ابیانه؛ رنگ‌های زنده باستانی

در 40 کیلومتری شمال غربی نطنز اصفهان، در دامنه کوه کرکس روستایی بس کهن: «ابیانه». این روستا را به اعتبار آثار و بناهای تاریخی و تنوعش از استثنایی‌‏ترین روستاهای ایران به شمار می‌آورند. شکوه معماری بومی و سرشار از زیبایی این روستا، آن را در شمار نمونه‏‌های کم‌نظیر دیدنی‏های جهان درآورده است.

ابیانه نقطه‌‏ای خوش‌منظره و خوش آب و هواست. شاهان صفوی که برای ییلاق به نطنز می‏رفتند بسیاری از نزدیکان آنها و درباریان ترجیح می‏دادند در ابیانه اقامت کنند. بناهای این مجموعه تاریخی از زمان ساسانیان تا اواخر دوره قاجاریه شکوه خود را حفظ کرده‌ است، سرخی دیوارها جذابیت و گیرایی خاصی داراست.

این خاک خاصیت ویژه‌ای دارد و هر چه بیشتر باران بخورد، محکم‌تر می‌شود. شمار خانه‌های ابیانه 500 واحد برآورد شده؛ این خانه‏‌ها تماما بر روی دامنه پرشیبی در شمال رودخانه برزرود بنا شده است به صورتی که پشت‌بام مسطح خانه‏‌های پایین دست، حیاط خانه‏‌های بالادست را تشکیل داده است و هیچ دیواری هم آنها را محصور نمی‏سازد. در نتیجه، ابیانه در وهله اول روستایی چندطبقه به نظر می‏آید که در بعضی موارد تا 4 طبقه آن را می‌توان مشاهده کرد. اتاق‌های ابیانه به پنجره‏های چوبی ارس مانند مجهزند و اغلب دارای ایوان‌ها و طارمی‌های چوبی پیش آمده مشرف بر کوچه‌‏های تنگ‌اند. نکته جالب همسانی خانه‌ها، پنجره‌های مشبک و درب‌های چوبی است که اغلب دارای دو کوبه‌اند. کوبه‌ای با صدای رسا و بم مخصوص مردان و دیگری با صدایی ظریف‌تر و کوتاه‌تر برای زنان.

بعضی از درب‌ها دارای نقش و نگار هندسی یا نام سازنده خانه بوده و یا اشعاری بر آنها نوشته شده. بسیاری از سردرها متعلق به عهد صفویه است و تقریبا جلوی تمام خانه‌ها دو سکوی بزرگ و پهن قرار دارد که خود نشانه‌ای از مهمان‌نوازی و اجتماعی بودن اهالی است. این سکوها نه تنها مکانی برای رفع خستگی رهگذران، که محلی مناسب برای گفتگوی عصر همسایه‌هاست. نمای خارجی دیوار خانه‏‌های ابیانه با خاک سرخی که معدن آن در مجاورت روستاست، پوشیده شده است. از آنجا که در دامنه‌های شیبدار ابیانه فضای کافی برای ساختن خانه‏‌های مورد نیاز وجود ندارد در این روستا چنین رسم شده است که هر خانواده انبار غار مانندی در تپه‏های یک کیلومتری روستا، در کنار جاده و نرسیده به ابیانه ایجاد کند. این غارها که در دل تپه‏‌ها حفر شده‏ و از بیرون تنها درهای کوتاه آن نمودار است برای نگهداری دام‌ها و آذوقه زمستانی و اشیای غیرضروری استفاده می‌شود.

اهالی ابیانه همه سالمندند، به عبارتی فرزندان این زنان و مردان سالخورده همه به شهرهای بزرگ مهاجرت کرده‌اند.

زندگی مردم ابیانه کشاورزی و باغداری و دامداری است که با روش‌های سنتی اداره می‏شود. بیشتر زنان در امور اقتصادی با مردان همکاری دارند. ابیانه دارای هفت رشته قنات است که برای آبیاری مزارع و باغات مورد استفاده قرار می‏گیرد. گندم، جو، سیب‌‌زمینی و انواع میوه بخصوص سیب، آلو، گلابی، زردآلو، بادام و گردو از محصولات ابیانه است.

در سال‌های اخیر قالیبافی در ابیانه رواج پیدا کرده و نزدیک به 30 کارگاه قالیبافی در آنجا دایر شده است. در گذشته گیوه‌‏بافی از جمله مشغله‏‌های پردرآمد زن‌های ابیانه بوده اما امروزه تا حدی متروک شده است.

ابیانه بسیاری از آداب و رسوم قومی و سنتی و از جمله زبان و لهجه قدیم خود را حفظ کرده ‏است. زبان مردم ابیانه فارسی با لهجه خاص ابیانه‌ای است که با لهجه‏‌های متداول در جاهای دیگر تفاوت اساسی دارد. لباس سنتی آنها، هنوز هم رواج دارد و در حفظ آن تاکید و تعصب از خود نشان می‏دهند. در مردان شلوار گشاد و درازی از پارچه سیاه و در زن‌ها پیراهن بلندی از پارچه‏‌های گلدار و رنگارنگ است. علاوه بر این، زن‌های ابیانه معمولا چارقدهای سفیدرنگی بر سر دارند.

قدیمی‌ترین اثر تاریخی ابیانه آتشکده‏ای است که مانند دیگر بناهای ده در سراشیبی قرار گرفته است. آتشکده ابیانه از معابد زردشتی است.

 مهم‏ترین بنا و اثر تاریخی این روستا مسجد جامع و قدیمی‌‏ترین اثر تاریخی این مسجد، منبر چوبی منبت‏کاری آن است که سال 466 هجری قمری ساخته شده است.

مسجد برزله: دارای فضای دلبازی است و روی در شرقی آن سال 701 هـ.ق نوشته شده است یعنی مربوط به دوران ایلخانان.

مسجد حاجتگاه: کنار صخره‏ای در کوهستان بنا شده و بر در ورودی شبستان آن تاریخ 952 هـ‌.ق ثبت است.

 روستای ابیانه دارای دو زیارتگاه است:

مرقد شاهزاده عیسی و شاهزاده یحیی در جنوب روستا که به گفته اهالی فرزندان امام موسی کاظم بوده‏اند؛ و زیارتگاه دیگر ابیانه، قدمگاه نامیده می‏شود. از جمله جاها و اماکن دیدنی دیگر ابیانه می‏توان از خانه غلام نادرشاه و خانه نایب حسین کاشی نام برد.

سمیه آخشی - خبرنگار جام‌جم