تراویدن جادویی آب از زلالی روح قزوین

به‌همین دلیل، از دیرباز در بیشتر دشت‌های وسیع ایران، برای دسترسی به آب، تلاش چشمگیری صورت گرفته و ایرانیان با بهره جستن از تمامی‌ توانایی‌های خود، ده‌ها کیلومتر قنات حفر کرده‌اند. آنها در کنار ساخت قنات‌ها و سدها، به ذخیره‌سازی آب‌های فراوان زمستانی برای به مصرف رساندن آنها در فصل‌های گرم سال نیز توجه داشته‌اند و برای تحقق این مساله، آب‌انبار را بنیان گذاشته‌اند.

آب‌انبار حوض یا استخر سرپوشیده‌ای است که برای ذخیره آب معمولا در زیر زمین ساخته می‌شود. در مناطق کم‌آب و کویری آب انبار را از آب باران یا جویبارهای فصلی پر می‌کنند. آب معمولا در زمستان ذخیره شده و در تابستان به کار می‌رود. آب انبارها از جمله تأسیسات وابسته به قنات هستند.

آب‌انبارها علاوه بر نقش مهمی‌ که در زندگی روزمره مردم داشته‌اند، از موقعیت خاصی نیز در فرهنگ و اعتقادات مردم این سرزمین بهره‌مند بوده‌اند. پیوند میان آب و آیین‌های مذهبی، در دوران بعد از اسلام نیز در ایران ادامه یافت؛ به گونه‌ای که نیایشگاه‌های آناهید، جای خود را به مصلی‌های شکوهمند خارج از شهر داد.

آب‌انبارها در بافت شهرهای حاشیه کویر، مرکز بسیاری از آبادی‌ها و شهرک‌ها و محله‌ها بوده‌اند و در بسیاری از محله‌ها بزرگ‌ترین و چشمگیرترین واحد معماری به شمار می‌روند.

قزوین را باید به یک اعتبار، شهر آب انبارها بدانیم. ساخت و وقف بیش از یکصد بنای ویژه و پر هزینه برای انباشت و ذخیره آب در شهری که از دیر باز به کم آبی شهره بوده افزون بر هزاران واحد آب انبار خانگی نشان از همت بلند مردم نیکوکار قزوین دارد. زمان آبگیری آنها که معمولا در چله زمستان صورت می‌گرفت علاوه بر رعایت بهداشت در حد ممکن، بهره برداران را از مصرف یخ در تابستان بی نیاز می‌کرد. در ادامه به معرفی تعدادی از آب‌انبارهای مهم قزوین می‌پردازیم.

آب انبار مسجد جامع

کهن‌ترین آب انبار موجود قزوین در شمال جلو خان مسجد جامع قرار دارد که به سال 1093 قمری توسط علی خان نامی، یکی از امیران شاه سلیمان صفوی ساخته شده است. یکی از دو گوشوار طرفین سردر آب انبار از بین رفته و از تزیینات متعارف نیز نشانی نیست. مسقف راه شیر به شکل طاق آهنگ با قوس تیزه دار ساخته شده و دو فضا با طاق چهار بخشی در ابتدا و انتهای آن قرار دارد و سقف مشبکی در وسط کار تهویه را انجام می‌دهد. مخزن آبگیر که گنجایش 1800 متر مکعب آب دارد با شیوه دو تویزه آجری و سه گنبد پوشش یافته و پلکانی جداگانه برای لایروبی دارد.

آب انبار مولا وردیخانی

در قسمت شمالی مسجد و مدرسه ملا وردیخان، آبگیری است که به گواهی کتیبه نستعلیق ممتاز مرمرین آن در سال 1177 قمری بنا شده و به سال 1251 قمری مرمت گشته است. بانی اول و دوم آن مولا وردیخان نام داشته است. خان اول معاصر کریم خان زند و خان دوم نواده وی بوده است. ترکیب متناسب سنگ و کاشی در تزیین سردر این آب انبار فوق العاده چشمگیر است.

آب انبار سردار ( بزرگ)

این آب انبار در سال 1227 قمری به وسیله حسین خان و حسن خان سردار در کم آب ترین محله شهر، ساخته شده و بزرگترین آب انبار تک گنبدی ایران شناخته می‌شود. ظرفیت نمادین آبگیر و گنبد فیروزه‌ای کوچکی که بر فراز گنبد بزرگ آجری واقع شده و گنبد مسجد سردار را به خاطر می‌آورد از ویژگی‌های دیگر این بناست. این آب انبار دارای سردری رفیع با قوس جناغی است که در طرفین آن دو طاقنما در سه طبقه قرار گرفته و واجد کاربندی و کاشیکاری معقلی است. راه شیر دارای 47 پله سنگی و هر پله به ارتفاع متوسط 25 سانتی متر است که با سه پله سردر جمعا 50 پله دارد و برای دسترسی به آب 5/12 متر باید به پایین رفت. پوشش راه شیر از نوع طاق آهنگ جناغی است و در این راهرو چهار شیر آب در فاصله‌های معین تعبیه گشته که با کم و زیاد شدن آب در مخزن از شیرهای پایین‌تر استفاده می‌شده است.

آب انبار سردار ( کوچک)

آبگیر با شکوه دیگری توسط برادران سردار به سال قمری1229 در شمال مسجد مدرسه سردار ساخته شده که از نظر وسعت و ظرافت بسیار چشمگیر است. مخزن پلانی مربع به ابعاد تقریبی 20متر دارد که در مرکز این مربع ستون عظیمی قرار گرفته که اندازه جرز هر ضلع آن 4 متر می‌باشد و بار چهار تویزه را تحمل می‌کند. به این ترتیب پلان مربع آبگیر در سقف به چهار مربع کوچکتر تقسیم شده و هر یک از این قسمت‌ها توسط گنبد خفته‌ای پوشش شده است که در مرکز هر گنبد بادگیر یا بخارکش کوچکی تعبیه شده که کار تهویه را انجام می‌دهد. طاقنماهای دو طرف سردر ورودی که با کاشی کاری تزیین شده، رسمی بندی سردر، قطر جرزهای10/3 متری مخزن، راه آب سی و هشت پله‌ای، کتیبه مرمر به نستعلیق جلی، ازاره سنگی پلکان و تزیینات کاشی و آجر تشخص ویژه‌ای را به این آب انبار بخشیده است.این آبگیر با گنجایش 3800متر مکعب بزرگترین آب انبار قزوین به شمار می‌آید.

آب انبار زنانه بازار

این آب انبار توسط مرحوم حاج ملا عبدالوهاب از علمای بنام دوره قاجار قزوین در کنار مسجد سلطانی بنا شده و ورودی آن از مسگر بازار است. راه شیر 43 پله‌ای آن پوششی از طاق آهنگ دارد و فاقد تزیینات است. مخزن که گنجایش 2350متر مکعب آب را داراست به شکل مستطیل بوده و در وسط آن چهار ستون معظم کار نگهداری سقف را که از ده گنبد کوتاه تشکیل شده انجام می‌دهند. پنج بادگیر مرتفع و پلکانی باریک در مخزن برای لایروبی که به شبستان شمال غربی مسجد راه دارد از ویژگی‌های این آب‌انبار محسوب می‌شوند.

آب انبار آقا

این آبگیر که از آثار دوره قاجاری است در خیابان مولوی در نزدیکی مسجد آقا قرار دارد. سردر آب انبار که مزین به کاشی معقلی و کاربندی است به راه شیر سی پله‌ای آن می‌پیوندد. مخزن که طرح مستطیل نامنظم دارد با دیوار‌هایی به قطر 20/2 متر از شفته آهک و روکش ساروج بنا شده گنجایش حدود 800 متر مکعب آب را داراست.

آب انبار حاج کاظم

این آبگیر نیز در انتهای خیابان تبریز که یکی ازمحلات کم آب شهر است به وسیله مرحوم حاج کاظم کوزه گر به دستیاری حاج اسماعیل در سال 1256قمری بنا شده و از نظر گنجایش و زیبایی کم‌نظیر است. نمای سردر رفیع و با شکوهی که طاق آن رسمی بندی شده و دو طاقنما در طرفین دارد بکلی به کاشی کاری مزین است. در قسمت ورودی راه شیر که چهل پله از سنگ تراشیده دارد چهار سکو در دو طرف با دو فضای خستگی گیر ساخته شده و طاق آهنگ با قوس جناغی آن پوشش داده که دو کاربندی نیم کار زیبایی خاصی به آن بخشیده است.