قتل مهتاب به فرمان نئون

آنها معتقدند برخلاف تصور عموم اگر نورپردازی در شهرهای بزرگ از روند منطقی خارج شود، می‌تواند تبدیل به تهدید بسیار جدی علیه سلامت محیط زیست، انسان و کم شدن امنیت و نیز باعث هدر رفتن پول فراوانی شود که صرف روشنی معابر می‌شود. در این شرایط است که توجه به مساله آلودگی نوری حداقل در شهرهای بزرگ از اهمیتی ویژه برخوردار است. این اهمیت تنها برای علاقه‌مندان به آسمان نیست، بلکه برای کسانی که دغدغه محیط زیست و دغدغه زندگی آرام و سالم ساکنان سیاره زمین را دارند نیز از اهمیتی بالا برخوردار است. به همین دلیل اقدامات اخیری که در ایران برای مبارزه با آلودگی نوری صورت گرفته است، می‌تواند فصل جدیدی از مبارزه با آلودگی نوری را رقم بزند. عنوان این مطلب برگرفته از اشعار سهراب سپهری و شعار کمیته مبارزه با آلودگی نوری ایران است.

آلودگی نوری یکی از حاشیه‌های زندگی شهری است؛ موضوعی که نه تنها باعث گم شدن ستاره‌های آسمان می‌شود که اثرات اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی فراوانی به دنبال دارد. اگرچه مدت‌هاست خطرات این آلودگی مورد توجه قرار گرفته؛ اما کشور ما کمتر در این زمینه فعال بوده است و جز مواردی خاص، تلاش رسمی برای مهار این آلودگی به کار گرفته نشده است.

اما آلودگی نوری چه مضراتی دارد؟ مگر نه این که هر چقدر فضایی روشن تر باشد امنیت بیشتری وجود خواهد داشت و زیبایی بیشتری بر محیط زندگی ما تاثیر می‌گذارد؟ پاسخ این پرسش‌ها برخلاف تصور عموم منفی است.

نکته مشترکی که همه کسانی که در راه مبارزه با آلودگی نوری فعالیت می‌کنند، برآن تاکید دارند، این است که هدف از این مبارزه تاریک کردن چهره شهرها نیست، اتفاقا بر عکس این افراد معتقدند می‌توان با اصلاح الگوهای روشنایی در شهرها نه‌تنها آلودگی نوری را برطرف ساخت، بلکه می‌توان شهرها را نیز روشن‌تر از پیش کرد. بیایید نگاهی به شهری مانند تهران بیندازیم. اگر می‌خواهید عمق فاجعه در تهران را ببینید، کافی است از این شهر دور شوید و تا بیش از 150 کیلومتر از آن فاصله بگیرید و در دل کویری بایستید جایی که با نزدیک‌ترین منبع نوری شاید ده‌ها کیلومتر فاصله داشته باشد. انتظار بدیهی این است که در این منطقه کاملا تاریک اثری از نورهای آلاینده نبینید، اما کافی است نگاهی به امتداد افقی بیندازید که شهر تهران در آن راستا خفته است. با تعجب خواهید دید کمانی نورانی تا ارتفاع بیش از 30 درجه افق شما را روشن کرده است فراموش نکنید شما بیش از 100 کیلومتر با نخستین چراغ‌های تهران فاصله دارید. این کمان از کجا آمده است؟ از نورپردازی اشتباه محیط شهری ما.

آلودگی نوری و اقتصاد

بر اساس گزارشی که در پایگاه مبارزه با آلودگی نوری ایران منتشر شده است و طبق آمار ارائه شده در سایت وزارت نیرو در سال 1384، 4میلیارد و 305‌میلیون Kwh مقدار برقی است که وزارت نیرو برای روشنایی معابر به فروش می‌رساند. این برق صرف روشن کردن معابر با کمک چراغ‌هایی می‌شود که فاقد استانداردهای لازم کنترل آلودگی نوری هستند. در چنین روشنایی‌هایی حدود 30 تا 40 درصد انرژی بدون هیچ استفاده‌ای هدر می‌رود. چرا که اگر به مسیر انتشار نور دقت کنیم، متوجه می‌شویم بین 60 تا 70 درصد حجم نور تولیدی رو به پایین و در جهت روشن کردن معبر کاربرد دارد و بقیه آن به طور موازی با سطح یا در خلاف جهت صرف روشن شدن بی‌مورد فضا می‌شود. اگر حداقل اتلاف انرژی در این مورد (یعنی 30 درصد)‌ را در نظر بگیریم و از چراغ‌هایی که برای زیبایی، محیط را روشن کرده یا چراغ‌هایی که در بدنه پایه‌ها نصب می‌شود، صرف‌نظر کنیم متوجه می‌شویم که در این سال یک میلیارد و 291 میلیون و 500 هزار کیلو وات انرژی بدون هیچ کاربردی هدر رفته است. با توجه به این که در آن سال تعداد چراغ‌هایی که برای معابر به کار گرفته شده حدود 6‌میلیون و 370 هزار برآورد می‌شود، می‌توان نتیجه گرفت این اتلاف انرژی معادل روشن بودن یک میلیون و 900 هزار عدد از این چراغ‌هاست. جالب اینجاست در شرایطی که کنترل انرژی و هزینه‌ای که برای تولید آن می‌شود از اولویت‌های دولت‌ها به شمار می‌رود، می‌توان با اصلاح این روشنایی‌ها میزان بیشتری صرفه‌جویی کرد، چرا که با اصلاح منطقی این چراغ‌ها نه‌تنها از هدر رفت آن 30 تا 40‌درصد جلوگیری می‌شود که حدود 10تا 15 درصد نور می‌تواند از سرپوش‌های استاندارد بازتاب کرده و در روشنایی سطح کمک کند.

اما این انرژی تا زمانی که این گونه هدر می‌رود تنها به روشن کردن محیط می‌پردازد، ستاره‌ها را از آسمان شب می‌رباید (طوری که این روزها استفاده از واژه آسمان پر ستاره در شهرهای شلوغ بیشتر به شوخی شبیه است) پرندگان را فراری می‌دهد و زندگی طبیعی انسان را دگرگون می‌کند.اگر تنها دغدغه ما انرژی و کاهش مصرف باشد می‌بینیم که چقدر کنترل آلودگی نوری مهم و حیاتی است. در این صورت دیگر لازم نیست برای کاهش در مصرف، چراغ‌های اصلی معابر را خاموش کنیم تا شهر چهره‌ای تاریک به خود بگیرد بلکه می‌توان با اصلاح ساختار، هم شهری روشن داشت هم آسمانی تیره و هم صرفه‌جویی قابل‌توجهی در مصرف انجام داد.

محیط زیست

همه موجودات زنده از گیاهان و جانوران گرفته تا انسان‌ها دارای ساختارهای درونی هستند که وضعیت و عملکرد آنها را در مقایسه با محیط زیست‌شان سامان می‌دهد، پرندگان برای تعیین زمان فعالیتشان به روشنایی محیط پاسخگو هستند و اگر محیطی بیش از اندازه روشن شود، ساختار درونی این موجودات دیگر نمی‌تواند تشخیص زمان استراحت را بدرستی انجام دهد و در نتیجه محکوم به نابودی یا مهاجرت هستند. قدیمی‌های تهران حتما به یاد دارند که تنوع پرندگان در این شهر تا چه حدی بود و هر روز که می‌گذرد چقدر از پرندگان این شهر را ترک می‌کنند، از سوی دیگر گیاهان نیز در این زمینه واکنش نشان می‌دهند و ساعت زیست خود را از دست می‌دهند. تحقیقی که از سوی فعالان مبارزه با آلودگی نوری‌ایران http://www.lightpollution.ir  صورت گرفته است، نشان از آن دارد که بخشی از خزان دیررسی که در چنارهای معروف تهران رخ می‌دهد و باعث افزایش سطح برفگیر آنها و در نهایت خم شدن این درختان می‌شود، مربوط به وضعیت آلودگی نوری این شهر است. از سوی دیگر انسان نیز در این مساله متضرر می‌شود.تحقیقات علمی نشان از وجود نوعی هورمون در بدن انسان دارد که به تغییرات نوری در محیط حساس است. در فضای آلوده نوری عملکرد این هورمون مختل می‌شود و سریع‌ترین عارضه‌ای که به بار می‌آورد احساس خستگی، کسلی و افسردگی هنگام بیدار شدن از خواب و اختلال در چرخه خواب است.

امنیت

بارها با این ایده مواجه شده‌ایم که برای حفاظت مناطق خاص باید آنها را روشن کرد تا هر تحرکی در آنها مشخص شود. این ایده تا جایی درست است که اصول نورپردازی محیطی رعایت شود و جالب این که تحقیقات نشان دهنده این موضوع است که اگر تنها بر حجم نور محیط بیفزاییم، امنیت محیط را کاهش ‌داده‌ایم. دلیل این مساله پدیده خیرگی چشم است. اگر ما بخواهیم صحنه‌ای را بدقت زیر نظر بگیریم که تابش بی حساب نور آن را روشن کرده، چشم ما دچار خیرگی می‌شود و مانند زمانی که شما به شمع، چراغ یا خورشید خیره می‌شوید، بینایی‌تان دچار اختلال می‌شود و نمی‌تواند محیط را زیر نظر بگیرد؛ به این ترتیب افزایش نورها به ضد خود تبدیل می‌شود و امنیت را کاهش می‌دهد.همه این مسائل باعث می‌شود وقتی از مبارزه‌ای جدی با آلودگی نوری خبری می‌شنویم، خوشحال شویم.

 اینک شورای شهر تهران، برنامه ویژه مبارزه با آلودگی نوری را در دستور کار خود قرار داده است. به گزارش فارس، اعضای شورای شهر تهران با تصویب یک فوریت طرح روشنایی و نورپردازی فضاهای شهر تهران موافقت کردند. احمد مسجدجامعی، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای شهر تهران هنگام دفاع از ضرورت تصویب یک فوریت طرح روشنایی و نورپردازی فضاهای شهر تهران در یکصد و چهل و پنجمین جلسه علنی شورای شهر تهران گفت: روشنایی با نبود امنیت ارتباط مستقیم دارد... .

وی تامین روشنایی پارک‌ها و محلات را جزو وظایف شهرداری عنوان کرد و گفت: انتقادهایی از وضعیت استفاده و مصرف بی‌رویه روشنایی مطرح است و لازم است برای مدیریت مصرف انرژی الگوی مناسبی به وجود آید که در این طرح، بر ضرورت استفاده از فناوری‌های روز دنیا در کاهش مصرف تاکید شده است.

رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر تهران ادامه داد: در این طرح به شهرداری تهران فرصت داده شده است تا طرح جامع نورپردازی فضاهای شهر را با استفاده از مشارکت دستگاه‌های ذی‌ربط دولتی، بخش خصوصی و سازمان‌های مردم نهاد تهیه و به شورا ارائه کند. بر همین اساس، شهرداری مکلف است در تدوین ضوابط و معیارهای نورپردازی به ارزش‌های معماری و تاریخی نیز توجه داشته باشد.

بر همین اساس، جلسه ویژه‌ای با حضور فعالان مساله آلودگی نوری، نماینده گروه غیردولتی آلودگی نوری ایران، نمایندگان انجمن نجوم ایران و شاخه آماتوری و طراحان و مهندسان شهری و نورپردازی در شورای شهر تهران برگزار شد تا این مساله از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گیرد تا بتوان تصمیم دقیقی در زمینه آیین‌نامه اجرایی مبارزه با آلودگی نوری گرفت.

این گام را می‌توان نخستین گام عملی در یکی از کلانشهرهای ایران و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان در جهت مقابله با آلودگی نوری ارزیابی کرد.در همین حال، کنفرانس آلودگی نوری و عوارض جانبی آن از سوی مرکز مطالعات فلکی نجومی، برگزار خواهد شد تا درباره روش‌های عملی کاهش آلودگی نوری بحث و تبادل‌‌نظر صورت گیرد. با توجه به تعیین مکان ساخت رصدخانه ملی ایران، ضرورت مهار آلودگی‌های نوری فزاینده در شهرها و مناطق همجوار این رصدخانه از اولویت بالایی برخوردار خواهد بود.

نگرانی‌ها در زمینه افزایش آلودگی‌های نوری و تهدیدی که برای رصدخانه ملی ایجاد می‌کند، باعث شد تا مدیر اجرایی رصدخانه ملی در این باره صحبت کند.

دکتر رضا منصوری در گفتگویی با مهر گفت: برای جلوگیری از آلودگی نوری، کمیته‌ای تشکیل شده است تا با مطالعه قوانین موجود در دنیا، استانداردهای لازم در این حوزه تدوین شود.

آلودگی نوری به معنی آلوده شدن فضا به دلیل وجود نور زیاد است که این مساله مانع از رصد آسمان می‌شود. این مفهوم سال‌ها قبل برای منجمان مطرح نبوده ولی با گسترش شهرها و ایجاد آلودگی نوری شهرها و اطراف آن، رصد آسمان را با مشکلات زیادی روبه‌رو کرده است.وی افزود: با گسترش شهرها و گران شدن انرژی، کشورهای دنیا به تدوین استانداردهایی در زمینه نورپردازی شهری اقدام کردند تا ضمن آن که از اتلاف انرژی نورافکن‌های شهری جلوگیری شود از آلودگی نوری برای رصد آسمان نیز ممانعت به عمل آید.

منصوری با بیان این که مشکل آلودگی نوری در ایران پس از بحث تاسیس رصدخانه ملی مطرح شد، اظهار کرد: رصد آسمان باید در جایی باشد که کمترین تلاطم جوی وجود داشته باشد. برخلاف نظر عامه، کویر به دلیل تلاطم جوی منطقه برای رصد آسمان مناسب نیست، ولی در ارتفاعات چون کمترین تلاطم جوی حاکم است، برای تاسیس رصدخانه و رصد آسمان مناسب‌تر است، در حالی است که در ایران، شهرها در کوهپایه‌ها گسترش یافته‌اند.

مسوول طرح رصدخانه ملی تاکید کرد: با توجه به این واقعیت، منطقه دینوار در نزدیکی قم و کاشان انتخاب شد و این نگرانی وجود دارد که با تاسیس این رصدخانه شهر گسترش یابد و آلودگی نوری برای رصدخانه ایجاد شود.

استاد دانشگاه صنعتی شریف از ایجاد کمیته آسمان پاک برای این منظور خبر داد و خاطرنشان کرد: با مذاکراتی که در این زمینه انجام شد استانداری قم مساعدت‌های لازم را در این زمینه انجام داد که یکی از این اقدامات، ایجاد کمیته‌ای برای جلوگیری از آلودگی نوری است.مسوول طرح رصدخانه ملی اضافه کرد: برای افزایش کارایی نورافکن‌ها بهتر است بالای آن صفحاتی باشد تا از نور این لامپ‌ها استفاده بهینه شود.این فعالیت‌ها امیدبخش تلاش‌های جدیدی است که در راه مبارزه با آلودگی نوری صورت خواهد گرفت.

شاید تهران پس از سال‌ها بار دیگر شب‌های روشنی را تجربه کند که آسمان پرستاره بر فراز آن به نورافشانی می‌پردازند. شاید دوباره ستاره‌ها و پرندگان به تهران بازگردند و درختان و انسان‌های این شهر، خوابی طبیعی را تجربه کنند.

پوریا ناظمی