این قرض‌الحسنه ، قرض‌الحسنه نیست

قرض‌الحسنه قرضی است رایگان و بی‌بهره که ذات مقدس باریتعالی پاداش اخروی هنگفت آن را به مومنین توصیه و آنان را به این‌گونه سرمایه‌گذاری متفاوت دعوت کرده است.

سیستم بانکی که عنوان بانکداری بدون ربا را یدک می‌کشد، نیز از مدت‌ها پیش جذب سپرده‌های قرض‌الحسنه را در دستور کار خویش قرار داد و میلیاردها تومان سپرده رایگان که بسیاری از آنها بدون هیچگونه چشمداشت مادی و فقط و فقط برای رضایت خداوند و حل مشکلات شهروندان نزد بانک‌ها به امانت گذاشته شده بود را دریافت کرد.

با این حال راهی که بسیاری از بانک‌ها ابتدا در جذب و سپس مصرف سپرده‌های قرض‌الحسنه در پیش گرفته‌اند، به نظر پراشکال و چالش‌برانگیز می‌آید که در صورت تداوم می‌تواند کارکردهای این سنت الهی را تحت‌الشعاع قرار دهد.

دلایل زیر را برای اثبات این ادعا می‌توان به میدان آورد:

1- بسیاری بانک‌ها در اختصاص جوایز با توسل به روش‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی سعی در جذب سپرده قرض‌الحسنه دارند.

قرعه‌کشی و تشویق به رشد سپرده‌گذاری قرض‌الحسنه حتما کار خوبی است که هیچکس در نفس آن شک ندارد. اما توسل به هر کار از جمله ترفندهای تبلیغاتی می‌رود تا قرض‌الحسنه را از اصل و نیت آن جدا کرده و قرض دادن به خداوند را به‌نوعی لاتاری تبدیل کرده که انگیزه سپرده‌گذار فلان ماشین و بهمان خانه و فلان قدر کیلومتر اسکناس به اندازه قله دماوند یا مسیر تهران  مشهد و غیره تبدیل کند. البته بانک مرکزی با عنایت به همین آفت‌ها در بسته جدید سیاستی خود سقف جوایز قرعه‌کشی قرض‌الحسنه و ضوابط آن را محدود کرد.

2- مساله بعدی که می‌توان به عنوان آفت سنت قرض‌الحسنه یاد کرد، بی‌تاثیری یا کم‌تاثیری سپرده‌های قرض‌الحسنه جذب شده در حل مشکلات شهروندان است. در واقع سپرده‌های قرض‌الحسنه بانکی به جای آن‌که طبق دستور باریتعالی صرف رفع مشکلات شهروندان شود، مرهمی بر زخم بانک‌های وطنی و پرکردن چاله‌چوله ‌های آنان می‌شود و کمتر درصدی را می‌توان سراغ گرفت که این سپرده‌ها صرف حل مشکلات مردم شده باشد. گواه این مساله آمار دیروز منتشر شده بانک مرکزی است که سهم وام قرض‌الحسنه به نسبت کل سپرده‌ها را فقط 5 هزار میلیارد تومان از 13 هزار میلیارد تومان سپرده جذب شده اعلام کرده است. معنی صریح این آمار این است که بانک‌ها بیش از 60 درصد کل سپرده‌ها را صرف امورات خودشان و نه حل مشکلات مردم و تحقق هدف سنت الهی قرض‌الحسنه کرده‌‌اند! صد البته انحرافی چنین هنگفت شایسته بسی تامل و پرسش و پیگیری است.

3- براساس قانون بانکداری بدون ربا و بسته سیاستی بانک مرکزی، به دلایل متعدد فقهی، حقوقی، قانونی و عرفی، وجوه حاصل از سپرده‌گذاری قرض‌الحسنه باید صرف هدف قرض‌الحسنه یعنی پرداخت وام رایگان یا بسیار ارزان‌قیمت به مردم شود. اما با وجود این تاکیدات صریح قانونی باز هم برخی بانک‌ها از اجرای آن استنکاف می‌کنند.
مسوولیت این استنکاف در درجه نخست متوجه دولتی بودن بانک‌هاست که با فشار غیرمنطقی به سیستم بانکی درخواست تسهیلات خارج از عهده و نامتناسب با منابع پرداخت را دارد. روشن است وقتی سایر منابع بانکی ته بکشد، روآوردن به استفاده از منابع رایگان قرض‌الحسنه اصلا دور از ذهن نخواهد بود. لذا در این بخش باید به دولت تذکر داد که با کاستن از فشار خود به سیستم بانکی، زمینه را برای آزاد شدن منابع قرض‌الحسنه و هدایت آن به سوی هدف اصلی‌اش فراهم کند. طبیعی‌ترین راه تحقق این مساله نیز تلاش برای انضباط پولی در کنار انضباط مالی دولت است.

4- اما بخش دیگر مساله به سیستم بانکی برمی‌گردد. در واقع بانک‌ها خواسته یا ناخواسته به سوی استفاده ناصحیح از منابع قرض‌الحسنه متمایل شده‌اند؛ در واقع مساله در نگاه نادرست به سپرده‌های قرض‌الحسنه و احتساب آن در سبد سایر منابع بانکی است، بویژه آن که این منابع هنگفت، رایگان نیز به دست می‌آید و روشن است سود درآوردن از پول رایگان آن هم بدون بازپرداخت به صاحب پول، هرکسی را وسوسه می‌کند. اما قانون بانکداری بدون ربا و بسته سیاستی بانک مرکزی، سپرده قرض‌الحسنه را منبع بانکی به حساب نیاورده و صرف آن را جز در هدف اصلی‌اش مجاز نمی‌داند. با این وجود و متاسفانه بانک‌ها به عمد یا غیرعمد این امر را نادیده انگاشته و خود را به بی‌خبری زده‌اند و از منابع قرض‌الحسنه برای پرداخت و هرگونه کار و وام دیگری به جز قرض‌الحسنه استفاده می‌کنند...!

سید علی دوستی موسوی