نمایش‌های فاطمی غریب است

اگر منتقدان، کارشناسان و هنرمندان از کمیت اندک و کیفیت پایین نمایش‌های مذهبی انتقاد می‌کنند، این گلایه در رابطه با زندگی و چهره معنوی حضرت فاطمه(س)‌ به اوج می‌رسد. واقعا چرا تئاتر کشور به سمت این موضوع نمی‌رود و اگر هم می‌رود، بیشتر به مرثیه و روضه‌خوانی نزدیک می‌شود تا به دنیای درام؟

بازشناسی چهره‌ها و تاریخ اسلام

سیروس همتی که این روزها نمایشنامه او با عنوان «باغ من پاییز است» در ارتباط با ماجرای باغ فدک در تالار مولوی روی صحنه است، درباره ضعف محتوایی آثار نمایشی با موضوع زندگی حضرت زهرا می‌گوید: مشکل اصلی این است که بعد از ورود تئاتر به ایران، ما نتوانسته‌ایم درباره اتفاقات تاریخ اسلام و چهره‌های آن به یک بازشناسی متناسب با این قالب هنری برسیم. وقتی در صحنه نمایش، همان رویکردی را پیشه می‌کنیم که در مجالس سوگواری به کار می‌بندیم، انتظار بیهوده‌ای است که بتوانیم به تئاتر مذهبی برسیم.

این نویسنده و کارگردان که نمایشنامه مذهبی «یک شاخه گل سرخ» را هم در ارتباط با واقعه عاشورا در کارنامه‌اش دارد، ادامه می‌دهد: ساده‌انگاشتن نمایش مذهبی از سوی بعضی هنرمندان و مسوولان و مدیران هنری، تنها نتیجه‌اش کاهش سطح توقع و درک هنری مخاطبان شده است. این که نمایشی را به مناسبت ایام فاطمیه بدون هیچ بازنگری به مدت 5 سال پشت سر هم تکرار کنیم، نه تنها هنر نیست، بلکه عیب است.

سیروس همتی در همین ارتباط توضیح می‌دهد: نتیجه چنین روندی این است که تماشاگران نمایش‌های مذهبی تنبل بار آمده‌اند. آنان با دیدن آثار بی‌کیفیتی که در سال‌های اخیر روی صحنه آمده‌اند، فکر می‌کنند تالار نمایش هم جایی است که در آن گریه کنند، احساسات خود را بروز دهند و تخلیه روحی شوند. این تماشاگر دیگر حوصله ندارد پای تئاتری بنشیند که به جای شور، به دنبال برانگیختن شعور مخاطب است.

احمد نگهبان هم که کارگردانی نمایش «باغ من پاییز است» را برعهده دارد، با اشاره به تلاش‌های 3 دهه گذشته در حوزه تئاتر دینی می‌گوید: با وجود همه این کارها، حقیقت این است که بن مایه هنرهای نمایشی ما به لحاظ ساختار و ابزار این رسانه هنوز نتوانسته به تئاتر مذهبی نزدیک شود.

وی با تاکید بر این که بر روی صحنه نمایش نباید تنها به دنبال نقل روایتی مذهبی بود که پیش از آن در مجالس نوحه‌خوانی و سوگواری هم به گوش مخاطب رسیده است، ادامه می‌دهد: ریزنگاری در شخصیت‌پردازی، تعلیق، نوآوری در داستان‌گویی، پرهیز از حرف‌ها و روایت‌های تکراری و دراماتیزه کردن وقایع البته به گونه‌ای که بر اصل ماجرا خدشه‌ای وارد نسازد، از مواردی است که نمایش‌های مذهبی ما سخت به آنها نیاز دارند.

تعزیه‌هایی که دیده نمی‌شود

در حالی که صحنه‌های رسمی تئاتر کشور آن‌طور که باید و شاید به زندگی و شهادت حضرت فاطمه(س)‌ نمی‌پردازند، آیا هنر تعزیه هم به این موضوع بی‌توجه است؟ وقتی در دهه‌های سوگواری فاطمیه، از خیمه‌گاه برپا شده در مقابل تئاترشهر برخلاف دهه اول محرم و دهه آخر صفر خبری نیست، این پرسش پیش می‌آید که آیا شبیه‌خوانان در این ایام در خانه می‌نشینند؟ محمدحسین ناصربخت از پژوهشگران عرصه نمایش‌های سنتی و تعزیه در پاسخ می‌گوید: به هیچ وجه این‌طور نیست. بانی تعزیه مردم هستند و نه دولت.

اگر شما بعضی وقت‌ها حمایت‌های دولتی از این هنر را نمی‌بینید به این معنی نیست که تعزیه‌گردانان و شبیه‌خوانان بیکار نشسته‌اند.

آنان در همین ایام فاطمیه تعزیه‌های زیادی را اجرا می‌کنند که متاسفانه از سوی مسوولان، مدیران و البته رسانه‌ها مورد توجه قرار نمی‌گیرد.

وی تاکید می‌کند: وقتی چند تکیه انگشت‌شمار به جا مانده از دوران قدیم در اختیار اوقاف و سازمان میراث فرهنگی است و دیگر در آن تعزیه اجرا نمی‌شود، شبیه‌خوانان تنها حسینیه‌ها را برای کار در اختیار دارند که آن وقت تعداد کمی از هنرنمایی آنان آگاه می‌شوند.

داوود فتحعلی‌بیگی، از اعضای انجمن تعزیه هم از جایگاه رفیع حضرت فاطمه(س)‌ در این نمایش سنتی می‌گوید و توضیح می‌دهد: در ارتباط با حضرت زهرا(س)‌ چندین مجلس تعزیه وجود دارد که از آن میان باید به تعزیه‌های «نزول ستاره» مربوط به روایت ازدواج این بانوی بزرگوار با امام علی(ع)‌، «داستان فدک»، «تولد امام حسین(ع»)‌، «صالح یهودی» و «قیامت» اشاره کرد که در این آخری، آن حضرت برای شفاعت مومنان می‌آید.

این کارگردان ادامه می‌دهد: تعزیه‌های مربوط به حضرت زهرا(س)‌ و بویژه مجلس شهادت آن بزرگوار این روزها در همین تهران و در استان‌هایی چون مرکزی و اصفهان در حال اجراست که اگر از آنها حمایت به عمل بیاید، قطعا افراد بیشتری امکان تماشایشان را به دست می‌آورند.

سیروس همتی در همین ارتباط پیشنهاد می‌دهد: برای ایام فاطمیه هم باید فکری ‌کنیم و به دنبال آن باشیم که اجرای تعزیه را از جمع‌‌های محدود مذهبی خارج ساخته و آن را در معرض دید همه مردم قرار دهیم.

این هنرمند ادامه می‌دهد: چرا نباید در 2 دهه سوگواری شهادت حضرت زهرا(س)‌، در میادین بزرگ شهری با برپایی خیمه‌گاه‌های بزرگ، مثل ایام محرم و صفر شرایط را برای برگزاری مجالس تعزیه فراهم کنیم. در این صورت تعزیه از سوی مردم بهتر شناخته می‌شود و راه برای اجرای آن در تمام روزهای سال باز می‌شود.