به دنبال قیمت واقعی نفت‌

بسیاری از مردم هنوز نمی‌دانند که چرا و در چه شرایطی چند کشور بزرگ صادرکننده نفت در سال 1960 اوپک را تاسیس کردند؟

نخستین اقدام برای تاسیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، در سال 1959 به وقوع پیوست. در این سال ونزوئلا با ایران، عراق، کویت و عربستان سعودی مذاکره و پیشنهاد کرد که برای همکاری نزدیک‌تر میان دارندگان منابع بزرگ نفت به تبادل‌نظر و بررسی گزینه‌های گوناگون بپردازند.

در سال 1959 هنگامی که شرکت‌های نفتی، یکسویه بهای رسمی نفت ونزوئلا را بشکه‌ای 5 تا 25 سنت و نفت خاورمیانه را 18 سنت کاهش دادند، نیاز به همکاری نزدیک‌تر میان دولت‌های یاد شده بیش از پیش آشکار شد.

به دنبال آن نخستین کنگره نفتی اعراب در قاهره برگزار شد و در بیانیه‌ای از شرکت‌های نفتی خواسته شد که پیش از هرگونه تصمیم‌گیری یکسویه درباره قیمت نفت، با دولت‌های کشورهای دارنده نفت مشورت کنند. کشورهای یاد شده در این کنگره، برای تأسیس یک کمیته مشورتی نفتی توافق کلی کردند.

در آگوست 1960، شرکت‌های نفتی قیمت‌های رسمی نفت خاورمیانه را 10 تا 14 سنت در هر بشکه کاهش دادند.
ماه بعد، دولت عراق کشورهای ایران، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا را به بغداد دعوت کرد تا درباره کاهش قیمت‌های نفت به بحث بنشینند. به دنبال آن از 10 تا 14 سپتامبر 1960، کنفرانسی با حضور نمایندگان 5 کشور ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا در بغداد تشکیل شد.

در این کنفرانس، اوپک به عنوان یک سازمان بین‌الدول و دائمی تاسیس شد. بنابراین می‌توان گفت اوپک به منظور جلوگیری از کاهش قیمت‌های نفت و مقابله با اقدامات یک جانبه شرکت‌های بزرگ نفتی بین‌المللی که در آن زمان سطح قیمت‌های نفت را تعیین می‌کردند، ایجاد شد.

تاسیس اوپک در 6 نوامبر 1962 (طی قطعنامه 6363 سازمان ملل متحد) نزد دبیرخانه سازمان ملل متحد به ثبت رسید.

اعضای موسس سازمان، 5 کشور فوق بودند که بعدا 8‌کشور دیگر به شرح ذیل به آنها اضافه شدند:

قطر (1961)، اندونزی (1962)، لیبی (1962)، امارات متحده عربی (1967)، الجزایر (1969)، نیجریه (1971)، اکوادور (1992 - 1973) و گابن (1994 - 1975).

اکوادور در سال 1992 و گابن در سال 1994 به عضویت خود در اوپک پایان دادند. از اول ژانویه سال 2007 کشور آنگولا با درخواست از اوپک به عضویت این سازمان درآمد و اکوادور نیز در نوامبر سال 2007 مجددا برای عضویت در اوپک ابراز تمایل نمود که بار دیگر عضویت این کشورمورد موافقت کلیه اعضای سازمان قرار گرفت در حال حاضر تعداد اعضا اوپک 13 کشور است.

چه عواملی باعث ماندگاری اوپک نزدیک نیم قرن در بازار نفت شده‌است و نقش ایران به عنوان یکی از کشورهای موسس در این ماندگاری چگونه بوده‌است؟

از آنجا که درآمدهای نفتی برای توسعه اقتصادی کشورهای عضو اوپک بسیار حیاتی است، هدف این کشورها ایجاد ثبات و هماهنگی در بازار نفت از طریق تنظیم سطح تولید نفت به منظور کمک به تضمین تراز بین عرضه و تقاضاست.

به منظور تصمیم‌گیری درباره سطوح تولید با توجه به شرایط و پیش‌بینی تحولات بازار نفت، وزیران نفت و انرژی کشورهای عضو 2 بار در سال به‌عنوان اجلاس‌های عادی و یا در صورت لزوم به دفعات بیشتر به‌عنوان اجلاس‌های اضطراری تشکیل جلسه می‌دهند.

اگر چه امروزه قیمت نفت بر اساس سازوکارهای بازار جهانی نفت و با توجه به حجم معاملات عمدتا در بازار بورس‌های نفتی تعیین می‌شود و اساساً اوپک به طور مستقیم نقشی در شکل‌گیری قیمت پایه نفت جهان ندارد.

اما سیاست‌ها و تصمیمات اوپک به‌طور غیرمستقیم بر رفتار قیمت در بازار جهانی نفت موثر است و گاهی تصمیمات اوپک (نظیر اجلاس جاکارتا در اواخر سال 1997) سبب سقوط قیمت نفت و در مواردی نیز به تقویت بازار نفت و افزایش قیمت‌ها منجر می‌شود.

تصمیمات و سیاست‌های اوپک و همچنین عملکرد اعضای آن طی سال‌های اخیر نشان می‌دهد بر خلاف ادعای برخی سیاستمداران غربی، نه تنها اوپک به‌طور مستقیم در افزایش قیمت‌های نفت نقشی نداشته است، بلکه این سازمان طی این مدت سعی کرده در تعامل با مصرف‌کنندگان، با افزایش سقف تولید رسمی خود به میزان 5 میلیون بشکه در روز طی 4 سال گذشته (از 5/23 میلیون بشکه در روز در فوریه 2004 به 5/28 میلیون بشکه در روز در نوامبر 2007)، سرعت افزایش قیمت‌های جهانی نفت را نیز تعدیل کند.

طبق آخرین آمار منتشر  شده دبیرخانه اوپک، 2/77 درصد ذخایر اثبات شده نفت خام جهان در سال 2007، متعلق به کشورهای عضو اوپک (بدون اکوادور) است. همچنین سهم اوپک در ذخایر اثبات شده گاز طبیعی جهان نیز در سال 2007 بالغ بر 3/49 درصد است.

سال 2007 سهم اوپک از تولید نفت خام جهانی که 85 میلیون بشکه در روز بود، به همراه مایعات گازی و Condensate جهان، حدود 5/35 میلیون بشکه در روز یا معادل 2/42 درصد بوده‌است. (تولید مایعات گازی اوپک در سال 2007 حدود 3/4 میلیون بشکه در روز برآورد شده‌است.)

گرچه میزان درآمدهای نفتی اوپک در 3 سال گذشته به طور قابل توجهی افزایش داشته، ولی با توجه به نرخ تورم و همچنین رشد جمعیت، درآمد سرانه کشورهای عضو هنوز پایین‌تر از دهه 1970 و اوایل دهه 1980 است. بعلاوه کاهش ارزش دلار آمریکا نیز بخشی از افزایش‌ قیمت‌های نفت را از بین‌ برده‌است.

ارزیابی شما از جایگاه ایران در اوپک طی سالیان گذشته و اکنون چگونه است؟

ایران که از بنیانگذاران و حامیان سازمان اوپک است، سعی دارد منافع ملی خود را در بازار جهانی نفت از طریق حضور فعال در این سازمان حداکثر کند. اولین دبیر کل اوپک از سال 1961 تا سال 1964 از ایران بود. تاکنون 3 بار کنفرانس‌های اوپک، یک‌بار در سال 1961 (کنفرانس سوم)، بار دوم در سال 1971 (کنفرانس بیست و دوم) و بار سوم در مارس 2005 (کنفرانس یکصد و سی و پنج) در ایران برگزار شده‌است. همچنین ایران تاکنون 9 دوره ریاست کنفرانس اوپک را عهده‌دار بوده‌است.

در مسیر پرتحول نزدیک به 5 دهه عمر اوپک، ایران به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان اوپک در کنار همتایان خود در اقتدار و تحکیم این سازمان نقش عمده داشته و عملا پایبندی عمیق خود را به اصول حاکم بر آن ثابت کرده‌است.

جمهوری اسلامی ایران در عین حال با آگاهی از تعامل و عملکرد این سازمان مهم با نظام اقتصاد جهانی، سهم خود را در همراهی با تحولات اقتصادی به خوبی ایفا کرده و باوجود محدودیت‌هایی که داشته است،‌ از هیچ کوششی برای حفظ اقتدار، یکپارچگی و ماندگاری این سازمان و اثربخشی مثبت بر اقتصاد کشورهای مصرف‌کننده فروگذار نکرده‌است. ایران همواره در اوپک از قیمت‌های معقول و منطقی حمایت کرده‌است.

یکی از اهداف اصلی اوپک ایجاد ثبات در بازار نفت ذکر شده‌است. اما در نیم قرن فعالیت این سازمان شاهد چند شوک نفتی بوده‌ایم؛ چرا اوپک نتوانسته‌است از وقوع آنها جلوگیری کند؟ و یا بعکس شاید حضور اوپک موجب شده است این شوک‌ها و در نتیجه بهای نفت کنترل و مهار شود.

سازمان اوپک از بدو تاسیس با تبلیغات منفی کشورهای غربی مواجه بوده‌است. به طوری که اوپک به عنوان یک کارتل و انحصارگر بازار نفت، عامل افزایش قیمت‌ها و نابسامانی عرضه نفت در جهان معرفی شده‌است. اما اوپک توانسته است با تامین بموقع عرضه نفت بویژه در مواقع بحرانی بازار نفت، شفاف‌سازی در تصمیمات، اقدامات و برنامه‌های ظرفیت‌سازی در بخش نفت، گام‌های مهمی را برای اعتمادسازی بردارد.

وقوع شوک‌های به اصطلاح نفتی اساسا خارج از اختیارات و حیطه قدرت سازمان اوپک بوده است؛ زیرا بعضی از این شوک‌ها به دلیل ایجاد ضعف در ساختارهای اقتصاد جهانی، بعضی دیگر به علت مسائل ژئوپلتیکی و بعضی نیز به دلیل وقوع تنگناهایی در بنیادهای بازار ایجاد شده‌اند و اوپک همواره تلاش کرده آثار منفی افزایش و یا حتی کاهش شدید قیمت‌ها را تعدیل کند.

یکی از سیاست‌های راهبردی اوپک، تطبیق تصمیمات سازمان اوپک با شرایط روز بازار نفت، بمنظور ایجاد ثبات در آن است. در این رابطه اوپک موفق شده‌است شرایط انعطاف‌پذیری در سقف تولید نفت اوپک به منظور برقراری امنیت عرضه جهانی نفت ایجاد کند.

این سیاست برگرفته از این نگرش است که اوپک می‌خواهد نفت خود را در بلندمدت و با قیمت مناسب عرضه کند و از این طریق خود را در مقابل نوسانات مضر بازار نفت ایمن کند. امروز عملکرد بازارهای مالی نفت به گونه‌ای است که امنیت تقاضای نفت را در بلندمدت به مخاطره می‌اندازد.

در واقع، اوپک نمی‌خواهد خود را قربانی این شرایط ناخواسته ببیند و تلاش می‌کند با ایجاد شرایط باثبات، نفت را با قیمت عادلانه و منطقی و به‌طور منظم به مصرف‌کنندگان عرضه کند. سازمان به طرق متعددی توانسته است به این هدف دست یابد: گاه با کاهش داوطلبانه تولید، گاه با عدم تغییر سقف تولید و گاه با تولید بیشتر، بویژه زمانی که کمبود عرضه نفت وجود داشته‌است.

انجام مطالعات بهنگام و دقیق درخصوص وضعیت عرضه و تقاضای جهانی نفت از سوی اوپک، سبب شده است تصمیمات اوپک با دقت بیشتری اتخاذ و اجرا شود ، در نتیجه این تلاش‌ها مشاهده می‌شود که اطلاعات اوپک از وضعیت تغییرات عوامل بنیادین بازار نفت از دیگر سازمان‌های فعال در این زمینه دقیق‌تر و برآوردهای صورت گرفته، کمترین انحراف را از آمار و ارقام واقعی دارد.

برخی کارشناسان، آژانس بین‌المللی انرژی را تشکیلاتی در برابر اوپک می‌دانند که از سوی کشورهای صنعتی و مصرف‌کننده نفت و انرژی به وجود آمده است. تعامل این دو سازمان در عرصه انرژی چگونه است؟

گسترش گفتگوهای اوپک با مصرف‌کنندگان عمده انرژی در قالب آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) و یا برگزاری میزگردها و کارگاه بین‌المللی مشترک با سازمان IEA و همچنین اتحادیه اروپا EU، از جمله راهبردهای اساسی اوپک برای مقابله با نوسانات قیمت ناشی از ضعف امنیت تقاضا و همچنین ایجاد شفافیت در بازار نفت و سیاست‌های عرضه و تقاضای جهانی انرژی است. اوپک در این عرصه موفقیت‌های خوبی داشته‌است.

به‌ طوری که ضمن خنثی کردن اتهامات بر ضد اوپک، سیاست‌های مصرف‌کنندگان را به دلیل عدم شفافیت در سیاست‌های انرژی و اعمال تحریم‌های یکجانبه و سیاست‌های تبعیض‌آمیز درخصوص آلودگی ناشی از مصرف حامل‌های انرژی و همچنین برنامه‌های توسعه انرژی‌های جایگزین از سوی این کشورها و اثرات آن بر توسعه بخش نفت و گاز کشورهای عضو اوپک به چالش کشانده است.

اصول و اهداف اوپک هماهنگی کاملی با اهداف سازمان ملل متحد دارد. اوپک در مسائل و چالش‌های بین‌المللی همکاری نزدیکی با دیگر کشورها و سازمان‌های بین‌المللی داشته‌است. در واقع، اوپک به عنوان یک سازمان بین‌الدول با توسعه مناسبات خود با کشورهای در حال توسعه از یک‌سو و کشورهای توسعه یافته از سوی دیگر، در یک چارچوب بین‌المللی توانسته است در پیشبرد همکاری‌های بین‌المللی برای نیل به استانداردهای بالای زندگی برای همه ملل گام بردارد.

امروزه، اوپک حضوری فعال در مسائل و تحولات جهانی مرتبط به تجارت آزاد، محیط زیست و توسعه پایدار دارد. همچنین کشورهای عضو، برنامه‌هایی را برای عمل به تعهدات مربوط به کاهش آلودگی‌های محیط زیست، صرفه‌جویی انرژی و افزایش تولید سوخت‌های کارا و تمیز پیگیری می‌کنند.

همکاری با IEA نیز از این عرصه به دور نیست. البته در مواردی، تحلیل‌ها و نظرات اوپک و IEA درباره دلایل تحولات بازار نفت با یکدیگر متفاوت است که این امری طبیعی است، آنها مسولیت‌های خاص خود را دارند و سازمان اوپک هم به وظایف خود عمل می‌کند.

با توجه به نیم قرن فعالیت اوپک، در نگاهی به گذشته تا چه اندازه این سازمان به هدف اصلی که در اساسنامه ذکر شده دست یافته‌است؟

اساسنامه اوپک در طول 48 سال سابقه و عمر خود، همچنان قوت، صلابت و اعتبار خود را حفظ کرده‌است و حداقل تغییرات در اهداف این اساسنامه ایجاد شده‌است، حتی تنش‌های سیاسی و نظامی بین برخی کشورهای عضو این سازمان در دوران حکومت صدام، نتوانست تاثیری بر اهداف اولیه تشکیل این سازمان بگذارد و همه کشورهای عضو به منظور تامین منافع مشترک، همواره تلاش کرده‌اند در اتخاذ تصمیمات سازمان و اجرای آن تعامل و همکاری مستمر داشته باشند.

در نتیجه این همکاری ، پایه‌های سازمان همچنان مستحکم باقی مانده‌است. با این حال، نباید فراموش کرد که اوپک مجموعه‌ای نامتجانس و ناهمگن از کشورهای صادرکننده نفت و پراکنده در 3 قاره مختلف جهان است.

آنچه کشورهای عضو اوپک را به یکدیگر پیوند می‌دهد ، عمدتا تامین منافع اقتصادی است و از نظر سیاسی ، خط‌ مشی ‌های این کشورها بعضا بسیار متفاوت از یکدیگر است.

نبود مشترکات فرهنگی، تاریخی، جغرافیایی و حتی جمعیتی میان این کشورها، مانع از ایجاد همبستگی‌های بیشتر سیاسی  اجتماعی و فرهنگی میان این کشورها می‌شود. از این رو تلاش‌هایی نظیر ایجاد واحد پول مشترک اوپک، همگرایی فرهنگی یا برگزاری مسابقات ورزشی میان کشورهای عضو این سازمان، هیچ‌گاه نتوانسته جایگاهی ویژه را برای خود در این سازمان به دست آورد.

گرچه حضور در اجلاس‌ها و جلسات بین اعضا در طول سال‌های متمادی، توانسته است درک متقابل بین اعضا را افزایش دهد و در برخی موارد به گسترش روابط دوجانبه بین اعضا کمک کند. به‌عنوان مثال پایه‌های روابط گسترده فعلی بین ایران و ونزوئلا در اجلاس‌های اوپک ریخته شده ‌است و یا مذاکرات دوجانبه برای ایجاد پالایشگاه در اندونزی، تبادل تجارب کشورها در زمینه نفت و گاز از نتایج اجلاس‌های اوپک است.

لکن از سازمان اوپک نمی‌توان انتظار داشت کاملا در جهت آمال و ایده‌آل‌های تک تک اعضا حرکت کند. لازمه حضور در هر سازمان بین‌المللی صرف‌نظر کردن از بخشی از آرمان‌ها، برای دستیابی به اهداف بالاتر است. حتی اوپک درباره برخی از موضوعات داخلی خود نظیر تعیین دبیر کل برای سازمان و یا محل برگزاری اجلاس سران کشورهای عضو، هنوز با اختلاف نظرات فراوانی روبه‌رو است.

صرف‌نظر از مسائل فوق، کشورهای عضو اوپک در آینده همچنان با چالش‌هایی از قبیل نبود اطمینان درباره رشد اقتصاد جهانی، افزایش بالقوه عرضه نفت از کشورهای غیر اوپک بویژه در میان مدّت، تحولات فناوری، رقابت میان سوخت‌ها و حامل‌های انرژی، سیاست‌های انرژی کشورهای مصرف ‌کننده، راهکارهای قیمتگذاری نفت و توسعه پایدار، جایگاه شرکت‌های ملی نفت در آینده، تاثیر چارچوب‌های مختلف حقوقی و قراردادی در بخش بالادستی و همچنین تاثیر رژیم‌های مالی بر سیاست‌های تولید در این کشورها روبه‌رو است.

مذاکرات جهانی و توسعه قراردادهای چندجانبه و دوجانبه جدید نیز به‌طور بالقوه می‌تواند بر صحنه نفت تأثیرگذار باشد و منافع کشورهای تولیدکننده نفت عضو اوپک را تحت تأثیر قرار دهد.

حضور فعال در جلسات کارشناسی و اجلاس‌های وزیران و هیات عامل و تداوم شرکت در اداره دبیرخانه اوپک که ایران از ابتدا نقش چشمگیری در آن داشته است می‌تواند منافع ملی را تامین و افزایش دهد.

با توجه به این‌که از تاریخ تشکیل اوپک تاکنون ایران با 2‌‌نوع نگرش و شیوه حکومتی در 2 مقطع پیش و پس از انقلاب اسلامی، در این سازمان حضور داشته‌است. حضور و تاثیرگذاری ایران در این دو مقطع و در مقایسه با هم چگونه بوده‌است؟

ایران چه پیش از انقلاب و چه پس از پیروزی انقلاب اسلامی جزو کشورهای پیشروهای این سازمان بوده ‌است. ‌قبل از انقلاب، ایران رهبری کشورهای طرفدار قیمت که در آن زمان به «»rice Hawk شهرت داشتند را به عهده داشت و یکی از کشورهای پیشتاز گفتگو با شرکت‌های بزرگ بین‌المللی نفت (IOCS) محسوب می‌شد. این سیاست پس از پیروزی انقلاب نیز با قدرت بیشتری همچنان ادامه یافت.

سبد نفتی اوپک به عنوان نفت خام شاخص میانگین این سازمان، معیار مناسبی برای اتخاذ تصمیمات سازمان است. ایران به همراه برخی دیگر از کشورهای عضو، تلاش زیادی را در تعیین ترکیب جدید این سبد در سال‌های گذشته به عمل آورد و ترکیب جدید این سبد نیز بالاخره در کنفرانس اوپک در اصفهان نهایی شد. پیش از آن نیز ایران در تعیین محدوده قیمت سبد اوپک، نقش بارزی داشت.

ایران همیشه کوشش کرده تفاوت میان قیمت‌های اسمی و واقعی نفت را برای افکار عمومی مردم جهان مشخص کند. معتقدیم برای بررسی اثرات تغییرات قیمت نفت بر اقتصاد، باید به جای قیمت‌های جاری نفت، قیمت‌های واقعی را در نظر گرفت.

بعلاوه معتقدیم باید همواره اثرات منفی نرخ بالای تورم و کاهش ارزش برابری دلار بر قیمت‌های نفت را مد نظر قرار داد. 3 عامل ذیل در تعیین قیمت واقعی نفت باید همواره مورد توجه قرار گیرد.

- لزوم حفظ و صیافت منابع نفت، با توجه به فناپذیری و کمیابی روزافزون آن در آینده‌

-‌ ارزش نفت بر اساس مصارف غیر انرژی آن‌

- و هزینه منابع انرژی جایگزین و شرایط دسترسی و امکان استفاده از آنها.

معتقدیم اصل حاکمیت ملی کشورها بر منابع نفتی خود، باید از اصول خدشه‌ناپذیر اعضای اوپک محسوب ‌شود. خوشبختانه اعضای دیگر اوپک نیز بخوبی از این امر حمایت می‌کنند. از این طریق اوپک توانسته است، درآمد نفت کشورهای عضو را با بازنگری در چارچوب‌های قراردادی با شرکت بین‌المللی نفت حفظ کند یا افزایش دهد.

تعیین سیاست‌های راهبردی بلند مدت برای اوپک و نیز استمرار برگزاری اجلاس‌های سران نیز از جمله سیاست‌هایی است که ایران پیوسته از آن حمایت و جانبداری کرده‌است.

بنابراین می‌توان گفت ایران از ابتدای تأسیس سازمان اوپک تاکنون، پیوسته حضوری فعال، مستمر و مثبت در این سازمان داشته و توانسته در ایجاد وحدت و انسجام در درون اوپک که به دستاوردهای مهمی برای کشور و همچنین دیگر اعضاء منجر شده است، نقش موثری را ایفاء کند. بدیهی است به دلیل وابسته نبودن به قدرت‌های جهانی، نقش ایران در اوپک پس از پیروزی انقلاب اسلامی برجسته‌تر بوده‌است.

جمهوری اسلامی ایران همواره می‌کوشد از ارزش واقعی نفت به‌عنوان ثروت طبیعی که متعلق به نسل‌های آتی نیز هست، دفاع کند و در این مسیر با سیاست‌های برخی قدرت‌های جهانی که سعی دارند این ثروت ملی را با حداقل بهاء از دست تولیدکنندگان خارج نماید مقابله می‌کند.

دفاع از قیمت‌های منطقی، زمانی که برخی اعضاء از سیاست افزایش سهم بازار (و قیمت‌های پایین) جانبداری می‌کردند، از نکات برجسته موضع‌گیری جمهوری اسلامی ایران در اوپک است که متعاقبا کلیه تولیدکنندگان به حقانیّت و علمی بودن آن واقف شدند.

سعید توجهی‌