تصویر قهرمان‌های ورزشی در سینما

قهرمان‌هایی که تنها روی پرده سینما موجودیت می‌یابند و هویتی مجازی و رسانه‌ای دارند و البته ممکن است تا سال‌ها به عمر مجازی خویش در ذهن مخاطب ادامه دهند. دوم قهرمان‌های تاریخی، ورزشی، علمی، ادبی و... هستند که هویتی واقعی دارند و روی پرده سینما بازنمایی می‌شوند. قهرمان‌هایی که در زیست  جهان واقعی تربیت شده‌اند و مستقل از ماهیت سینمایی خود هستند. به تصویر کشیدن این اسطوره‌ها در قالب فیلم‌های سینمایی و سریال‌های تلویزیونی بسیار دشوارتر از خلق یک قهرمان مجازی است. قهرمان‌های داستانی و سینمایی بدون پیشینه تاریخی و ارجاع به واقعیت موجود، تولید می‌شوند و ذهنی هستند؛ اما قهرمان‌های واقعی، حقیقت و هویتی مستقل از سینما دارند و عینی هستند.

فیلم‌های بیوگرافیک به دلیل به تصویر کشیدن یک قهرمان واقعی به ظرافت و دقت بیشتری محتاجند. یکی به این دلیل که واقعیت خارجی دارند و محصول خیال‌پردازی و قصه‌گویی نیستند دوم این‌که مخاطبان سینما بویژه علاقه‌مندان و شیفتگان آن قهرمان از قبل نسبت به وی شناخت و اطلاعات دارند. این امر بویژه درباره قهرمان‌های ورزشی، مصداق بیشتری دارد. اگرچه آثار تاریخی نیز مشمول این قاعده می‌شوند، اما دوری زمانی و آگاهی کمتر مخاطبان نسبت به آنها در مقایسه با مشاهیر معاصر واکنش کمتر مخاطبان را در پی دارد یا دست‌کم میزان آن نسبت به قهرمان‌های ورزشی که طیف گسترده‌تری از طرفداران خود را پشت سر دارند کمتر است یا همین سریال شهریار که واکنش‌های زیادی را در پی داشت هرچند او یک قهرمان ورزشی نبود.

نقطه عطف آسیب‌شناسی آثار سینمایی که زندگی یک قهرمان را به تصویر می‌کشند در همین تفاوت روایت فیلم و مخاطبان فیلم درباره آن قهرمان است. بسیاری از مواقع تصویر ذهنی که مخاطبان از قهرمان‌های مورد علاقه خود دارند یا ساخته‌اند با آنچه که بر پرده سینما می‌بینند متفاوت و گاه متضاد است. بر همین اساس این ژانر سینمایی گاهی به آشنایی‌زدایی از یک چهره مشهور دست می‌زند و وجوه اسطوره‌ای او را می‌شکند. این اتفاق بویژه در ارتباط با قهرمان‌های ورزشی به دلیل موقعیت کاریزماتیکی که دارند بیشتر رخ می‌دهد. قهرمان‌های ورزشی همواره به واسطه هویت حرفه‌ای‌شان شناخته می‌شوند. هویتی که به دلیل توانایی‌های آنان در ورزشی خاص، قدرتمند و کاریزماتیک است؛ اما در سینما جنبه‌های دیگری از زندگی و شخصیت آنان بازنمایی می‌شود و مخاطبان قهرمان خود را در موقعیت‌های دیگری غیر از میدان بازی می‌بینند یا این‌که سینما برخی از خصلت‌های منفی آن قهرمان را که گاهی با زردنویسی مطبوعات به حاشیه‌های جنجالی بدل می‌شوند به تصویر می‌کشد که در عین واقعی بودن به مذاق مخاطبان خوش نمی‌آید و آن را پس می‌زنند، لذا مقاومت مخاطبان آشنا در برابر تصویری که سینما از قهرمان‌های ورزشی ارائه می‌دهد سخت‌تر است. اساساً همین که زندگی یک قهرمان ورزشی به تصویر کشیده می‌شود و کنشمندی‌های انسانی و روزمره او به نمایش درمی‌آید، صورت اسطوره‌ای وی مخدوش می‌شود و به سطح عرفی تنزل می‌یابد. البته بخشی از این مساله به واقعیت تصویر برمی‌گردد. سینما و تلویزیون به اندازه رادیو از قدرت پروپاگاندایی برخوردار نیستند و به شکل ذاتی دارای خاصیت تقدس زدایی هستند. هرچند شیوه روایت و کارگردانی را نباید در تصویری که از یک قهرمان ارائه می‌دهد نادیده گرفت.

نسبت میان سینما و قهرمان‌های واقعی دارای یک ویژگی پارادوکسیکال است یعنی سینما می‌تواند به عرفی شدن و اسطوره زدایی از یک قهرمان دست بزند، اما از سویی دیگر با قدرت رسانه‌ای خود می‌تواند او را به اسطوره‌ای مجازی بدل کند. بسیاری از قهرمان‌ها و پهلوان‌های ورزشی امروز بیش از آن‌که واقعی باشند رسانه‌ای هستند: یعنی به واسطه قدرت تصویر از طریق سینما، تلویزیون و تبلیغات هویتی مجازی یافته‌اند و بیش از آنی که هستند بازنمایی شده‌اند، سینمای ورزشی در موقعیت دوگانه رمانتیک  دراماتیک از قهرمان‌های خود به سر می‌برد یعنی ضعف درام در فیلم‌های ورزشی موجب می‌شود اکثر این آثار، خوب از آب درنیاید. از سوی دیگر می‌توانند به دلیل اغراق‌های سینمایی به روایتی رمانتیک و غیررئالیستی از واقعیت اسطوره‌ها دامن بزنند.

در واقع در سینمای ورزشی، قهرمان داستان که همان قهرمان واقعی است از قبل دارای موقعیت رمانتیکی در عالم واقعی است که اکنون در یک وضعیت دراماتیک داستانی قرار گرفته است که ممکن است صورت رمانتیستی وی را کاهش دهد و با روایتی رئالیستی از وی اسطوره‌زدایی کند. تجربه نشان داده است تصویر قهرمان‌های ورزشی در میدان بازی، اسطوره‌ای و جذاب‌تر از چهره آنان در قاب تصویر است. گویی چهره اسطوره‌ای آنان در قاب دوربین شکسته می‌شود و هویت مجازی آنها بر ماهیت واقعی و ورزشی سلطه می‌یابد. قدرت قهرمان‌های ورزشی ریشه در هویت حرفه‌ای و طرفداران آنها دارد. وقتی قهرمان‌های ورزشی به قهرمان‌های سینمایی بدل می‌شوند اقتدار حرفه‌ای‌شان به هویتی مجازی استحاله می‌یابد، اسطوره‌زدایی می‌شود و افول می‌کند.

سیدرضا صائمی