آنها که با چشم ‌‌دل‌‌ می‌نگرند

هفته آینده در کشور ما همزمان با سراسر جهان این روز گرامی داشته می‌شود. نزدیک شدن به این روز از طرفی و مصادف شدن انتشار این شماره سیب با روز جهانی بینایی از طرف دیگر موجب شدند پرونده پزشکی این هفته را به دنیاهای بینایی و نابینایی اختصاص دهیم.

سال 1950 سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)‌ و شورای جهانی نابینایان در جلسه‌ای مشترک، قانون عصای سفید را که توسط 2 تن از محققان آمریکایی، دکتر ناول پری ریاضیدان و دکتر جاکوبز تن بروک حقوقدان ارائه شده بود، مورد بررسی قرار دارند و به موجب آن روز پانزدهم اکتبر را روز جهانی عصای سفید یا روز ایمنی نابینایان نامگذاری کردند. این قانون، در حقیقت ترسیم‌کننده تصویری جدید از افراد نابینا بود که با ارائه اطلاعاتی درباره حقوق این گروه از افراد در سطح جامعه از آنها حمایت می‌کرد. ششم اکتبر سال 1964، کنگره آمریکا تصمیم مشترکی آغاز کرد که بر مبنای آن رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، روز پانزدهم اکتبر را به عنوان روز عصای سفید اعلام کرد.

عصای سفید نه‌تنها ابزاری است که نقش بسیار مهمی در حفظ استقلال و آزادی نابینایان داشته، بلکه در بسیاری از جوامع به عنوان نماد نابینایی شناخته شده است. به پاس احترام به موفقیت‌های افراد نابینا و همچنین یادآور شدن اهمیت عصای سفید در حفظ استقلال این افراد در این روز در بسیاری از کشورها مراسمی برگزار می‌شود. از گذشته‌های دور، استفاده از عصای سفید به عنوان ابزار کمکی برای افراد نابینا در سفرهای درون‌شهری مرسوم بوده و این وسیله در هشدار‌دادن نسبت به وجود هرگونه مانع در مسیر حرکت نقش بسیار مهمی در هدایت این گروه از افراد داشته است. تا قرن بیستم میلادی از عصای سفید تنها به عنوان ابزار کمکی استفاده می‌شد، در حالی که امروزه از آن به عنوان نمادی برای لزوم توجه و مراقبت از افراد نابینا و کمک به آنها توسط افراد دیگری که در مسیر حرکت خود با آنها مواجه شده‌اند، استفاده می‌شود. نقش جدید عصای سفید در جوامع انسانی، ریشه در دهه‌های بین شروع جنگ جهانی دوم در اروپا و گسترش آن در آمریکای شمالی دارد. سال 1921، جیمز بیگ یک عکاس اهل شهر بریستول در جنوب غربی کشور انگلیس، استفاده از عصای سفید را برای نخستین بار مطرح کرد.
او که پس از یک سانحه رانندگی، بینایی خود را از دست داده بود‌ به ابزاری نیاز داشت تا به کمک آن بتواند محیط اطراف خود را هنگام حرکت شناسایی کند و نسبت به وجود هرگونه مانع یا وسایل نقلیه در حال تردد در اطراف محل سکونتش اطلاعاتی به دست آورد. به همین دلیل تصمیم گرفت از یک عصای سفید برای عبور از خیابان استفاده کند تا از قابلیت تشخیص بهتری توسط رانندگان وسایل نقلیه موتوری برخوردار باشد. تا 10 سال بعد، استفاده از عصای سفید توسط نابینایان آن طور که باید پذیرفته نشده بود و چندان متداول نبود تا این که در فوریه سال 1931 استفاده از عصای سفید برای نابینایان تحت عنوان یک حرکت ملی در کشور فرانسه مورد توجه قرار گرفت. پس از مدتی در روزنامه‌های چاپ انگلیس خبرهایی مبنی بر شروع عملیاتی مشابه از سوی گروه‌های سیار در سراسر قلمرو پادشاهی کشور انگلیس اعلام شد. در ماه می سال 1931، شبکه رادیویی بی.بی.سی استفاده از عصای سفید را به عنوان نمادی جهانی و شناخته‌شده اعلام کرد. اگرچه ابتدا استفاده از عصای سفید تنها جنبه نمادین داشت، اما پس از پایان جنگ جهانی دوم و بازگشت نیروهای ارتشی ساختار و کاربرد عصای سفید دستخوش تغییراتی شد تا افرادی که در جریان جنگ بینایی خود را از دست داده بودند بتوانند در شرایط مناسب‌تری زندگی عادی خود را از سر گیرند.

روزی برای بینایی‌

جالب است بدانید 80 درصد موارد ابتلا به نابینایی قابل پیشگیری و درمان است؛ بنابراین می‌توان گفت بینایی یکی از حقوق مسلم افراد جامعه است که برخورداری از آن امکان‌پذیر بوده و باید زمینه مناسبی را برای واگذاری این حق به همه افراد جامعه به وجود آورد و تحقق این موضوع از مهم‌ترین اهداف بزرگداشت روز جهانی بینایی است. بررسی‌های انجام شده حاکی از آن است که حدود 180 میلیون نفر در سراسر جهان با مشکل کم‌بینایی یا نابینایی مواجهند که از میان آنها 45  40‌میلیون نفر نابینا هستند. با توجه به افزایش جمعیت و افزایش سن افراد در هرم سنی، برآورد می‌شود تا سال 2020 میلادی تعداد این افراد به بیش از 2برابر افزایش یابد که بدون تردید، تراژدی غم‌انگیزی را برای جوامع انسانی رقم خواهد زد که مانع پیشرفت انسان‌ها و همچنین سبب نادیده گرفتن حق مسلم بینایی افراد خواهد شد. روز جهانی بینایی بهانه‌ای است برای توجه به مشکلات ناشی از نابینایی در سراسر جهان که با هدف افزایش آگاهی همگانی در سراسر دنیا، به ارائه راهکارهایی درباره جلوگیری و درمان فقدان بینایی می‌پردازد.

 بسیاری از اهداف در نظر گرفته شده برای گرامیداشت این رویداد سالانه به التزام دولت نسبت به تضمین افزایش دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی به منظور جلوگیری و درمان بیماری‌های چشمی اختصاص دارد که می‌تواند نقش مهمی در کاهش ابتلا به نابینایی داشته باشد. جلوگیری و درمان اختلالات بینایی ازجمله روش‌های درمانی موفق و پرهزینه در میان خدمات بهداشتی و درمانی است که دربر گیرنده مجموعه‌ای از اقدامات درمانی نظیر عمل آب مروارید درمان بیماری‌های چشمی مرتبط با کهولت و افزایش سن، جلوگیری از ایجاد تراخم در بافت چشم، تجویز دارو برای درمان بیماری‌های عفونی چشمی منجر به کوری، واکسیناسیون و ایجاد مصونیت در برابر بیماری سرخک، مصرف مکمل‌های غذایی حاوی ویتامین A برای جلوگیری از کاهش بینایی در دوران کودکی و استفاده از عینک‌های مناسب خواهد بود. هر 5 ثانیه یک نفر در دنیا، بینایی خود را از دست می‌دهد و هر دقیقه یک کودک نابینا می‌شود. بر این اساس پیش‌بینی می‌شود سالانه بیش از 7 میلیون نفر بینایی خود را از دست بدهند. روز جهانی بینایی نخستین بار در سال 1998 توسط بنیاد بین‌المللی لیونز مطرح و سال 2000 به صورت یک رویداد رسمی در برنامه بینایی 2020 گنجانده شد.

اقدام جهانی موسوم به بینایی 2020 که از سال 1999 با هدف ریشه‌کن کردن نابینایی‌های قابل پیشگیری و درمان تا سال 2020 میلادی آغاز شده، اقدامی برای جلوگیری از نابینایی در مواردی است که می‌توان با اتخاذ تصمیمات بموقع و مناسب مانع از دست دادن قدرت بینایی افراد شد. این اقدام حاصل همکاری مشترک سازمان جهانی بهداشت و موسسه بین‌المللی پیشگیری از نابینایی است که سازمان‌های غیردولتی و موسسات مرتبط با بهداشت چشم نیز در آن مشارکت داشته‌اند. اعضای این گروه در تلاشند با همکاری همدیگر برخورداری از نعمت بینایی را برای همه افراد در سطح جامعه امکان‌پذیر کنند. این برنامه تاکنون در بیش از 40 کشور در سطح دنیا به مرحله اجرا درآمده است. این کشورها می‌توانند با همکاری هم تغییرات مطلوبی را در جهت بهبود وضعیت زندگی میلیون‌ها مرد، زن و کودک در سراسر دنیا که در حال حاضر با ضعف در بینایی مواجهند یا در مقایسه با افراد دیگر در معرض خطر بیشتری قرار دارند، به وجود آورند.

عوامل زمینه‌ساز ابتلا به نابینایی اغلب با فقر مالی و دسترسی نداشتن به خدمات بهداشتی و درمانی مرتبط است و بیشتر این افراد را نیازمندان و زنان و ساکنان کشورهایی که از امکانات بهداشتی و درمانی محدودی برخوردارند، تشکیل می‌دهند. 90‌‌درصد جمعیت نابینایان دنیا در کشورهای در حال توسعه زندگی می‌کنند و دست‌کم حدود 9‌میلیون نفر از افراد نابینا ساکن هند، 6 میلیون نفر ساکن چین و 7 میلیون نفر نیز ساکن آفریقا هستند. افرادی که در کشورهای در حال توسعه زندگی می‌کنند در مقایسه با کسانی که در کشورهای کاملا صنعتی زندگی می‌کنند 10 برابر بیشتر در معرض خطر نابینایی قرار دارند.

متاسفانه ناتوانی در بینایی، اثرات نامطلوب جبران‌ناپذیری در جنبه‌های مختلف زندگی انسان‌ها نظیر توسعه زیرساخت‌های اجتماعی، اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی به همراه خواهد داشت. روز جهانی بینایی، فرصتی مناسب برای افزایش آگاهی و مشارکت همگانی به منظور تامین حقوق همه انسان‌ها در برخورداری از توانایی‌های جسمانی و بویژه بینایی است. معمولا این روز با دومین پنجشنبه ماه اکتبر مصادف است. اگرچه امروز 37 میلیون نفر در سراسر دنیا نابینا هستند و 124 میلیون نفر از کم‌بینایی یا ضعف در بینایی رنج می‌برند، اما آنچه اهمیت دارد این که سه‌چهارم موارد ابتلا به نابینایی قابل درمان هستند و در صورتی که در این زمینه هیچ گونه تصمیم مناسبی از سوی مراجع و سازمان‌های مسوول اتخاذ نشود تا سال 2020 میلادی تعداد نابینایان در سراسر دنیا به 75 میلیون نفر افزایش خواهد یافت. به همین مناسبت، هر ساله بسیاری از سازمان‌ها و مراکز بهداشتی درمانی در ماه اکتبر به بهانه بزرگداشت روز جهانی بینایی برنامه‌هایی مانند آموزش همگانی، معاینات چشم‌پزشکی و... را در کشورهای مختلف در نظر می‌گیرند.

امسال در آریزونا

مراسم روز جهانی بینایی امسال از 15 تا 17 اکتبر در ایالت آریزونای آمریکا برگزار خواهد شد. در این روز، مردم این ایالت رایگان تحت معاینات متخصصان چشم‌پزشکی قرار خواهند گرفت و آزمون‌های لازم برای تشخیص آب مروارید، آب سیاه، تراخم، بیماری‌های چشمی ناشی از دیابت و همچنین دیگر بیماری‌های چشمی درخصوص آنها انجام خواهد شد و در صورت لزوم برای افرادی که نیاز به استفاده از عینک داشته باشند، عینک مناسب تجویز خواهد شد.

فناوری‌های نوین برای نابینایان

بدون تردید، دستیابی به فناوری‌های جدید برای افراد نابینا نقش بسیار مهمی در بهبود وضعیت زندگی این افراد داشته و خواهد داشت. هدف از تحقیق درباره فناوری‌های جدید برای این گروه از افراد که از حقوقی برابر با دیگر اعضای جوامع برخوردارند این است که بتوانیم زمینه مناسبی برای مشارکت این افراد در فعالیت‌های اجتماعی به وجود آوریم؛ بنابراین باید تصمیمات جدیدی برای تشویق موسسات تحقیقاتی اتخاذ شود تا بتوان به کمک فناوری‌های نوین، بسیاری از محدودیت‌هایی را که افراد به علت ضعف در بینایی در زندگی روزمره خود با آنها مواجه هستند، از میان برداشت. بیشتر تحقیقاتی که تاکنون در این زمینه‌ها انجام شده است به حوزه‌های مختلف مانند مهندسی، هوش مصنوعی، علوم رایانه، سیستم‌های ارتباط از راه دور و نانوفناوری اختصاص دارد. در سال‌های اخیر محققان در تلاش‌ بوده‌اند در عرصه رقابت‌های بین‌المللی به فناوری‌های جدیدی دست یابند که از توانایی بالقوه در تغییر وضعیت زندگی انسان‌ها برخوردار باشند و بخشی از این فناوری‌ها نیز به بهبود وضعیت زندگی افراد ناتوان ذهنی و جسمی یا به طور کلی افرادی که به علت ناتوانایی در استفاده از اعضا و اندام‌های بدن خود از شرایط مناسبی در زندگی اجتماعی برخوردار نیستند، اختصاص داشته است.

مکان‌یابی در دنیای مجازی

نوعی سیستم جدید بلوتوث برای افراد نابینا طراحی شده است که هنگام عبور از سطح معابر و خیابان‌ها، اطلاعاتی درباره مسیر حرکت آنها در اختیارشان قرار می‌دهد و آنها را در مسیر عبورشان راهنمایی‌ می‌کند. این سیستم تعیین موقعیت شهری، به وسیله محققان دانشگاه میشیگان طراحی شده است. اگرچه افراد نابینا به کمک عصای سفید خود می‌تواند از مکانی به مکان دیگر حرکت کنند، اما اغلب از آنجا که نسبت به مسیری که در حال عبور از آن هستند، بی‌اطلاعند مرتکب خطا شده یا با مشکلاتی مواجه می‌شوند. این سیستم، اولین مرحله از طراحی دنیای مجازی صوتی برای افراد نابیناست که حتی می‌تواند مورد استفاده افراد دیگر نیز قرار گیرد. رهگذر با کمک این سیستم به اطلاعاتی درباره یک مکان خاص پی می‌برد و با توجه به آن می‌تواند احساس بینایی را در آن مکان خاص تجربه و فرمان مناسبی را از مغز صادر کند. به کمک این دستگاه، فرد نابینا با دسترسی به فهرست موجود در سیستم که مجهز به الفبای خط بریل است محل دقیق ایستگاه‌های حمل و نقل عمومی، ایستگاه پلیس، رستوران و ... را پیدا کرده، به طرف محل مورد نظر خود حرکت می‌کند اگرچه پیش از این نیز سیستم‌هایی با عملکرد مشابه برای استفاده افراد نابینا طراحی شده بود، اما این اولین سیستمی است که به فناوری‌ بلوتوث مجهز بوده و برطرف‌کننده نیازهای افراد نابینا در مکان‌یابی است. سیستم موقعیت‌یاب بلوتوث از قابلیت استفاده از طریق فرمان‌های صوتی نیز برخوردار است.

تجربه احساسی شبیه بینایی

بتازگی محققان به فناوری‌های جدیدی برای ایجاد امکان استفاده از سیستم‌های تصویری دست یافته‌اند. این سیستم بر مبنای روش روخوانی متون با استفاده از خط بریل، مشاهده تصاویر الکترونیکی را برای کاربر نابینا از طریق لمس تصاویر امکان‌پذیر می‌سازد. خط بریل یا الفبای نابینایان در حقیقت روشی است برای برقراری ارتباط میان این افراد و دیگر همنوعان خود که به وسیله لوئیس بریل فرانسوی ابداع شد و توسط چارلز بارپیر در میان سربازان ناپلئون رواج یافت و مورد استفاده قرار گرفت. خط بریل این توانایی را در اختیار نابینایان قرار می‌دهد تا با استفاده از حروفی متشکل از نقاط برجسته همانند افراد عادی بخوانند و بنویسند. اگرچه بیش از 2 قرن است که این سیستم توسط افراد نابینا مورد استفاده قرار گرفته است، اما دستیابی به فناوری‌های جدید نقش بسیار مهمی در ایجاد تغییراتی چشمگیر در برقراری زمینه‌ای مناسب برای ایجاد امکاناتی داشته است که به واسطه آن افراد نابینا می‌توانند به جای استفاده از واژه‌ها و اعداد از طریق لمس تصاویر الکترونیکی احساسی شبیه دیدن اجسام را تجربه کنند. این سیستم در حقیقت شامل نمایشگرهای تصویری لامسه‌ای و تصویرخوان‌هایی است که از طریق تماس‌ با نوک انگشتان کاربر عمل می‌کنند و از سوی محققان موسسه ملی استاندارد و تحقیقات طراحی شده‌اند.

برای استفاده از این سیستم، کاربر دستگاه کوچکی را همانند یک موس رایانه‌ای در سطح تصویر مورد نظر حرکت‌ می‌دهد تا بتواند تصویر آن را در حافظه رایانه ثبت کند. پس از این مرحله، علائمی را به نمایشگر ارسال می‌کند و به این ترتیب تصویر آن جسم در سطح نمایشگر ترسیم می‌شود و کاربر با حرکت انگشتانش روی آن تصویر ترسیم شده، احساسی شبیه دیدن را تجربه خواهد کرد. محققان امیدوارند با ایجاد تغییراتی در این فناوری بتوانند تجربه استفاده از سیستم‌های دنیای مجازی را نیز برای افراد نابینا امکان‌پذیر کنند تا این افراد بتوانند به کمک سیستم‌های رباتیک و دستکش‌های فضانوردی جزییات تصاویر را نیز لمس کنند. به این ترتیب آنها می‌توانند تصاویر صفحات وب و همچنین کتاب‌های الکترونیکی را نیز براحتی مشاهده کنند. کاربرد نمایشگرهای لامسه‌ای قابل تغییر به افراد کمک می‌کند حتی تغییر متوالی تصویرهای به نمایش درآمده بر صفحه نمایشگر را نیز احساس کنند.

منبع : سازمان بهداشت جهانی یونسکو
newscientist