قنات‌ها؛ رگهای حیات کلانشهرها

این در حالی است که در صورت احیاء و مرمت قنوات موجود می‌توان بخشی از آب مورد نیاز آبیاری فضای سبز شهر که معادل 110 میلیون متر مکعب در سال است را تأمین کرد و بدین ترتیب تهدیدها را به فرصتی بی‌نظیر تبدیل کرد.

شاهرگ اقتصادی ایران قدیم

قنات را بدون شک می‌توان شاهرگ اقتصادی قرون متوالی و متمادی ایران قدیم دانست. در آن زمان شبکه قنوات، تمام شهرها و روستاها را فرا گرفته بود و علاوه بر تامین آب کشاورزی، آب شرب این سرزمین را نیز تامین می‌کرد. این سازه کم‌خرج و بادوام تاب فناوری ناهمساز حفر چاه‌های عمیق و نیز طاقت توسعه شهرنشینی شتاب‌زده جدید را نیاورد و دستخوش مصائب و خسارات فراوانی شد. در واقع شهرهای روبه‌رشد، نه تنها نتوانستند از این منبع سالم، ارزان و بهداشتی که با محیط زیست و توسعه پایدار هم‌سویی دارد استفاده مناسب ببرند بلکه خواسته یا ناخواسته به تخریب آن نیز اقدام کردند.

رشد سریع شهرها به‌ویژه تهران باعث شد که مساله کمبود آب هم در بخش مدیریت شهری و هم در برنامه‌ریزی‌های میان‌مدت و درازمدت جایگاه ویژه‌ای یابد.

گسترش تهران نه تنها باعث از بین رفتن اراضی مرغوب کشاورزی اطراف شهر شد، بلکه با در برگرفتن مسیر قنوات عملا باعث تخریب و از بین رفتن آنها هم شد. بر اساس آمار ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، در محدوده فعلی شهر تهران با وسعتی بیش از 700 کیلومتر مربع بر اساس آمار سال 1384 بیش از 500 رشته قنات وجود دارد که آبدهی آنها از یک تا 600 لیتر در ثانیه متغیر است و مجموع طول کوره‌های قنوات شهر تهران بیش از 700 کیلومتر می‌باشد. اما هم‌اکنون حدود 90 درصد قنوات بدون مالک و متولی مشخص بوده و از این سرمایه به ارث گذاشته شده از پیشینیان بهره‌برداری مناسب صورت نمی‌گیرد.

به گفته کارشناسان، قنوات شهر تهران پس از گذشت سال‌ها از احداث آنها اغلب بدون متولی رها شده‌اند و هم‌اکنون نه‌تنها کارایی قبل را در تهیه آب کشاورزی و آشامیدنی ندارند، بلکه به دلیل عدم نگهداری و مرمت به تهدیدی برای کلانشهر تهران مبدل شده‌اند.

عدم رعایت حریم ایمن برای قنوات و انجام ساخت و سازهای متعدد در محدوده آنها و بالاآمدن تراز آب‌های زیرزمینی به دلیل دفع فاضلاب در چاه‌های جذبی و عملکرد نامناسب قنوات در زهکشی این آب‌ها از جمله عواملی است که در صورت بروز حوادث غیرمترقبه از جمله زلزله و سیلاب در کلانشهر تهران خسارات جبران‌ناپذیری را بر پیکره این شهر وارد خواهد آورد. تا 50 سال قبل آب شرب تهران و آبیاری باغات آن توسط قنوات انجام می‌شد؛ به این ترتیب در صورت احیاء و مرمت قنوات موجود می‌توان بخشی از آب مورد نیاز آبیاری فضای سبز شهر که معادل 110 میلیون متر مکعب در سال است را تأمین کرد و بدین نحو تهدیدها را به فرصت تبدیل کرد.

منابع تامین آب از قدیم تا کنون

از ایام بسیار قدیم تاکنون، انسان آب مورد نیاز خویش را یا از منابع آب‌های سطحی، نظیر نهرها، رودخانه‌ها و دریاچه‌های آب شیرین یا از منابع آب‌های زیرزمینی تأمین کرده است. آب‌های زیرزمینی یا بر اثر جریان‌های طبیعی، مانند چشمه، زه‌آب و گیاهان یا به طور مصنوعی، مثل چاه و قنات روی زمین آورده می‌شود.

قنات یا کاریز یک نظام آبرسانی است که از دیرباز در ایران و بیش از 34 کشور جهان وجود داشته است. با کمک این سیستم، آب‌های زیرزمینی بدون نیاز به نیروی مکانیکی و تنها با استفاده از قوه جاذبه زمین به سطح زمین آورده می‌شود. این سیستم منحصر به فرد یکی از متداول‌ترین راه‌های استخراج آب‌های زیرزمینی در ایران و سایر کشورهای خشک جهان است. اکثر منابع و کتب موجود در زبان فارسی و زبان‌های خارجی، فن قنات‌سازی را به ایرانیان نسبت داده‌اند. ایرانیان با درک این اصل که آب در جستجوی گودترین نقطه به حرکت درمی‌آید توانستند دست به ابتکار جالبی زده و با احداث کوره‌های زیرزمینی موسوم به قنات، آب را از درون زمین بیرون کشیده و به نقطه مصرف انتقال دهند. قدیمی‌ترین آثار قنات در دنیا در شمال ایران کشف شده که ساختمان آن را مربوط به 3000 سال پیش یعنی همزمان با ورود آریایی‌ها به این سرزمین نسبت می‌دهند. فن قنات‌سازی که در ایران اختراع شده بود چنان در این منطقه تکامل و توسعه یافت که بر اثر آن تمدن ایران را برخی تمدن کاریزی یا تمدن هیدرولیکی نام نهادند.

ذکر این نکته نیز ضروری است که ایرانیان با نام قنات به‌عنوان اولین مهندسان استحصال آب در دنیا شهرت دارند و شهر تهران با قدمت 2000 ساله در احداث قنوات می‌تواند نشانگر فرهنگ و دانش خاص ایرانی باشد.

در همین راستا از سال 1383 کارگروه قنات در ستاد محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران با هدف جمع‌آوری اطلاعات و شناسایی اصولی قنوات تهران و استفاده از ابزارها و تکنولوژی‌های نوین در امر شناسایی، برنامه‌ریزی و هماهنگی بین ارگان‌ها و افراد حقیقی و حقوقی مرتبط در امر قنوات شهر تهران، مرمت و احیای قنوات با استفاده از روش‌های اصولی مهندسی، استفاده بهینه از آب قنوات در مصارف مختلف شهری و توجه کافی به این مساله در مدیریت شهری تشکیل شد. فعالیت‌های انجام شده در دو بخش مجزا به‌صورت فاز مطالعاتی و اجرایی بوده است.

گام‌به‌گام مطالعات بر روی قنوات

در فاز مطالعاتی 4 مرحله، مطالعات مقدماتی، شناخت وضعیت موجود، برآورد و تخصیص بودجه قنوات و تهیه اطلاعات جهت برگزاری مناقصات قنوات دنبال شد.

در مرحله اول مطالعات، منابع موجود از قبیل کتب، گزارشات و نقشه‌ها از سازمان‌ها و مراکز مختلف مرتبط جمع‌آوری و مطالعه شد و با توجه به بهره‌گیری از تجربه متخصصان قنوات تهران در داخل و خارج از مجموعه شهرداری، شرح خدمات احیای اصولی قنوات تهیه شد و به عنوان الگوی حرکت گروه مورد توجه و پیگیری قرار گرفت.

در مرحله دوم مطالعات، به‌منظور آشنایی با فعالیت‌های شهرداری‌های مناطق و شناخت تجربیات و مشکلات هر یک از مناطق، سلسله بازدیدهایی انجام گرفت و مشکلات پیش‌روی قنوات تهران در ابعاد و انواع مختلف شناسایی و راه‌حل‌هایی که هر یک از مناطق جهت حل مشکلات خود انجام داده‌اند، مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفت.

در مرحه سوم با توجه به اطلاعات جمع‌آوری شده درباره وضعیت قنوات مناطق شهرداری، اولویت‌های احیای قنوات از مناطق استعلام شده و با بررسی اطلاعات به دست آمده و مشاوره با متخصصان این فن، 85 رشته از قنوات مناطق مختلف جهت احیاء در سال 1384 انتخاب و جهت احیای آنها اقدام شد و به‌عنوان بودجه لازم جهت انجام فاز اول پروژه ساماندهی قنوات به معاونت خدمات شهری پیشنهاد و در نهایت با تصویب بودجه توسط شورای اسلامی شهر تهران فاز اول آغاز به کار کرد.

حمیده‌سادات هاشمی