اتاقک مهجور یا کتابخانه عمومی؟

بر اساس آخرین آمارهای منتشر شده از سوی معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهوری، تعداد کتابخانه‌های عمومی در مناطق شهری کشور در سال‌های 81 تا 86 با رشد 1.8 درصدی روبه‌رو بوده و طی 6 سال تعداد اعضای کتابخانه‌های عمومی با روندی نسبتا ثابت تنها 1.4 درصد رشد داشته و همین آمارها نشان می‌دهد در این مدت زمانی، تعداد مراجعان به کتابخانه‌های عمومی کشور 35 درصد کاهش یافته است.

این آمارها به ظاهر گواهی می‌دهد کتابخانه‌های عمومی از وضعیت مطلوب فاصله دارند که بیان‌کننده وجود مشکلات متعددی از جمله وضعیت فضا و کتاب‌های موجود در کتابخانه‌ها، کتابداران و فعالان در این مراکز  و فرهنگ کتابخوانی در کشور است.

این نارسایی‌ها نه‌تنها ارتقای سطح استاندارد کتابخانه‌های عمومی را با موانعی روبه‌رو کرده، حتی بر اجرای برنامه ‌های وزارت ارشاد در توسعه کتابخانه‌های عمومی تاثیر داشته است؛ به طوری‌که محمدحسین صفارهرندی،‌ وزیر ارشاد نیز از بر زمین ماندن بسیاری از برنامه‌های فرهنگی به خاطر کمبود بودجه در سال‌های اخیر سخن گفته است.

کتابداران فراموش شده لابه‌لای قفسه‌ها

پرحوصله به‌نظر نمی‌رسد، آن هم در بعدازظهر گرم و کشدار در سکوت یک کتابخانه عمومی در شرق تهران، می‌گوید: «4 سال است به این حرفه وارد شده‌ام.»

و در حالی که دستکش سفیدش را از دستش درمی‌آورد، به حساسیت پوستی دستانش اشاره می‌کند که در همین مدت به خاطر خاک‌آلودگی فضای کتابخانه به آن مبتلا شده و او را آزار می‌دهد. از نادیده گرفته شدن کتابداران گله‌مند است؛ ولی از گفتن نامش طفره می‌رود؛ «بنویس یک خانم کتابدار به اسمم چه کار داری؟»

با گفتن این جمله و قبول این که هیچ اسمی از او برده نمی‌شود، سفره دلش را باز می‌کند: «به کتابدارها کسی توجه نمی‌کند. با این که ظاهرا شغل دولتی داریم؛ ولی از مزایای سایر کارمندان دولت بی‌بهره‌ایم. سطح حقوق و دستمزدمان پایین است، سرویس ایاب و ذهاب نداریم، گاهی مجبوریم حتما شیفت عصر بمانیم و تا ساعت 7 و 8 شب کار کنیم، از نعمت سلف‌سرویس، مهدکودک و ... هم که محرومیم. فضای کتابخانه هم محیطی کسل‌کننده است، گاهی حس پیری می‌کنم و ...»

البته او وضعیت کتابدارانی را که در کتابخانه‌های عمومی نقاط مختلف شهر و در گوشه بوستان‌ها فعالیت می‌کنند، دشوارتر می‌داند و از نبود امنیت در این کتابخانه‌ها بخصوص در بوستان‌ها و در تاریکی شب ابراز نگرانی می‌کند.

البته کمبود نیروهای متخصص در کتابداری هم از جمله مشکلاتی است که عملکرد برخی کتابخانه‌های عمومی را خدشه‌دار می‌کند و سطح استاندارد آنها  را پایین می‌آورد. از سویی، حقوق ماهانه ناچیز کتابداران که به طور میانگین و براساس مدرک تحصیلی از 285 تا 360 هزار تومان دریافت می‌کنند، منجر شده تا رغبت جوانان برای ورود به این حرفه، کم شود و دست‌کم متخصصان این حرفه تمایلی برای خدمت در کتابخانه‌های عمومی نداشته باشند.

سرانه فضای کتابخانه هر 25 هزار نفر، یک متر

به گفته نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، کمبود فضای کتابخانه در ایران نیز از جمله دلایل فاصله کشورمان از استانداردهای جهانی است.

در ایران به ازای هر 25 هزار نفر، یک مترمربع فضای کتابخانه‌ای وجود دارد، آمارهای سازمان‌های جهانی فضای مطلوب را به ازای هر 100 نفر  2.8 ‌متر را تعیین کرده‌اند و در کشورهای پیشرفته، این میزان 8 متر تعیین شده است که پیش‌بینی می‌شود ایران تا 5 سال دیگر (1393) به سرانه 3 متر برای هر 100 هزار نفر دست یابد.

«فضای کافی نداریم» با دست به سالن کوچکی اشاره می‌کند که 4 میز و 16 صندلی را در خود جای داده‌است. می‌گوید: «برای جابه‌جایی و منظم کردن کتاب‌ها مشکل داریم، به نظر می‌رسد وقتی این فضا ساخته شد، اصلا قرار نبود کتابخانه باشد. چون کتابخانه باید بخشی را برای اینترنت یا جستجو در شبکه‌های مختلف رایانه‌ای داشته باشد، ولی ما حتی یک دستگاه کامپیوتر هم نداریم»!

همکارش توضیح می‌دهد: «فقر کتابخانه در دسترسی به کتاب‌های جدید بازار هم از جمله مشکلات کتابخانه‌های عمومی است. چون بودجه ناچیز کتابخانه‌های عمومی اجازه نمی‌دهد تا سال‌ها بعد از انتشار یک کتاب، کتابخانه از وجود آن در قفسه‌هایش بهره‌مند شود، مگر این که مردم کتاب‌ها را هدیه بدهند.»

شهرستانی‌ها، مظلوم‌تر از همه

براساس آمارهای رسمی در سال‌های 81 تا 86 تعداد کتاب‌های موجود در کتابخانه‌های عمومی کل کشور 2.9 درصد رشد داشته که البته توزیع محتوایی کتاب‌ها هم چندان منصفانه نبوده؛ به‌طوری که مظلوم‌ترین بخش کتابخانه ‌های عمومی در بیشتر موارد، کتاب‌ های داستانی و رمان است که با داشتن بیشترین متقاضی و خواننده، متاسفانه به گفته کتابداران بیشتر مورد بی‌توجهی قرار گرفته است. این امر بویژه در کتابخانه‌های عمومی شهرستان‌های کوچک که از کتابخانه‌های بزرگ مراکز استان‌ها به دورند، بیشتر دیده می‌شود.

ایسنا چندی قبل از منطقه خراسان خبر داد که کتاب‌های مورد نیاز علاقه‌مندان در کتابخانه‌های عمومی بعضی شهرستان‌های این استان و حتی در نمایشگاه کتاب شهرستان‌ها، یافت نمی‌شود. حتی در شهرستان‌ها بعضی خوانندگان کتاب از نبود کتاب‌هایی که توسط نویسندگان مشهور کشور نوشته شده است، گله کرده‌اند.

کتابخانه‌های شهرستان‌های کوچک به دلیل دور بودن از مراکز استان‌ها فضای مناسبی هم ندارند؛ فرسود و مستعمل بودن میز و صندلی‌ها، نبود یا کمبود وسایل تهویه هوا یا خنک‌کننده، بویژه در تابستان که بیشترین کتابخوانان را در خود جای می‌دهد، از جمله این کاستی‌هاست.

رشد بودجه، شاید گشایشی در راه باشد...

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور خبر داده که بودجه امسال کتابخانه‌های عمومی با 540 میلیارد ریال به تصویب مجلس رسیده و 300 میلیارد ریال آن به حقوق کارکنان و بقیه به خرید کتاب، نشریه و تجهیزات و... اختصاص دارد. هر چند هنوز از جزئیات تخصیص و توزیع این بودجه با گذشت 3 ماه از سال خبری نرسیده، اما کتابداران امیدوارند با رشد 240 میلیارد ریالی بودجه کتابخانه‌ها شاید گشایشی در راه باشد.

این در حالی است که کتابخانه‌‌های عمومی هنوز هم از دریافت سهم نیم درصد درآمد شهرداری‌ها ناتوان بوده و بدهی 38 میلیارد تومانی شهرداری تهران به کتابخانه‌های پایتخت حتی در شهرهای کوچک‌تر با ارقام مشابه همچنان در حال افزایش است بنابراین هر چند اختصاص بودجه بیشتری از سوی دولت به کتابخانه‌های عمومی، منجر شده تا انتظار اصلاح وضعیت موجود این مراکز افزایش یابد، اما توزیع عادلانه این بودجه و چگونگی اختصاص آن به فضا، کتابداران، تجهیزات و کتاب‌های یک کتابخانه عمومی از جمله مواردی است که می‌تواند از اتلاف بودجه 54 میلیارد تومانی جلوگیری کند.

تابستان هر سال زمان افزایش متقاضی کتابخانه‌های عمومی است، می‌توان در انتظار بود و اثر این افزایش بودجه را در بهبود وضعیت کتابخانه‌های عمومی مشاهده کرد.

کتایون مصری