میش‌مرغ، پرنده‌ای با قدمت 50 میلیون سال

میش‌مرغ پرنده‌ای بسیار باهوش است و براحتی توسط انسان قابل شکار نیست؛ اما از آنجا که پرنده‌ای حساس است، در مقابل تغییرات زیستگاهش آسیب‌پذیر می‌نماید و با تغییر زیستگاه، محل زندگی خود را ترک و مهاجرت می‌کند. به‌گفته کامبیز بهرام سلطانی، کارشناس محیط زیست و اکولوژیست، براساس گزارش اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت، این پرنده در فهرست قرمز قرار دارد و تبدیل زیستگاه این پرنده به زمین‌های کشاورزی و شکارهای غیرقانونی از عوامل تهدید این گونه است. این اکولوژیست باسابقه ایران با اشاره به پراکندگی این پرنده افزود: دامنه پراکندگی میش‌مرغ مراکش و پرتغال را در برگرفته است، کل اروپا را پوشش می‌دهد و تا آسیای مرکزی و چین شرقی پیش می‌رود. این گستره اگرچه بسیار وسیع جلوه می‌کند، اما تضمینی برای جلوگیری از انقراض این گونه به شمار نمی‌رود.

بهرام سلطانی ادامه داد: به همان شیوه که بعد از یک رگبار تابستانی، آب در فرورفتگی‌های کوچک زمین توزیع می‌شود، طی 200 سال اخیر موجودیت میش‌مرغ نیز به همین شیوه دگرگون شده است. بررسی‌ها نشان داده است کل منطقه پراکندگی میش‌مرغ که در گذشته جهت‌های فراوانی را در خود جای داده بود و غالب آنها  صدها کیلومتر با هم فاصله داشتند، به مرور زمان کوچک و کوچک‌تر شده و جمعیت کمتری را در خود جای داده است.

این متخصص محیط‌زیست با اشاره به خصوصیات منحصر به فرد این پرنده گفت: میش‌مرغ چشم‌اندازهای طبیعی گسترده و باز که میدان دیدی آزاد را برای او فراهم می‌آورند، ترجیح می‌دهد. میش‌مرغ خود را از غنچه، جوانه، برگ و بذر گیاهان خودرو و پرورش یافته سیر می‌کند. از این رو در سازگاری با این طیف وسیع از مواد غذایی در میش‌مرغ، منقاری نه تخصص‌ یافته بلکه چندمنظوره تکامل یافته است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد میش مرغ بیشتر در کشتزارهای مسطح مانند مزرعه گندم، نخود و یونجه زندگی می‌کند و در فصل بهار که زمان جوجه‌آوری است، آشیانه خود را در قسمت‌‌های انبوه این مزارع می‌سازد؛ اما در پاییز و زمستان نیز می‌توان آنها را در مزارع درو شده مشاهده کرد. میش مرغ‌‌ها به محض احساس خطر به طرف نقاط مرتفع پرواز می‌کنند و از آنجا به دیده‌بانی می‌پردازند. براساس گزارش‌ها و مشاهدات کارشناسان سازمان حفاظت محیط‌زیست در استان همدان این پرنده در مناطقی خاص از استان همدان بویژه دشت اسدآباد زیستگاه داشته و در چمنزارهای دور از دید انسان لانه‌سازی می‌کند و تا همین اواخر نیز مشاهده شده است.

براساس این گزارش‌‌ها، دشت اسدآباد، دشت پهناوری است که در غرب شهرستان همدان و دامنه جنوب شهرستان اسدآباد قرار دارد.

پرندگان دشت اسدآباد شامل میش مرغ، عقاب طلایی و خروس کولی است و مهم‌ترین آنها میش مرغ است که هم‌اکنون به عنوان پرنده نادر قلمداد شده و ممنوع بودن شکار در این منطقه نیز به خاطر حفظ نسل آن است.
براساس گزارش سازمان حفاظت محیط زیست، متاسفانه جمعیت میش مرغ بشدت در حال کم شدن است. به عنوان مثال در زمان‌های گذشته دشت اسدآباد مامن تعداد بسیار زیادی میش مرغ بوده و حتی برخی از افراد محلی و دوستدار طبیعت از وجود هوبره در این دشت خبر می‌دهند که متاسفانه هم‌اکنون به دلیل تغییر و تخریب زیستگاه این پرنده، تنها تعداد معدودی از آنها مشاهده می‌شوند که ادامه این روند تهدیدی جدی برای نابودی این گونه باارزش از چرخه تنوع زیستی است.

مهندس کامبیز بهرام سلطانی با اشاره به اقدامات حفاظتی انجام شده و وضعیت انقراض این پرنده گفت: در محدوده اروپا وضعیت موجود میش مرغ با دقت تمام شناخته شده است. در طول قرن‌نوزدهم میش مرغ به عنوان پرنده بومی در انگلیس، سوئد، دانمارک، یونان و فرانسه منقرض شده است. روند انقراض در طول قرن بیستم در بخش‌های وسیعی از اروپای شرقی نیز ادامه یافت و میش مرغ به طور کامل از طبیعت سرزمین لهستان و یوگسلاوی سابق محو شده است. بدین ترتیب امروزه در قلمرو بسیار گسترده پراکنش میش مرغ تنها 4 مکان، با جمعیتی نسبتا مناسب باقی مانده‌اند که ممکن است ادامه حیات این پرنده بی‌نظیر را میسر سازند. این مکان‌ها شامل پرتغال، اسپانیا، مجارستان و روسیه است. متاسفانه تاکنون کشورهای معدودی در جهت حفاظت از میش مرغ به اقداماتی جدی و هدفمند مبادرت کرده‌اند. مجارستان کشوری که به چاپ تمبرهای میش‌مرغ پرداخت، در شمار کشورهایی است که اقداماتی قابل تقدیر انجام داده است. ایجاد منطقه حفاظت شده برای این پرنده و آموزش و تنویر افکار عمومی کشاورزان به منظور حفاظت از آشیانه‌های این پرنده از جمله اقدامات موثر و مفید انجام شده است.

امروزه کشاورزان در این کشور با مشاهده تخم پرندگان آنها را جمع‌آوری کرده و سپس به یک مرکز تخصصی پرورش میش مرغ تحویل می‌دهند و مبلغی نیز به عنوان جبران خسارت دریافت می‌‌کنند. در این مرکز تخصصی، تخم میش‌مرغ‌ها در یک ماشین پرورش تخم قرار می‌گیرند و جوجه‌ها به دقت و با زحمت فراوان پرورش داده می‌شوند.
البته این روش تنها زمانی کاربرد دارد که در طبیعت جمعیتی از این پرنده وجود داشته باشد، بدین ترتیب در مجارستان کاهش جمعیت میش‌مرغ رو به کندی نهاده است. انتخاب روش‌هایی به منظور حفاظت از این پرنده در کشور ایران نیز باید براساس استفاده از تجربیات موفق کشورهای دیگر پیش ‌رود و مسوولان تصمیمات جدی‌تری برای نجات این پرنده منحصر بفرد و باارزش که قدمتی 50 میلیون ساله دارد، بگیرند.

حمیده سادات هاشمی