درآوردن کتابخوان از چاه بیکاری

تا چند سال پیش ترکیه نیز همچون ایران از فقر کتابخوانی رنج می‌برد و مردم تمایل چندانی به مطالعه کتاب نشان نمی‌دادند. دلیل این ادعا را در آمارهای منتشر شده آن دوران می‌توان یافت که حکایت از مطالعه منظم تنها 5/4 درصد از عموم مردم ترکیه داشت. مردمی که سالانه تنها 10 دلار به خرید کتاب اختصاص می‌دادند. میزان سواد عمومی کشور ترکیه یکی از عوامل موثر و دخیل در این موضوع بود. چرا که طبق گزارش سازمان توسعه انسانی (Human Deve Lopement) جایگاه ترکیه به لحاظ سواد در میان 177 کشور دنیا 151 بود. همین موضوع سبب شد تا ترکیه سیاست‌هایی را در راستای افزایش سواد عمومی و فرهنگ کتابخوانی پیش بگیرد. برگزاری اردوی کتاب در مدارس از جمله اقدامات صورت گرفته درمدارس برای افزایش مطالعه بود. در اولین اردو که با حضور 209 دختر و 115 پسر دبیرستانی انجام شد، 100 عنوان کتاب برای مطالعه برگزیده شد. برگزارکنندگان این طرح پس از پایان اردوی اول به این نتیجه رسیدند که 9/12 درصد از شرکت‌کنندگان هیچ کتابی از 100 کتاب را نخوانده‌‌اند. 60 درصد آنها بین یک تا 15 کتاب و 5/9 درصد بین 11 تا 20 کتاب را مطالعه کرده بودند. آمار افرادی که بیش از 20 کتاب خوانده بودند نیز تنها 1/5 درصد بود. در حالی که سه‌چهارم شرکت‌کنندگان در این طرح اظهار رضایت می‌کردند، آمار به دست آمده برای برگزارکنندگان این طرح راضی‌‌کننده نبود، اما آنها این اقدام را گام مثبتی در راستای اهداف خود برمی‌شمردند. همچنان که آمارها نشان داد، با تجدید برگزاری این دوره‌ها میزان علاقه‌‌مندی آنها به کتاب بیشتر شد.

مطالعه در همه جا، عنوان یکی دیگر از طرح‌هایی بود که در ترکیه برای افزایش فرهنگ کتابخوانی به راه افتاد. به همین منظور آنها کتاب‌ها را در وسایل نقلیه عمومی مثل مینی‌بوس‌ها قرار دادند. بنابر دستور فرماندار یک شهر، در یکی از مسیرهای پرترددی که 50 مینی‌بوس داشت و تا رسیدن به مقصد 45 دقیقه طول می‌کشید، کتاب‌های مورد نظر را قرار دادند. آنها کار را با گذاشتن 15 کتاب در هر مینی‌بوس آغاز کردند تا با این عمل فرهنگ کتابخوانی رواج یافته و خواندن کتاب برای افراد تبدیل به یک عادت شود.

در یک طرح مشابه و در آدانای ترکیه، کتاب را علاوه بر مینی‌بوس‌ها در پارک‌‌ها، مترو و حتی بیمارستان‌ها قرار دادند. بعضی از قضات ترکیه نیز متخلفان خردسال را مجبور به خواندن کتاب می‌کنند. یکی از این کودکان می‌گوید: گرچه این موضوع برای تنبیه من است، اما من از خواندن کتاب لذت می‌ برم و پس از پایان محکومیتم هم کتاب خواندن را ادامه خواهم داد.

«ترجمه» نیمی از کتاب‌های بازار کتاب

کشور ترکیه 1724 موسسه انتشاراتی، 6 هزار کتابفروشی و 50 توزیع‌‌کننده کتاب دارد. خیابان استقلال اصلی‌ترین مرکز کتاب در استانبول است و کتابفروشی‌های بزرگی چون استقلال، مفیستو و آر.اند.دی در این راسته قرار دارند. صاحبان این کتابفروشی‌ها می‌گویند: با بحران اقتصادی اروپا و کاهش قیمت کتاب میزان فروش کتاب در ترکیه رشد داشته است.

در حالی که این کشور به نویسندگان و ناشرانی که زبان ترکی را به زبان‌های دیگر ترجمه می‌کنند یارانه می‌دهد، بیش از 50 درصد کتاب‌های موجود در بازار ترکیه ترجمه شده از زبان‌های دیگر است. آمارها نشان می‌‌دهد 47 درصد کتاب‌های منتشر شده کتاب‌های درسی، آموزشی و 37 درصد رمان است که البته 40 درصد رمان‌های ترجمه شده‌ای از کشورهای انگلیس، آلمان، فرانسه و اسپانیاست. سهم کتاب‌های علمی 9 درصد است که 20 درصد آن نیز کتاب‌های ترجمه شده است. 7 درصد مابقی کتاب‌های وارداتی را شامل می‌شود. آمار کتاب‌های توقیفی نیز به 182 عنوان می‌رسد و موضوع بیشتر این کتاب‌‌ها تحقیر ترک‌ها، مسائل مناطق کردنشین و مساله قبرس است.

قیمت نامشخص کتاب و بازار کتاب‌های نایاب

کتاب در ترکیه قیمت مشخصی ندارد. 44 تا 55 درصد قیمت کتاب به عمده‌فروشان تخفیف داده می‌شود و 30 تا 45 درصد نیز تخفیفی است که کتابفروشان از آن بهره می‌برند. به طور کلی قیمت کتاب بین 60/8 تا 20/17 یورو متغیر است که البته جنس جلد کتاب عامل موثر در تعیین این قیمت است. بدون شک بهترین محل برای یافت کتاب‌های قدیمی و نایاب در استانبول بازار قدیمی کتاب «Sahaflar Carsisi» است که در منطقه باستانی و کهن استانبول قرار دارد. گرچه متاسفانه در 60  50 سال اخیر و با ایجاد کتابفروشی‌های مدرن شهر و بتازگی نیز وجود اینترنت، این بازار اهمیت خود را از دست داده است. این بازار با 50 مغازه کوچک شامل کتاب‌های دست دوم و نایابی است که هر روز به غیر از یکشنبه‌ها و ایام تعطیلات عمومی باز است.

کتابخانه‌ای برای زنان

در 14 آوریل 1990 شهردار استانبول ساختمان قدیمی را به کتابخانه زنان اختصاص داد. در این کتابخانه بیش از 6500 کتاب از نویسندگان زن یا موضوعات مرتبط با زن و 700 مقاله در زمینه‌های زنان به زبان‌های ترکی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی وجود دارد.

هدف از راه‌‌اندازی این کتابخانه که مجموعه‌ای از آثار هنرمندان و نویسندگان زن است، آشنایی بیشتر مردم با مسائل تاریخی در حوزه زنان، بیان موقعیت فعلی و ارائه هرگونه اطلاعات مرتبط است. ورود به این کتابخانه برای عموم آزاد بوده و افراد می‌توانند کتاب‌های مورد علاقه خود را به امانت ببرند. بسیاری از کتاب‌ها و مقالات موجود در این مرکز اهدایی است.

این کتابخانه روزهای دوشنبه تا جمعه و از ساعت 10 صبح تا 6 بعدازظهر باز است. البته استفاده از این محل در روزهای شنبه به شرط هماهنگی قبلی امکان‌پذیر است.

کتابخانه ملی ترکیه

کتابخانه ملی ترکیه در 15 آوریل 1946 در شهر آنکارا ساخته شد و از سال 1948 درهای خود را به روی علاقه‌مندان گشود. این ساختمان دوباره در سال 1982 بازسازی و تکمیل و از 15 آگوست 1983 پذیرای علاقه‌مندان شد. این کتابخانه با 39 هزار متر مربع مساحت شامل یک میلیون و 700 هزار اثر ادبی است که از این تعداد 994 هزار کتاب، بیش از 581 هزار مجله، 100 هزار آثار غیرمتنی (شامل مهر، پول، پوستر)، بیش از 25 هزار کتاب خطی و 200 کتاب و 500 مقاله به خط بریل است.

80 درصد آثار این کتابخانه به زبان ترکی و 20 درصد باقی مانده به مقالات و کتاب‌هایی با زبان انگلیسی تعلق دارد. گرچه آثاری با زبان‌های فرانسوی، آلمانی، عربی و روسی نیز مشاهده می‌شود. تمام برنامه‌های لازم برای استفاده علاقه‌مندان از اینترنت نصب شده است و کاربران به منظور جستجوی کتاب‌های ترکی و انگلیسی می‌توانند از سیستم رایانه‌ای این کتابخانه استفاده کنند. بسیاری از مقالات این کتابخانه که تبادل فرهنگی با سایر کشورها را در دستور کار خود دارد، به 83 کشور در سراسر دنیا که شامل 560 کتابخانه می‌شود، ارسال می‌شود.

همه دانشجویان، کارمندان دولت یا بخش خصوصی بجز دانش‌آموزان می‌توانند عضو این کتابخانه که سالانه 300 هزار بازدیدکننده دارد، شوند. البته اتباع خارجی برای عضویت باید از وزارت خارجه ترکیه مجوز داشته باشند.

کتاب‌های این کتابخانه امانت داده نمی‌شود و افراد می‌توانند تا 10 صفحه از کتاب مورد علاقه خود را کپی بگیرند و از میکروفیلم‌های موجود استفاده کنند. گفتنی است بودجه سالانه این کتابخانه در کنار 1400 کتابخانه عمومی در ترکیه قرار دارد، یک میلیون و 640 هزار دلار در سال است.

سارا زاهدیان