تلویزیون وقتی مفرح و سرگرم‌کننده می‌شود

 برای مخاطبان کودک و نوجوان، عادت یادگیری به همراهی اعضای خانواده و شخصیت تلویزیونی یافتن منبعی برای گفتگو، فرار از مشکلات روزمره و رفع بی‌حوصلگی و برای بزرگسالان کسب اطلاعات، تقویت ارزش‌های شخصی، بهبود اجرای نقش‌های اجتماعی، تفریح یا کسب آرامش و رهایی از فشار روانی؛ عمده‌ترین انگیزه تماشای تلویزیون است.

در این ارتباط بارزترین عنصر مشترک را می‌توان جنبه سرگرمی ـ تفریحی بودن این رسانه دانست به‌گونه‌ای که در میان آمار و نظرسنجی‌هایی که به صورت مستمر توسط مراکز و موسسات مسوول گرفته می‌شود این رویکرد و تمایل به آن از سوی تماشاگران دارای جایگاه برجسته‌ای است.

تلویزیون کشورمان در حوزه نظر و ضوابطی که برای خود مدون کرده اگرچه سرگرمی ـ تفریحی بودن را در کنار ارشادی ـ تبلیغی و اطلاعاتی ـ آموزشی بودن با هدف روشن کردن رویکردهای اصلی هر تولید تلویزیون قرار داده است اما با این وجود در این ارتباط که اساسا به این مقوله از نظر دینی، فلسفی و یا اخلاقی چگونه می‌‌نگرد و همچنین درصد و حجمی که باید به این رویکرد اختصاص یابد نیازمند گفتگو تحلیل و کاوش‌‌هایی است که باید از سوی صاحبنظران انجام پذیرد.

سرگرمی و تفریحی بودن اصلی است که هر شبکه به نسبت تعریف و جایگاهی که دارد آن را در تولیدات آثارش مطمح نظر قرار می‌دهد. در این محدوده، وقوع بعضی از فصول یا مناسبت‌های ملی و مذهبی یا تعطیلات باعث می‌گردد تا شبکه به این‌گونه تولیدات از نظر کمی و کیفی توجه و تاکید بیشتری داشته باشد.

تعطیلات تابستان و اتمام تحصیلات دانش‌آموزان و فراغت بیشتر آنان می‌تواند یکی از همان عواملی باشد که تلویزیون را وادار مـی‌کـنـد پـیرامون رویکرد سرگرمی ــ تفریحی بودن برنامه‌هایش تلاش گسترده و غنی‌تری را از خود نشان دهد.

تلویزیون ابزاری است که در ارتباط با اوقات فراغت موقعیت و اهمیت خود را می‌یابد.

برای اوقات فراغت در دوره‌های گوناگون تعاریف مختلفی شده است. علت این تعدد را باید در اختلاف مفهوم و مضمون آن در زمان‌های مختلف دانست.

در زمانی فراغت تنها به معنی دست کشیدن از کار و استراحت، رفع خستگی و کسب آمادگی برای کار مجدد بوده است. این تعریف با شرایط و وضعیت کنونی نمی‌تواند مطابقت داشته باشد. از همین روست که کارل مارکس با توجه به وضع موجود در دوره خویش فراغت را بعد از ساعات کار طولانی روزانه که فقط فرصت استراحت باقی می‌ماند و آن هم نتیجه اجباری کار است تعریف می‌کند.

با افزایش فراغت مفهوم آن به معنی هنگامی تبدیل شد که فرد از کلیه فعالیت‌های مربوط به تعهدات و مسوولیت‌های شغلی،‌ اجتماعی، اخلاقی و خانوادگی فارغ شده (هرچند همچنان نمی‌توان عملا حتی در اوقات فراغت زمانی را مقدر کرد که فرد هیچ تعهدی نداشته باشد)‌ و وقت و فرصت موجود را آزاد اما صرف انجام فعالیت‌های گوناگونی می‌کند که هیچ‌کدام به اجبار و الزام انجام نمی‌گیرد. در چنین وضعیتی فراغت از وقت آزاد جداست. وقت آزاد شامل زمان فراغت هم می‌شود، به عبارت دیگر اگر اوقاتی را که صرف انجام و رسیدگی به امور شخصی مثل ساعات خواب، غذا خوردن و بهداشت شخصی را از زمان آزاد کم کنیم، اوقات فراغت به دست می‌آید.

خواندن یک کتاب، فرا گرفتن، پرداختن به فعالیت ورزشی، تماشای تلویزیون، گوش دادن به رادیو یا نوار، رفتن به تئاتر، میهمانی و مانند آنها می‌‌توانند بخشی از گذران فراغت محسوب شوند.

در سطور آغازین به کارکردهای گوناگون تلویزیون اشارتی رفت و بیان شد که یکی از آنها سرگرمی ــ تفریحی بودن است. سازمان ملی جوانان طی گزارشی که در این ارتباط منعکس کرده مطرح می‌کند: <کارکرد مهم وسایل ارتباط جمعی در جهان امروز کارکرد تفریحی است. مردم امروز در بسیاری از مواقع بیش از آن که تقاضای تنوع در برنامه‌های علمی، اجتماعی از رادیو و تلویزیون را داشته باشند،‌ خواستار افزایش برنامه‌های تفریحی و سریال و مانند آنها می‌باشند.> گریز از مشکلات آسودن، کسب لذت درونی فرهنگی و زیبایی‌شناختی، پر کردن اوقات فراغت، تخلیه عواطف و برانگیخته شدن غرایز جنسی، از عوامل گرایش جوانان برای تفریح است. می‌دانیم نحوه گذراندن اوقات فراغت امروز وضعیت و شکل متفاوتی نسبت به گذشته دارد. بسیاری از تلاش‌هایی که می‌توان برای پر کردن این اوقات انجام داد، اکنون وضعیت خصوصی پیدا کرده‌اند. مثلا استفاده از تلویزیون، رادیو، اینترنت، بازی‌های رایانه‌ای و حتی ورزش در خانه، رواج پیدا کرده است. در شرایط فعلی به مدد فناوری‌های مختلف در داخل منزل دستگاه‌های ورزشی قرار می‌گیرند که از آن طریق می‌توان به پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری و مانند آنها پرداخت. در کنار آن می‌توان به اشکالی از گذران اوقات فراغت اشاره کرد که مستلزم پرداخت هزینه‌های قابل توجهی است. تلویزیون در این موقعیت است که به عنوان کم‌هزینه و سهل‌الوصول‌ترین وسیله، برای پر کردن اوقات فراغت مطرح می‌شود.

در چنین فضایی تردیدی نیست که تلویزیون باید در حوزه اوقات فراغت به جنبه سرگرمی ــ تفریحی بودنش رنگ و فروغ بیشتری دهد.

تلویزیون در این ارتباط با آن که تلاش‌هایی دارد، اما از سویی دیگر واقعیت آن است که برای پرجلوه‌تر کردن این رویکرد با مانع و تنگناهای سختی نیز روبه‌رو است. یکی از آنها کاستی و ضعفی است که در حوزه نظریه‌پردازی به چشم می‌آید.

درباره تفریح و سرگرمی از نگاه دینی، فلسفی یا اخلاق کمتر مباحث و کاوش‌هایی صورت گرفته است. با در نظر گرفتن آن که این گونه امور یا مواردی دیگر نظیر شاد کردن دیگران، لذت بردن از یک ایده، فضا یا کالا که همیشه در حیات انسانی، وجود داشته است روشن کردن این مقوله، از جنبه‌هایی که برشمردیم اجتناب‌پذیر به نظر می‌آید.

این اهمیت در جامعه‌ای که حال و هوایی شدیدا دینی را دارد و با توجه به نظرات و دیدگاه‌هایی که فقهای شیعه در این باره مطرح کرده‌اند، نمود بیشتری می‌یابد. با توجه به همین حساسیت‌هاست که امام خمینی‌(ره) در این باره به صورت مستقیم و غیرمستقیم اظهارات مختلفی داشتند ازجمله در نقل‌قول که در <ج> 9، ص 204 صحیفه نور آمده ایشان بیان داشته‌اند: اول انسان باید یک چیزی تهیه کند برای این ملت ما یک چیز سالم، یک تفریح سالم صحیح اول برای اینها درست کند بعد درها را ببندد.

17 هـزار و 666 شبکه ماهواره‌ای به صورت شبانه‌روزی، آسمان کشورمان را تحت پوشش تبلیغاتی قرار می‌دهند. از این میان، بیش از 80 مورد شبکه پورنو بوده، افزون بر 20 شبکه نیز به زبان فارسی فعالیت دارند.

کاربران اینترنتی طی 2 سال گذشته از 5/7 میلیون به 12 میلیون نفر افزایش یافته‌اند و طی دو سال گذشته میزان مصرف بهره‌گیری از تجهیزات ماهواره‌ای از بالای 20 درصد، به 5/32 درصد گسترش پیدا کردند. وضعیتی این‌گونه، این پرسش را در ما به وجود می‌آورد که تلویزیون در کـشـورمـان چـگـونه می‌تواند از ریزش تماشاگرانش جلوگیری کند.

در حالی که در ایران، جوانان 24 ــ‌ 18 ساله، از مشتریان اصلی تلویزیون‌اند و در غالب کشورها، این گـروه سـنـی از جـوانـان، از تـلـویـزیـون بـه سوی اینترنت، گرایش یافته‌اند و یا در کشوری مـانـنـد آمـریـکـا مـیـانـگـیـن سـنـی مخاطبانش به 50 سال افزایش یافته. مـدیـران، سـیـاسـتگذاران و برنامه‌سازان تلویزیون، باید تلاش بسیاری بنمایند برای این که بتواند، نسبت آن مخاطبان جامعه‌مان را با تلویزیون به وضعیت مطلوب‌تری یا حداقل در همین حدی که وجود دارد حفظ نمایند.

تلویزیون از سوی دیگر، برای تحقق این منظور مشکلات دیگری دارد، طولانی بودن مناسبت‌هایی که در ارتباط با رحلت و یا شهادت پیشوایان دینی‌مان وجود دارد، نظیر محرم و صفر، ایام فاطمیه، شهادت پیشوایان شیعی و یا انعکاس گسترده حوادث و رویدادهایی که در کشورهای مسلمان، پیش می‌آید، سرگرمی‌ ــ تفریحی بودن تولیدات تلویزیون را با اما و اگر و احتیاط و محافظه‌کاری‌هایی مواجه می‌کند.

اگر نشاط و نشاط‌بخشی را یکی از جلوه‌ها و خصلت هر اثر سرگرم‌کننده و تفریحی محسوب کنیم زمانی که به حال و هوای کلی تولیدات از این منظر می‌نشینیم احساس می‌کنیم رویکرد تلویزیون نسبت به ایجاد چنین فضا و حسی چندان مطلوب نیست. آنچه مسلم است، رسانه صداوسیما بویژه تلویزیون، در ارتباط با رویکرد سرگرمی ــ تفریحی، برای اوقات فراغت، محتاج تامل و پژوهش و اقداماتی است که اگر بهنگام انجام نپذیرد با مشکل‌ ریزش مخاطبانش در آینده‌ای نه‌چندان دور، مواجه خواهد گردید.

محمدرضا کریمی