشک کند و بسیاری ایده‌های جالب که برای کودکان می‌توان به کار برد.

بعد از این نکته می‌‌توان به ایجاد فضاهایی برای آموزش کودک در خانه فکر کرد. مثلا ایجاد گل‌خانه‌ها در تراس یا حیاط و یا پشت‌بام و یا مثل کشیدن نقاشی روی سقف و دیوارها. استفاده از تصاویر آموزشی به جای تصاویر کارتونی بی‌معنی در فضاهای مخصوص کودک و ....

در کل با توجه به تفاوت کودکان با بزرگسالان می‌توانید به تفاوت معماری برای این دو دسته پی برد و بـا در نظر گرفتن این تفاوت‌ها به نتایج عملی و کاربردی دست پیدا کرد.

معماری داخلی خانه

او راجع به معماری داخلی خانه می‌گوید: در معماری داخلی خانه استفاده از ابعاد و اندازه‌های هم‌مقیاس کودکان ضروری است. در دستشویی و حمام و میز و صندلی‌ها و آینه‌ها و کتابخانه‌ و... باید شرایطی تعبیه شود که کودک بتواند با توجه به جثه کوچکش به راحتی از آنها استفاده کند. مثلا استفاده از آینه‌هایی که از سطح زمین تا بالا درازا دارند، می‌تواند استفاده از آینه را برای کودکان ممکن کند و یا کار گذاشتن سرویس‌های بهداشتی در ابعاد کوچک آنها را هم به رفتن به دستشویی ترغیب می‌کند و هم استفاده از دستشویی را برای آنها راحت می‌کند. استفاده از میز غذا و صندلی و مبلمان مخصوص کودک در اتاق پذیرایی و ناهارخوری به اعتماد به نفس او می‌افزاید چرا که خودش می‌تواند روی صندلی بنشیند و احتیاج به کمک ندارد و همچنین در نظر گرفتن او در کنار جایگاه مهمان‌ها مهم پنداشتن او و ارزش دادن به اوست (تحتخواب و مبلمان کودک باید با ابعاد و اندازه‌های مناسب انتخاب شود.) جایی مناسب از لحاظ راحتی و فاصله برای دیدن تلویزیون نیز باید برای کودک در نظر گرفت.

او در ادامه می‌گوید: بچه‌ها علاقه زیادی به پریدن از ارتفاع دارند و از این کار لذت می‌برند، پس دقت در به کار گذاشتن نرده‌های پلکان‌ها و تراس‌ها و حفاظ پنجره‌ها از نکات ضروری است. استفاده از درپوش نارسانا در پریزها و یا کار گذاشتن پریزهای ایمنی که امروزه در بازار موجود است از راهکارهای حفظ ایمنی کودکان به شمار می‌رود. در چیدمان خانه هم علاوه بر در نظر گرفتن زیبایی باید به امنیت آن برای کودکان نیز اندیشید مثلا گذاشتن گلدان‌های سنگین روی مـیـزهـایی که به آسانی واژگون می‌شود در دســتـــرس کـــودکـــان خــطــرنــاک اســت. انــداخـتــن کفپوش‌هایی که روی زمین لیز می‌خورد نیز برای کودکان خطر دارد، چرا که ممکن است کودک در حال دویدن روی آنها لیز بخورد. گذاشتن وسایل خطرناک مثل چاقوها و وسایل تیز و برنده و یا جعبه داروها در دسترس کودکان در چیدمان خانه غلط است.

پس کلا در معماری داخلی خانه باید به کاربرد معماری برای بچه‌ها فکر کرد و فضاهایی برای آنها در نظر گرفت و معماری بقیه جاهای خانه را با توجه به ایمنی برای بچه‌ها و کاربرد آن برای همه اعضای خانواده پیش برد.

حیاط خانه

به نظر دکتر خوشنویس، اگر خانه‌ای دارای محیط ویــژه‌ای هـمـچــون حـیــاط خـصــوصـی و یـا حـتـی نیمه‌خصوصی است، فرصت خوبی است که کودکان بسیاری از آزمایش‌‌های محیط‌شناسی خویش را در آنجا به انجام برسانند. هر باغچه، درخت کوچک یا تنومند، حوض آب و ماهی‌ها (به شرط عمق کم)‌ وسیله‌ای است برای بازی و شناخت عناصر محیطی.

به گفته ایشان، براساس پژوهش‌های انجام شده حـیـاط مـحـل شـنـاخـت مـحـیـطـی اسـت کـه در آن محدودیت داخلی اتاق کودک و مراقبت‌های داخلی خانه کم می‌شود. حیاط خانه اولین تجربیات کودک با عناصر خارجی است. آسمان، زمین، طبیعت و تغییر فصول فرصت‌هایی است برای شناخت آن چیزی که داخل خانه نمی‌شود، تجربه کرد. کودکانی که در آپارتمان‌ها و برج‌های فاقد حیاط زندگی می‌کنند، شـنـاخـت کمتری از محیط اطراف خود به دست می‌آورند. به همین منظور می‌توانیم کمی از امکانات حیاط را به خانه بیاوریم، مثلا از وجود گیاهان زنده آپارتمانی بهره ببریم و یا از قفس پرندگان و آکواریوم‌ها برای کشاندن طبیعت به خانه خود استفاده کنیم. همچنین می‌توانیم از حوضچه‌های بادی برای آب‌تنی و آب‌بازی در خانه بهره‌مند شویم.

برای به کارگیری معماری درست در ساخت حیاط دکتر خوشنویس خانه‌های قدیمی و باغچه‌ها و حوض میان آنها و کفسازی مفروش از قطعات مربعی‌شکل که امکان شمارش و بازی‌های زیادی را به بچه‌ها می‌داد، مـثال می‌زند و استفاده از درختان همیشه سبز و خزان‌پذیر و حوض آب کم‌عمق و نگهداری پرندگان را در حیاط توصیه می‌کند. می‌توان در حیاط از تجهیزاتی مثل تاب و سرسره برای کودکان استفاده کرد و تجهیز حیاط به یک سایبان برای دوری از آفتاب و یا بـاران‌هـای نـاگـهـانی نیز برای کودکان مفید است. می‌توان با اندکی چوب یک خانه مانند در حیاط خانه به کار برد که اندکی حوصله و خلاقیت می‌خواهد و والدین و معماری که به کودکان اهمیت کافی بدهد.

اتاق کودک

وی درباره اتاق کودک اینگونه می‌گوید: وقتی وارد یک خانه می‌شوید، اتاق کوچک روبه جنوب و روبه آفتاب، جدا از اتاق والدین، نزدیک به سرویس‌های بهداشتی، دور از در خروجی خانه و بدون ارتباط مستقیم با تراس و ‌آشپزخانه، مفیدترین مکان برای انتخاب اتاق کودک است.

اتاق کودک باید روشن بوده و حداقل در روز یک بار با نور خورشید ضدعفونی شود. بهتر است از رنگ‌های اصلی در رنگ‌آمیزی اتاق کودک استفاده شود؛ اما به یاد داشته باشید که اگر شدت تابش نور و شـدت رنـگ زیاد باشد، چشم را اذیت می‌کند و خسته‌کننده خواهد شد. باید جلوی تابش شدید نور را گرفت و از رنگ‌های تند در رنگ‌آمیزی اتاق کودک اجتناب کرد.

در دیوار اتاق کودک باید از مصالح براق و شفاف استفاده شود و دیوارها باید نرم باشند تا بتوان با فرو کردن سوزن، اشکالی را به دیوار آویخت و پس از مدتی عوض کرد. می‌توانید برای این که دیوار را زخمی نکنید تکه‌ای موکت یا یونولیت به دیوار نصب کنید و نقاشی‌ها و اشکال را به آن بزنید. حاشیه‌ها و لبه‌های دیوارها نباید کنج قائم داشته باشد تا قابل شـسـتشو باشد. سقف اتاق خواب کودک آخرین تصویری است که قبل از خواب خواهد دید. بنابراین استفاده از آویزهای شیشه‌ای که نورهای رنگی تولید می‌کنند یا پرندگان آویخته بر سقف و ماه و ستاره‌های شبرنگ مفید است. رنگ سقف نیز باید یک رنگ خنثی باشد.

حدیث‌السادات میرزایی