فرار مغزها و عاملی از نوع دیگر

دانشگاه شریف هرچند از دانشگاه‌هایی به عنوان طراز اول نام برده که خود با آنان صدها پله فاصله دارد اما دانشجویان نخبه را تشویق می‌کند که به جای تحصیل در این دانشگاه‌ها و سپس مهاجرت کامل، در کشور خود بمانند و شریف را به هاروارد و استنفورد و برکلی و مگ گیل ترجیح دهند، در حالی که کسب بورسیه از این دانشگاه‌ها به ازای امتیاز ناچیز شریف به حذف آزمون ورودی یا اعطای امتیاز دستیار پژوهش به نظر کمی ناعادلانه است.

اما این روزها برای مهاجرت یا تحصیل در خارج از کشور، حتما لازم نیست که نخبه دانشگاه شریف باشید. تقریبا تمام دانشگاه‌ها از هند و استرالیا و مالزی و نیوزیلند تا ارمنستان و آذربایجان و مجارستان و ... آماده جذب دانشجو در رشته‌های مختلف هستند و در حالی که بسیاری از صاحب‌نظران دلیل تمایل افراد به تحصیل در خارج و بعد مهاجرت و ترک وطن را به مسائل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و... نسبت می‌دهند و ساختار و ظرفیت‌های نظام آموزش عالی را نادیده می‌گیرند، این در حالی است که ریشه بسیاری ازمهاجرت‌ها در سنین جوانی با هدف تحصیل و کار را باید در نظام دانشگاهی کشور جستجو کرد.

به طور اجمال، در حال حاضر بسیاری از رشته‌های تحصیلی هنوز دوره‌های تحصیلات تکمیلی و دکتری ندارند و افراد پس از فارغ‌التحصیلی مجبور به ترک وطن هستند، از سویی چون زمینه تحصیل در برخی رشته‌ها فراهم نیست، بنابراین بازار کار هم پذیرای دانش‌آموختگان نخواهد بود پس افراد مجبورند پس از تحصیل در خارج، همان کشور را برای اقامت انتخاب کنند.

از سوی دیگر، ساختار نظام آموزش عالی ما به گونه‌ای است که ایجاد یک رشته آن هم در دوره‌های تخصصی به بوروکراسی‌های فراوان مبتلا می‌شود و حتی در صورت ایجاد رشته‌های جدید به دلیل نبود منابع درسی و استادان مجرب، پتانسیل لازم برای تربیت دانشجو فراهم نخواهد بود.

جالب این که وزارت علوم بتازگی از افزایش ظرفیت 20 درصدی دوره ارشد خبر می‌دهد؛ در حالی که کیفیت تحصیل در دانشگاه‌ها ارتقا نیافته و تنها در تمایل کاذب افراد برای کسب مدرک دکتری پس از کارشناسی ارشد موثر خواهد بود.

هم‌اینک ارتباط دانشگاه‌های داخل با دانشگاه‌های خارج بسیار اندک است. استادان مجرب خارجی در دانشگاه‌ها حضور ندارند و حتی دانشگاه‌های ما از اشتیاق تحصیل دانشجویان بین‌المللی خالی است.

این نقاط ضعف در حالی مطرح می‌شود که مسوولان آموزش عالی از ارتقای جایگاه دانشگاه‌های داخل در طیف‌بندی جهانی خبر می‌دهند؛ در حالی که طیف‌بندی مشابه دیگری در ماه‌های اخیر از نزول رتبه ایران خبر داده است. به دلیل این که معیارهای این طیف‌بندی که اغلب از سوی موسسات خصوصی غرب صورت می‌گیرد، شفاف و تعریف شده نیست و نمی‌توان به آن اعتماد کرد.

بنابراین تعجب ندارد اگر نبود بازار کار تخصصی، رشد توده‌ای دانشجویان کارشناسی ارشد، بی‌کیفیت بودن تحصیل در دانشگاه‌های داخل، بسته بودن ارتباط با دانشگاه‌های خارج و منابع اطلاعاتی و درسی آنها، نبود رشته‌های جدید جهانی در دانشگاه‌های داخل و ... دانشجویان را به تحصیل  در خارج متمایل کند؛تمایلی که شاید با امتیاز ناچیز دانشگاه شریف کم نشود.

کتایون مصری