عطسه‌های خورشیدی از کجا می‌آیند؟

شاید هر بار که وارد آفتاب می‌شوید این حالت به شما دست می‌دهد.

این اتفاق فقط مختص به شما نیست و حتما تا به حال دریافته‌اید که دیگران نیز گاهی با این وضعیت مواجه می‌شوند. این حالت <واکنش عطسه وابسته به نور> نام دارد و همان‌طور که می‌دانید عارضه شایعی است.

نور خورشید گسترده‌ترین محرک عجیب عطسه است ولی به هیچ‌وجه تنها محرک عجیب نیست. چرا که کندن پلک، خوردن شکلات یا نعناع هم می‌توانند در بعضی‌ها عطسه ایجاد کنند. افراد یک خانواده کویتی گزارش داده‌اند که هر وقت شکمشان پر است دچار عطسه می‌شوند و یک دانشجوی پزشکی هر صبح در ساعت 8 و 20 دقیقه دچار عطسه می‌شود.

همه این حالت‌های عجیب در مقالات پزشکی ثبت شده است و همواره تحقیق برای کشف علت این حالت‌ها در حال انجام بوده است. اما همیشه یک مشکل کوچک سر راه بوده است. هنوز ما به طور کامل متوجه نشده‌ایم که چگونه سیستم عصبی برای هماهنگی یک عطسه معمولی عمل می‌کند چه برسد به عطسه وابسته به نور.

مکانیسم عطسه وابسته به نور

عطسه یکی از شدیدترین واکنش‌هایی است که بدن شما می‌تواند انجام دهد، این حالت توسط یک ماده محرک در غشای تولید‌کننده مخاط سوراخ‌های بینی شروع می‌شود. در این موقع پایانه‌های عصبی عصب سه قلو یا همان عصب پنجم مغزی تحریک می‌شوند. ورودی‌های حسی از همه نقاط صورت وارد این عصب می‌شوند. نتیجه این کار به راه افتادن آبشاری از واکنش‌ها در نقاط مختلف بدن است: ترشح مخاط در بینی، بسته شدن لحظه‌ای چشم‌ها و موجی از تحریکات حرکتی به سینه برای خروج ناگهانی هوا با سرعتی معادل 150 کیلومتر در ساعت درست مانند طوفانی که سازنده آن بدن شماست.

قدرت عطسه بسیار قابل توجه است. در سال 2004 اسطوره بیس‌بال تیم شیکاگوکاپس، سامی سوسا به دنبال عطسه دچار گرفتگی عضلات کمر شد و برای 2 هفته نتوانست به میدان مسابقات بازگردد. مواردی دیده شده است که عطسه باعث بروز فتق در افراد مختلف شده است.

هماهنگ کردن یک مانور قوی با ترشح مخاط و بسته شدن چشم‌ها به طور همزمان کار کوچکی نیست. هماهنگی عطسه برعهده اعصاب پاراسمپاتیک است که یکی از سیستم‌های کنترل‌کننده نیمه‌هشیار بدن است که فعالیت‌های مختلف از تحریک تولید اشک و بزاق تا حرکت مواد گوارشی از معده به روده‌ها را تنظیم می‌کند.

اعصاب سیستم عصبی پاراسمپاتیک که عطسه‌کردن را هماهنگ می‌کنند وارد قسمتی از ساقه مغز می‌شوند که بصل‌النخاع یا پیاز مغز نام دارد. یک سری از مطالعات که توسط محققان دانشکده پزشکی آساهیکاوای ژاپن در سال 1990 انجام شد نشان از وجود این سیستم در گربه‌ها داد و به نظر می‌رسد که این حالت برای انسان هم به همین‌گونه است، زیرا افرادی که بصل‌النخاع آسیب دیده داشتند توانایی عطسه کردن را از دست داده بودند.

متاسفانه، روش‌های تصویربرداری فعلی به اندازه کافی حساس نیستند که به ما نشان دهند دقیقا کدام سلول‌های عصبی بصل‌النخاع عطسه را کنترل می‌کنند.

راه‌حل‌هایی برای کشف معمای عطسههای خورشیدی

معمای عطسه وابسته به نور ردپای طولانی در تاریخ دارد. در قرن چهارم قبل از میلاد، ارسطو این پرسش را مطرح کرد که چرا حرارت خورشید موجب عطسه می‌شود، در حالی که حرارت آتش این طور نیست. دو هزار سال بعد برای این پرسش یک جواب نسبی پیدا شد، درست وقتی که یک فیلسوف انگلیسی به نام فرانسیس باکن نشان داد که عطسه وابسته به نور او هیچ ارتباطی با حرارت ندارد. وقتی او با چشمان بسته وارد جایی که آفتاب می‌تابد شد، عطسه نکرد با وجود این‌که حرارت همچنان وجود داشت او به این نتیجه رسید که علت عطسه رسیدن حرارت به بینی نیست.

هنری اورت، روان‌شناس دانشگاه جان هاپکینز در بالتیمور مریلند اولین کسی بود که تلاش گسترده‌ای را برای شناخت این حالت آغاز کرد.

از بین 75 بیماری که مورد مطالعه قرار گرفتند 18 درصد آنها عطسه وابسته به نور داشتند. البته به علت حجم نمونه کم او نتوانست شیوع این حالت را پیش‌بینی کند. اورت از افرادی که عطسه وابسته به نور داشتند خواست که در مورد وجود این حالت در خانواده خود نیز توضیحاتی بدهند. 80 درصد افرادی که عطسه وابسته به نور داشتند گفتند که این حالت در بستگان نزدیک آنها نیز وجود دارد و فقط 20 درصد آنهایی که خود عطسه وابسته به نور نداشتند عنوان کردند که این حالت را در بستگان نزدیکشان مشاهده کرده‌اند.

با توجه به نتایج آزمایش‌ها به نظر می‌رسد عطسه وابسته به نور یک پاسخ ارثی برای پاسخ به وضعیت‌های محیطی باشد تا یک پاسخ اکتسابی. مطالعات بعدی‌نشان داد که این حالت توسط یک ژن غالب به ارث می‌رسد بنابراین هر کس با داشتن فقط یک نسخه از آن دچار این حالت می‌شود. به این روش به ارث رسیدن خصوصیات از یک فرد به فرد دیگر، اتوزوی غالب گفته می‌شود.

فرضیه‌های متفاوت دانشمندان چه می‌گویند؟

برای یافتن علت عطسه وابسته به نور مطالعات مختلفی انجام شد. بعضی از دانشمندان به این نتیجه رسیدند که سرعت و طبیعت غیرارادی پاسخ به این معنی است که یک علت عصبی پشت قضیه است.

این حالت ممکن است در نتیجه اختلال پیام رسانی توسط عصب سه‌قلو که در وضعیت بیش‌فعالی قرار گرفته است ایجاد شود. احتمال دارد در نقطه‌‌ای در طول عصب پیام‌هایی که از پایانه‌های عصبی مختلف چشم و بینی می‌آیند درهم آمیخته شوند و موجب شوند مغز نتواند به درستی منشاء پیام‌های ورودی را شناسایی کند. از آنجایی که اعصاب پلک نیز به عصب سه‌قلو مربوط می‌شوند اتفاق مشابهی در عطسه به دنبال برداشتن ابرو رخ می‌دهد.

اورت پیشنهاد کرد که عطسه وابسته به نور را می‌توان توسط ارتباط ویژه بین عصب سه قلو و عصب بینایی توصیف کرد. البته هنوز یک نکته ناخوشایند در مورد این توضیحات وجود دارد و آن این است که هنوز هیچ کدام موفق به توضیح انواع دیگر عطسه مانند نوعی که پس از احساس پر شدن شکم رخ می‌دهد نشده‌‌اند.

البته دانشمند دیگری به نام بوتا علت همه انواع عطسه را مشابه دانست، با این توضیح که همه محرک‌ها به نوعی باعث تحریک عصب پاراسمپاتیک شده که توسط بصل‌النخاع کنترل می‌شود. وقتی نور خورشید به چشمان شما می‌تابد، مردمک‌هایتان بی‌اختیار تنگ می‌شوند که این یک پاسخ پاراسمپاتیکی است. وقتی معده شما پر می‌شود، سیستم پاراسمپاتیک فعال می‌شود تا موجب خروج غذا از معده شود. همه این پیام‌های عصبی از نزدیکی مرکز عطسه در بصل‌النخاع عبور می‌کنند. بعضی وقت‌ها وقتی نور خورشید به چشم می‌رسد، سیستم پاراسمپاتیک به طور مناسب پاسخ می‌دهد و مردمک‌ها تنگ می‌شود. اما در بعضی از مردم که بصل‌النخاع متفاوتی دارند، نورخورشید موجب تحریک پاسخ دیگری می‌شود، مانند عطسه کردن.

البته همه این موارد هنوز فرضیه‌هایی هستند که بر پایه تحقیقات انجام شده تاکنون استوارند و تحقیقات آتی می‌تواند مطالب جدیدتری را برای ما روشن کند. دانشمندان بر این امید هستند که مطالعه در این زمینه باعث افزایش دانش ما در زمینه‌های دیگری همچون سردردهای میگرنی و صرع شود.

آیا این عطسه‌‌ها واقعی هستند؟

لوئیس پتاسک یک نوروژنتیسیست دانشگاه کالیفرنیا در سان فرانسیسکو می‌گوید قسمتی از مشکل برآورد شیوع عطسه وابسته به نور، سوال ما در مورد شدت آن است. بیشتر مردم با خوشحالی به نور مصنوعی لامپ نگاه می‌کنند تا عطسه نیمه‌تمام خود را کامل کنند، اما این افراد لزوما عطسه‌کننده واقعی وابسته به نور نیستند. در اینجا فاکتورهای مشخص که نشان دهنده این حالت هستند آورده شده است.

یک پاسخ قابل پیش‌بینی: عطسه‌کننده‌های وابسته به نور معمولا به طور منظم و به تعداد دفعات ثابت در هنگام مواجه شدن با نور عطسه می‌کنند که تعداد عطسه‌های آنها معمولا یکی و در بعضی موارد دو یا چند عدد است.

اثر آستانه: عطسه به کنتراست نور بستگی دارد. یعنی فقط مواجهه ناگهانی و زننده نور می‌تواند باعث عطسه شود مانند وقتی که از سایه یا محیط تاریک وارد آفتاب می‌شویم یا وقتی خورشید از پشت ابر بیرون می‌آید.

اثر دوره نهفتگی: مدتی طول می‌کشد تا عطسه دوباره شارژ شود. اگر دوباره به سایه برگردید و مجددا به داخل روشنایی بروید برای مدتی دوباره عطسه نخواهید کرد.

اثر ژنتیک: اگر بتوانید یکی از بستگان نزدیک خود را (والدین، فرزند، خواهر یا برادر)‌ پیدا کنید که این حالت را دارد، احتمال این که شما نیز این حالت را داشته باشید، بیشتر می‌شود.

اگر هنوز هم تردید دارید که یک عطسه‌کننده وابسته به نور واقعی هستید یا نه می‌توانید با پر کردن پرسش‌نامه‌ای که در سایت www.newscientist.com/section/in-depth وجود دارد از وجود این حالت در خود اطمینان حاصل کنید.

راست و دروغ‌های عطسه

بعضی به اشتباه تصور می‌کنند که با عطسه کردن ممکن است چشم دچار بیرون زدگی شود. مایعی که در اطراف چشم‌ها وجود دارد به راحتی فشار وارده ناشی از عطسه را می‌گیرد و برای ایمنی بیشتر بسته شدن چشم‌ها مانع از بیرون زدگی آنها می‌شود.

باید به خاطر داشته باشید که نباید مانع از خروج عطسه شوید یا به اصطلاح نباید جلوی عطسه خود را بگیرید. در حالی که این باور که نگه داشتن عطسه باعث پارگی عروق مغز می‌شود اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد، ولی این مطلب حقیقت دارد که گرفتن جلوی عطسه موجب می‌شود تا هوا راه خروج دیگری از طریق شیپور استاش که به گوش منتهی می‌شود پیدا کند و فشار ناشی از هوا باعث پارگی پرده گوش شود. گفته می‌شود که بعضی از مردم هیچ وقت از عطسه کردن دست برنمی‌دارند. باید بدانید که این حالت خیلی بندرت اتفاق می‌افتد که کسی برای روزها یا هفته‌ها به عطسه کردن ادامه دهد. رکورد عطسه کردن مربوط به دختر 12 ساله انگلیسی به نام دونا گریفیس است که هرچند دقیقه برای 977 روز عطسه می‌کرد یعنی از ژانویه 1981 تا آگوست 1983. آیا می‌دانستید سوسمارهای درختی ماهرترین عطسه‌کننده‌ها هستند. این سوسمارها به همراه انواع زیادی از مارمولک‌ها به علت دیگری عطسه می‌کنند. آنها عطسه می‌کنند تا نمک اضافی موجود در غدد نمکی بینی خود را خارج کنند.

تحقیقات روی عطسه ادامه می‌یابد

این حقیقت که عطسه وابسته به نور بسیار معمول است و تقریبا مطمئن هستیم که ژنتیک در آن نقش دارد فرصت بسیار مناسبی را برای درک اشتباهات سیستم عصبی فراهم می‌آورد، محققان امیدوارند که کسی بتواند این وضعیت را به دقت مورد مطالعه قرار دهد و آسیب‌شناسی آن را به طور کامل توضیح دهد. عطسه وابسته به نور مدت‌ها بدون توجه مانده است زیرا اثرات ناشی از آن جدی به نظر نرسیده است. البته تشکیلات نظامی بعضی از کشورها به اثر آن بر خلبانان جنگنده توجه کرده‌اند. در هر صورت اگر پس از خواندن این مقاله به آسمان نگاه کردید و دچار عطسه شدید، ما پیشاپیش به شما می‌گوییم: عافیت باشد!

منبع: 2009 New Scientist /April
دکتر امیر شیروانی