تغییرات جوی قاتلی‌ که خود آن را ساختیم

طی یک دهه گذشته و در قالب تلاش‌های گسترده‌ای نظیر پیمان کیوتو، جهان باز هم در حال گرم شدن است. نکته مهم این است که تلفات انسانی و لطمات اقتصادی ناشی از گسترش این شرایط در مقایسه با چند دهه گذشته، نگرانی‌های زیادی را به همراه داشته است. در حقیقت به نظر می‌رسد تلاش دولت‌ها برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و در نتیجه کمک به پایداری محیط زیست جهانی به واسطه تصمیم‌گیری‌های گوناگون و خط‌مشی‌های سیاسی موجود تقریبا بی‌ثمر مانده است. گزارش تازه منتشر شده‌ای از سوی دانشمندان آمریکایی نشان می‌دهد برخلاف ادعاهای مطرح شده در ماه‌های اخیر، تنها کشورهای در حال توسعه اندکی قادر خواهند بود در دهه‌های آتی، حجم انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را به میزان قابل توجهی کاهش دهند. در این میان، کشورهای توسعه‌یافته‌ای نظیر آمریکا به عنوان پیشگامان انتشار گازهای گلخانه‌ای در دنیا به حساب می‌آیند. مطالعه جدیدی که از سوی سازمان اطلاعات انرژی فدرال آمریکا منتشر شده است نشان می‌دهد، انتشار گازهای گلخانه‌ای این کشور در سال گذشته میلادی سهم 4/1 درصدی در گرمایش زمین داشته و نکته جالب‌تر این که آمریکا یکی از بزرگ‌ترین قربانیان وزش تندبادهای دریایی، بارش‌های سنگین و غیرعادی برف و جاری شدن سیلاب‌های گسترده به شمار می‌آید. کارشناسان معتقدند در گذشته طبیعت نقش کمتری در از میان رفتن افراد داشته است. بر باور این کارشناسان، تغییرات انسانی که در تعادل فرآیندهای مختلف طبیعت ایجاد شده است، بر بی‌نظمی‌های جوی افزوده و نتیجه‌ای جز بارش‌های غیرعادی و جاری شدن سیلاب‌های گسترده نداشته است. وزش تندبادهای دریایی حاره‌ای، گرچه بر اساس برخی معادلات جوی و اقیانوسی صورت می‌گیرد، اما با توجه به سرعت گرفتن فرآیند گرمایش زمین، شدت و قدرت تخریبی بیشتری پیدا کرده است.

کاهش روند پیدایش این پدیده‌های طبیعی که با توجه به تأثیرگذاری اقدامات انسانی در قدرت یافتن آنها باید تاحدودی صفت غیرطبیعی را نیز به آنها داد، یکی از مهم‌ترین اهداف پیمان کیوتوست. این پیمان از آمریکا و بیش از 35 کشور دیگر جهان می‌خواهد به عنوان نخستین گام اساسی برای کاهش گازهای گلخانه‌ای و به حداقل رساندن شانس وزش تندبادهای مخرب و شکل‌گیری امواج گرمایی شدیدتر که نتیجه‌ای جز گسترش خشکسالی و جاری شدن سیلاب ندارند، انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را به میزان قابل توجهی کاهش دهند.

با این حال به نظر می‌رسد گزارش دانشمندان مرکز ملی تحقیقات جوی دانشگاه کلرادو، بیش از هر مطالعه فعلی دیگری بر دامنه نگرانی‌ها بیفزاید. در این گزارش آمده است هیچ مدرک و سند معتبری وجود ندارد که نشان دهد کشورهای در حال توسعه جهان در آینده‌ای نه‌چندان دور به توانایی‌های لازم برای استفاده از فناوری‌های پاک و دوستدار محیط زیست دست‌یافته تا به تعهدات خود مبنی بر کاستن از حجم گازهای گلخانه‌ای تولیدی عمل کنند.

بررسی تحلیل این مطالعه و گزارش‌هایی اینچنین، پیش بینی‌های آنها را تأیید می‌کند. آمارهای فعلی نشان می‌دهند در دهه 90 میلادی، نرخ افزایش گازهای گلخانه‌ای بالغ بر 3/1 درصد بوده است حال آن‌که در حد فاصل سال‌های 2000 تا 2006 این رقم به 3/3 درصد رسیده است.

در کشوری مثل آمریکا که همه ساله بیش از 10 تندباد مخرب و قدرتمند دریایی، آب‌ها و گاهی سواحل این کشور را در می‌نوردند، ارائه مفهومی ‌نظیر نقشه مرگ می‌تواند نقش اقدامات انسانی در توسعه مقدمات لازم برای قدرت یافتن پدیده‌های طبیعی نظیر تندبادها و امواج گرمایی مرگ‌آور را بخوبی تشریح کند. محققان دانشگاه کارولینای جنوبی بتازگی و با استفاده از داده‌های مستند مربوط به آمار مرگ و میر ناشی از وقوع پدیده‌های طبیعی نظیر توفان‌ها، بارش‌های شدید برف و باران و وقوع زمین لرزه‌ها به نتایج جالب توجهی دست یافته‌اند.  بررسی‌های این محققان که در قالب نقشه‌ای موسوم به نقشه مرگ منتشر شده است نشان می‌دهد در مناطق جنوب و مرکز این کشور که بیشترین لطمات انسانی و اقتصادی را از جانب وزش توفان‌ها و جاری شدن سیلاب‌ها دیده‌اند، 6/19 درصد از تمامی ‌مرگ‌های به وقوع پیوسته ناشی از وزش امواج گرمایی شدید و خشکسالی به دنبال آن بوده است. به دنبال این عامل، تابستان‌های داغ و زمستان‌های بسیار سرد که گاهی با بارش‌های غیرطبیعی برف و باران همراه هستند، سهم 8/18 و 1/18 درصدی در مرگ و میرهای به ثبت رسیده داشته‌اند.

از سوی دیگر، سونامی ‌تاریخی شبه قاره هند که هنوز و به رغم گذشت چند سال، آثار مخرب انسانی، اقتصادی و روحی و روانی آن بر منطقه حاکم است، یکی از مهم‌ترین دلایل درستی ادعای اخیر دانشمندان است. طبیعت بیش از گذشته جان انسان‌ها را گرفته است. تغییراتی که در سطوح فوقانی اتمسفر به دلیل افزایش حجم گاز گلخانه‌ای دی اکسید کربن صورت می‌گیرد، در بازه‌های زمانی مختلف تأثیرات منفی خود را بر مناطق مختلف جهان نشان می‌دهد. به عقیده برخی کارشناسان، شاید اگر قرار بود تندباد دریایی کاترینا در بیش از 70 یا 80 سال پیش روی می‌داد، با قدرت تخریب کمتری از سوی آن مواجه بودیم. برآیند کلی گزارش‌هایی که از سوی مراکز تحقیقاتی مختلف جهان منتشر می‌شود حاکی از آن است که در دهه‌های آتی می‌توان متصور شد شرایط فعلی رو به وخامت بگذارد و این همه به دلیل آن است که در توانایی بسیاری از کشورهای در حال توسعه جهان برای کمک به فرآیند جهانی کاهش گازهای گلخانه‌ای تردیدهای زیادی وجود دارد.

مهدی پیرگزی