راه‌حلی برای کاهش آلودگی‌های محیط زیست

رشد سریع جوامع صنعتی و گسترش فرهنگ مصرف‌گرایی موجب بروز معضل بزرگی با عنوان مواد زاید جامد شهری شده است.

اصطلاح مواد زاید جامد (زباله) یک اصطلاح عام است و شامل پسماندهای غذایی، انواع خاکسترها، نخاله‌های ساختمانی، مواد زاید خیابانی، مواد زاید تصفیه‌خانه‌ها، مواد زاید کشاورزی، مواد زاید صنعتی و مواد زاید خطرناک می‌شود.

از طرف دیگر، بالا رفتن سطح فرهنگ و بهداشت جوامع و ایجاد استاندارد‌های جدید در زمینه مدیریت و مهندسی محیط زیست ایجاب می‌کند که سیاست‌های کارآمدتری در مقایسه با گذشته برای دفع این گونه پسماندها اتخاذ شود.

منابع مختلف شهری، زباله‌های متفاوتی تولید کرده که حجم، میزان خطر، درصد اجزای تشکیل‌دهنده و دیگر مشخصات زباله با توجه به مبلغ و مکان تولید آن متفاوت خواهد بود. بنابراین برای تصمیم‌گیری در ارتباط با روش‌ها و دفعات جمع‌آوری، بازیافت و دفع مواد زاید، شناخت منابع تولید زباله ضروری است.

شیوه‌های دفع زباله

شیوه‌های دفع زباله متنوع است، ولی امروزه بیشتر 3 روش سوزاندن، دفن بهداشتی و تولید کمپوست به عنوان روش‌های اصلی دفع مورد استفاده قرار می‌گیرد. گرچه تاکنون روش‌های گوناگونی برای دفع این مواد ارائه شده و مورد استفاده قرار گرفته است، اما هر کدام از این روش‌ها معایبی دارند. به عنوان مثال، می‌توان از روش‌های سنتی دفن زباله و استفاده از زباله‌سوزها برای دفع بهداشتی زباله‌های شهری نام برد که این روش ضمن خطر آلودگی آب و خاک نیاز به زمینی نسبتا وسیع دارد و در کل توجیه اقتصادی آن در بسیاری مناطق دشوار است. زباله‌سوزها نیز در بسیاری مواقع برخی آلودگی‌های جنبی نظیر آلودگی هوا را در بر دارند و بعلاوه، نهایتا باید خاکستر حاصل از سوزاندن زباله‌ها را دفن کرد.

تولید زباله در تهران

در کلانشهر تهران که 700 کیلومتر مربع وسعت دارد و بالغ بر 11 میلیون نفر را در مناطق 22 گانه خویش جای داده، روزانه 7500 تن زباله تولید می‌شود که مدیریت صحیح آنها نیازمند به‌کارگیری آخرین روش‌های علمی است.

مدیر طرح سلول دفن بهداشتی پسماندهای شهر تهران درخصوص زباله‌های تولیدی این کلانشهر گفت: مقایسه این آمار با آمار زباله‌های خانگی تولیدی در کل کشور نشان‌دهنده آن است که تهرانی‌ها بتنهایی بخش بزرگی از زباله‌های شهری کشور را تولید می‌کنند.

از طرفی، تنوع این زباله‌ها به حدی است که شاید در کمترین نقطه‌ای از جهان بتوان نظیر آن را یافت. به عنوان مثال، انواع پسماندهای غذایی، پارچه، کاغذ، لاستیک خودرو، مواد دارویی، انواع فلزات، شاخ و برگ گیاهان، شیشه، مواد پلاستیکی، لاشه حیوانات، لوازم خانگی مستعمل، قطعات الکتریکی و الکترونیکی، بسته‌بندی‌های آغشته به مواد شوینده و شیمیایی و غیره تماما در زباله‌های شهری این کلانشهر وجود دارند و همین امر باعث شده است سازمان بازیافت و تبدیل مواد شهرداری تهران بخش زیادی از فعالیت‌های خود را صرف مسائل زیربنایی از قبیل فرهنگ‌سازی و تفکیک از مبداء کند.

طهموریان با تاکید بر این ‌که این حجم از تولید زباله نیازمند مدیریت صحیح و کنترل بهداشتی است، ادامه داد: بدیهی است در صورت بی‌توجهی به کنترل یا دفع صحیح هر یک از مواد زاید تولیدی، خسارات جبران‌ناپذیری به نسل‌های حاضر و آینده وارد خواهد شد. با این حال مساله بزرگی که کماکان پیش روی مدیریت این سازمان قرار دارد، مساله دفع نهایی این پسماند‌هاست.

دفع سنتی زباله

سیستم قبلی دفع مواد زاید جامد که در شهر تهران همانند بسیاری از مناطق کشور مورد استفاده قرار می‌گرفته و اکنون سیستم دفن سنتی زباله‌های شهری خوانده می‌شود، به این ترتیب بوده که زباله‌های شهری جمع‌آوری شده از مناطق مختلف شهر تهران پس از انتقال به مرکز دفن زباله واقع در منطقه آرادکوه در جنوب تهران تقریبا بدون هر گونه عملیات جداسازی خاصی روی هم دپو و نهایتا تنها با هدف کنترل محدود برخی آلودگی‌ها از قبیل کنترل بو و کنترل تجمع حشرات، با خاک پوشانده می‌شدند.

مدیر طرح سلول دفن بهداشتی پسماندهای شهر تهران با اشاره به مشکلات دفن سنتی زباله‌ها گفت: بدیهی است سیستم دفن سنتی زباله‌ها با مشکلات متعددی مواجه بوده‌اند که ازجمله آنها می‌توان به اشغال شدن بیش از حد سطح زمین، نداشتن توجیه فنی و اقتصادی، مشکلات زیست محیطی، ایجاد بوی زننده، خطر انتشار انواع آلودگی‌ها آلوده شدن خاک و خصوصا آلودگی منابع آبی با توجه به بالا بودن سطح آب‌های زیرزمینی در این منطقه، خطرات ناشی از انباشتگی بیش از حد بیوگازهای حاصل از دفن، انتشار کنترل نشده شیرابه‌های سمی و بهره‌برداری نکردن از شیوه‌های مختلف بازیافت و پردازش اشاره کرد.

طهموریان با اشاره به دیگر مشکلات زیست محیطی این روش دفع زباله ‌تاکید کرد: ‌از سوی دیگر، یکی از معضلات بزرگ زیست محیطی که دنیا با آن مواجه است، تغییرات آب و هوایی و جوی است و در این میان، کشور‌های در حال توسعه از این جهت با بیشترین آسیب‌ها و تهدید‌ها روبه‌رو هستند. همان طور که می‌دانیم، زمین روز به روز در حال گرم‌تر شدن است که یکی از دلایل آن، تغییرات جوی است.

کارشناسان معتقدند جوامع و دولت‌ها برای مهار این مساله و پیش از این‌ که شرایط به نقطه بدون بازگشت برسد، نیازمند وضع قوانین مستقیم و انعطاف‌پذیری هستند. یکی از عمده‌ترین منابع انتشار گازهای گلخانه‌ای و بویژه گاز متان، مراکز دفن غیربهداشتی پسماندهای جامد است.

براساس بررسی‌های صورت گرفته در آمریکا،  حدود 37 درصد گازهای گلخانه‌ای منتشر شده در این کشور ناشی از مراکز دفن غیربهداشتی موجود  است.

این کارشناس سازمان بازیافت و تبدیل مواد شهرداری تهران افزود: در مراکز دفن سنتی و غیربهداشتی پسماندها، در نتیجه تجزیه بی‌هوازی مواد زاید، گاز متان و گازهای خطرناک و گازهای گلخانه‌ای دیگری تولید می‌شوند که در صورت رعایت نکردن استانداردها و تمهیدات اساسی موجبات ایجاد تغییراتی در شرایط آب و هوایی و نیز امکان انفجار و تخریب محل دفن به وجود خواهند آورد.

طهموریان یادآوری کرد که امروزه در بسیاری از کشورهای صنعتی جهان از زباله به عنوان طلای کثیف یاد می‌شود و حتی برخی از این کشور‌ها نظیر سوئد، بخش زیادی از سیستم‌های تولید انرژی خود را بر پایه فناوری‌های مرتبط با سیستم‌های بازیافت و پردازش زباله قرار داده‌اند.

دفن بهداشتی زباله

دفن بهداشتی زباله یکی دیگر از شیوه‌های رایج و کنترل شده دفع است. مدیر طرح سلول دفن بهداشتی پسماندهای شهر تهران با تشریح روش دفن بهداشتی زباله گفت: ‌در این روش زباله به صورت لایه‌ای در سطح زمین یا داخل گودال‌های طبیعی و مصنوعی پخش و متراکم شده و روی آن با خاک یا دیگر مواد پوشانده می‌شود.

این اعمال به شرطی بهداشتی تلقی می‌شود که طی آن خطری متوجه محیط زیست نباشد. طهموریان تاکید کرد: ‌امروزه به منظور کاهش خطرات ناشی از نشت شیرابه، کف محل‌های دفن را با استفاده از لایه‌هایی از ترکیبات مختلف عایق می‌کنند. همچنین به منظور جمع‌آوری گازهای ناشی از فرآیند تخمیر، سیستم‌های جمع‌آوری گاز نیز در این نوع مراکز پیش‌بینی شده است.

این کارشناس تاکید کرد:‌ اگرچه بیش از 60 سال از عمر روش دفن بهداشتی زباله می‌گذرد و در این فاصله دیگر روش‌های دفع، تحول و تکامل چشمگیری داشته‌اند؛ اما هنوز دفن بهداشتی متداول‌ترین روش دفع زباله در جهان به شمار می‌رود. در بیشتر کشور‌های پیشرفته صنعتی نیز این روش، روش غالب دفع محسوب می‌شود. حتی شهر‌هایی که شیوه غالب دفع زباله آنها دفع بهداشتی نیست، بی‌نیاز از روش دفن نیستند.

کارشناسان معتقدند ‌در هر حال روش دفن مکمل دیگر روش‌ها محسوب می‌شود؛ زیرا بازیافت تولید کمپوست یا سوزاندن همه زباله‌های شهری امکان‌پذیر و اقتصادی نیست. علاوه براین در شرایطی نظیر خراب شدن دستگاه‌های زباله‌سوز استفاده از روش دفن بهداشتی اجتناب ناپذیر است.

این کارشناس ‌با اشاره به مزایای این روش‌گفت: ‌این روش بویژه در جایی که زمین مناسبی در دسترس باشد، اقتصادی‌ترین روش دفع محسوب می‌شود. همچنین در یک ترانشه دفن بهداشتی می‌توان همه نوع زباله را با در نظر گرفتن شرایط خاص و با انعطاف‌پذیری بالایی دفن کرد. بعلاوه این روش به کمترین امکانات، تجهیزات و پرسنل نیاز دارد و در مقایسه با دیگر روش‌های رایج اشتغال کمتری ایجاد می‌کند. در کشور ما با توجه به وجود زمین کافی و مناسب در پیرامون شهر ما وبا در نظر گرفتن مسائل فنی و اقتصادی، روش دفن بهداشتی غالبا اولویت اول است.

اولین مرکز دفع بهداشتی کشور

همزمان با گسترش دامنه تولید زباله‌های شهری و نیاز به کاهش اثرات زیست محیطی آنها، سازمان بازیافت و تبدیل مواد شهرداری تهران طی تصمیمی به طراحی و ساخت اولین سلول دفن بهداشتی کشور بر اساس آخرین ضوابط و آیین‌نامه‌های فنی و زیست محیطی جهان در منطقه آراد کوه اقدام کرده است.

مدیر طرح سلول دفن بهداشتی پسماندهای شهر تهران، با تشریح مشخصات اجرای این طرح گفت: این سلول با حجمی بیش از 350 هزار متر مکعب، توانایی پذیرش بالغ بر600 هزار تن زباله را دارد. به کارگیری لایه‌های عایق ژئوسنتتیک در کف و دیواره این سلول دفن بهداشتی باعث می‌‌شود کمترین نفوذی از شیرابه در خاک محل روی نداده و متعاقبا آلودگی منابع آبی زیرزمینی به حداقل برسد.

با این حال، تعبیه یک سیستم تصفیه شیرابه زباله در جوار سلول دفن موجب می‌شود که از آلودگی خاک و آب به واسطه شیرابه‌ها جلوگیری به عمل آید. همچنین سیستم استحصال گاز متان در نظر گرفته شده در این طرح را می‌توان روشی برای جلوگیری از آلودگی هوا و نیز تولید انرژی دانست.

طهموریان با اشاره به مزایای منحصر به فرد این طرح، افزود: نکته حائز اهمیت در ارتباط با این طرح این است که باوجود نبود هیچ تجربه مشابهی در کشور از لحاظ استاندارد‌های به کار رفته شده و نیز حجم طرح، تمامی مراحل طراحی و ساخت آن به دست توانمند متخصصان داخلی و کارشناسان سازمان بازیافت و تبدیل مواد شهرداری تهران صورت پذیرفته است و امید می‌رود با آغاز بهره‌برداری از این مرکز دفن، مراکز دفن دیگری نیز با الگوبرداری از آن در سطح کشور ساخته شوند و این امر تا دستیابی به یک جایگاه زیست‌محیطی بین‌المللی ادامه یابد.

حمیده‌سادات هاشمی