عقل مجسم‌

رسول خدا بنابر سنت مرسوم عرب، از بدو تولد نام حضرت امام حسن مجتبی را به کنیه (ابو محمد) آراست. خصوصیات وصف‌ناپذیر حضرت ذکرالقاب متفاوتی را برای ایشان سبب گردید که مشهورترین آن تقیّ، زکیّ، سیّد، سبط و ولیّ است. بنابر آنچه در روایات آمد است امام حسن(ع) از همان دوران کودکی دارای نبوغی سرشار بود. وی با حافظه‌ نیرومندش، آیاتی را که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل می‌شد، می‌شنید و همه را حفظ می‌کرد و وقتی به خانه می‌رفت‌برای مادرش می‌خواند و حضرت فاطمه‌(س) آن آیات و سخنان رسول‌الله(ص)‌ را برای حضرت علی علیه السلام نقل می‌کرد و آن حضرت به شگفتی می‌پرسید: این آیات را چگونه شنیده است؟ و زهرای مرضیه می‌فرمود: از حسن شنیده‌ام(1) روایت شده که روزی‌ امام علی(ع)‌ پنهان از دیدگان فرزندش به انتظار نشست، تا ببیند فرزندش چگونه آیات را بر مادرش تلاوت می‌کند. امام حسن علیه السلام به خانه آمد و خواست آیات قرآن را برای مادرش بخواند؛ ولی زبانش به لکنت افتاد و از گفتار باز ماند و چون مادرش علت را پرسید، گفت: مادر جان! گویا شخصیت‌بزرگی در این خانه است که شکوه وجو دش، مرا از سخن گفتن باز می‌دارد.(2)‌

رسول خدا(ص)‌ اوج درایت و بلند اندیشی امام حسن مجتبی را در همان سنین طفولیت این‌گونه وصف می‌کند که:
لوکان العقل رجلاً لکان الحسن(3) اگر عقل به شکل مردی مجسّم می‌شد؛ همانا حسن بود.

روایاتی که در شخصیت‌شناسی امام مجتبی وارد شده نه تنها در کتاب‌های شیعه چشم را می‌نوازد بلکه در بسیاری از کتاب‌ها و مسانید اهل تسنن و با اعتراف بسیاری از بزرگان عامه نیز به چشم می‌خورد
از آن جمله جلال‌الدین سیوطی که یکی از ادیبان و مفسران بزرگ قرآن کریم نزد مذهب عامه است شخصیت امام مجتبی (علیه السلام)را این‌گونه توصیف می‌کند که:

کان الحسن رضی اللّه عنه له مناقب کثیره: سیّداً، حلیماً، ذا سکینه` و وقار و حشمه`، جواداً ممدوحاً... حسن بن علی علیه‌السلام دارای امتیازات و فضایل انسانی فراوان بود؛ او شخصیتی بزرگوار، بردبار، با وقار، متین، سخی، بخشنده و مورد ستایش مردم بود(4)‌

و نیز می‌نویسد:

سبط رسول اللّه و ریحانته و آخر الخلفاء بنصّه... و هو خامس اهل الکساء...(5)‌

نوه رسول خدا و ریحانه او (امام حسن علیه السلام) یکی از 5 نفری است که جزء اصحاب کساء هستند و آیه تطهیر درباره آنها نازل شده است.

از سویی دیگر ابن عساکر مغازلی، فقیه و عالم معروف شافعی نیز در این باره چنین می‌نگارد که:

هو سبط رسول اللّه و ریحانته و احد سیّدَی شباب اهل الجنّه`.... (6)‌

او سبط رسول خدا و ریحانه ایشان و یکی از دو آقای جوانان بهشت است.

سبط ابن جوزی نیز به بررسی برخی از خصوصیات و ویژگی‌های آن امام همام می‌پردازد و ایشان را چنین توصیف می‌کنند:

کان من کبار الاجواد و له الخاطر الوقّاد و کان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم یحبّه حبّاً شدیداً (7)‌

او از بزرگترین بخشندگان زمان بودو دارای حافظه‌ای درخشنده و قوی بود و پیامبر خدا او را به محبت بسیاری دوست می‌داشت.

ابونعیم اصفهانی شرافت حسب و نسب امام حسن علیه‌السلام و برجستگی خاصّ وی را مستند به منابع سنّی یاد می‌کند. یکی از ده‌ها موارد، مطلبی است که از عقدالفرید این‌گونه نقل می‌کند:

روزی معاویه به همنشینان خود گفت: گرامی‌ترین و ارجمندترین مردم از نظرپدر، مادر، جدّ، جدّه، عمو، عمّه، دایی و خاله کیست؟ گفتند: شما بهتر می‌دانید. وی دست حسن بن علی(ع)‌ را گرفت و گفت: این؛ پدرش علی بن ابی‌طالب است، مادرش فاطمه دختر پیامبر، جدّش رسول خدا، جدّه‌اش حضرت خدیجه، عمویش جعفر طیّار، عمّه‌اش هاله دختر ابوطالب، دایی‌اش قاسم پسر پیامبر و خاله‌اش زینب دختر حضرت محمد صلی‌ الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم.(8)‌

پی‌نوشت‌ها:

1و2- ترجمه‌ زندگانی امام حسن ص 6059، باقر شریف القرشی‌ 3- فرائد السمطین، ج 2، ص 68، 4- تاریخ خلفاء، ص 73، سیوطی، 5-6-7-  اعلام الهدایه، ج 4، ص 31 و 32، 8-عقدالفرید، ج 3، ص 282.

سیدحامد حسینی‌