رمضان در تصویر تلویزیون

ویژه‌برنامه‌های مناسبتی در ماه رمضان به دلیل طولانی‌تر بودن آن نسبت به گذشته و تغییر و تحولی که در عادات روزانه افراد به وجود می‌آورد و مهم‌تر از همه حال و هوای معنوی‌ای که در فضای زندگی ایجاد می‌کند، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. در واقع مخاطب به واسطه تجربه فضای روحانی رمضان از موقعیت اثرپذیرتری نسبت به دریافت مفاهیم و انگاره‌های اخلاقی و دینی برخوردار است. این امتیاز بزرگی برای رسانه تلویزیون است تا از پتانسیل موجود برای جذب مخاطبان بیشتر بهره بگیرد و به فرهنگ‌سازی و ارتقای دینداری جامعه بپردازد. به عبارتی دیگر، ماه رمضان خود به عنوان یک عنصر و مولفه مخاطب‌ساز در خدمت کارگردان‌ها و برنامه‌سازان قرار می‌گیرد و بستر روانی مخاطب‌پذیری را فراهم می‌کند. در واقع رابطه میان متن و زمینه  که لازمه اثرگذاری یک اثر هنری است  به واسطه فضاسازی معنوی رمضان از پیش ایجاد می‌شود و هاله اثر در سطح وسیعی خودساخته ایجاد می‌گردد. قدرت این اثرگذاری البته در ژانر سریال بیش از دیگر برنامه‌های مناسبتی است. در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان برنامه‌های مناسبتی رمضان را به 3 دسته عمده تقسیم کرد: ویژه‌برنامه‌های افطار و سحر، جشن‌های رمضان و سریال‌های تلویزیونی. اکنون چند سالی است که برنامه‌های ویژه افطار و سحر، رنگ و بوی بهتری پیدا کرده و با حضور مجری، مهمانان ویژه، ساخت کلیپ‌های مذهبی، تواشیح و گزارش‌های مستند به همراه بهره‌گیری از دکوراسیون و تکنیک‌های گرافیکی بر جذابیت آن افزوده شده است. نمونه نسبتا موفق این برنامه در سال‌های اخیر برنامه جزر و مد بوده است که با اجرای ویژه فرزاد حسنی، دیده شد و مورد توجه قرار گرفت.

برنامه‌های جشن رمضان نیز چند سالی است که با هدف ایجاد همدلی و کمک به نیازمندان به طور زنده و با مشارکت فعال مخاطبان به صورت حضوری تهیه می‌شود که صورتی شادتر دارد و با دعوت از هنرمندان، ورزشکاران و خوانندگان به تشویق و تبلیغ فرهنگ نوعدوستی و انفاق می‌پردازد. صورت جشنواره‌ای و زنده بودن برنامه در بستر زمینه‌های معنوی این ماه، موجب شده است این نوع ویژه‌برنامه‌ها مورد توجه عده زیادی از مخاطبان قرار گیرند؛ اما مهم‌ترین آیتم ویژه ماه رمضان  که در سال‌های گذشته بسیار درخشید و طبق نظرسنجی‌های مرکز تحقیقات صدا و سیما و دیگر مراکز افکارسنجی توانست طیف بالایی از مخاطبان را جذب کند  ساخت سریال‌های ویژه ماه مبارک رمضان است که این پروژه با فیلم گمگشته ساخته رامبد جوان، کلید خورد و به همراه خود خرده‌فرهنگ‌های رسانه‌ای و برنامه‌سازی نیز ایجاد کرد، مثلا ساخت موسیقی متن متناسب با حال و هوای رمضان و موضوع سریال به یک مد تبدیل شد و این شیوه به سریال‌های غیرمناسبتی نیز تعمیم یافت.

سریال‌های مناسبتی خود طی این سال‌ها و بتدریج صورت‌بندی مشخصی یافت و به ژانرهای سه‌گانه اجتماعی، طنز و ماورایی تقسیم شد، به طوری که هر شبکه‌ای با انتخاب یکی از این ژانرها به شکل اختصاصی به تولید سریال‌های مناسبتی پرداخت. این سنت اکنون به ماه محرم و دهه فجر نیز توسعه یافته و به یک مد یا سنت تلویزیونی بدل شده است.

سریال‌های ماه رمضان به طور مشخص دو مولفه سریال‌سازی را در رسانه ملی رواج داده‌اند: یکی موسیقی تیتراژی و مناسبتی که رشد ترانه‌سرایی و آهنگ‌سازی و موسیقی فیلم را رقم زد، دوم تجربه ساخت ژانرهای ماورایی بود که این جسارت را به صدا و سیما و کارگردان‌ها داد تا تکنیک‌های سینمایی را در خدمت بازنمایی مفاهیم و باورهای دینی قرار دهند و از این فرصت برای تجربه‌های بکر و جذاب در سریال‌سازی بهره بگیرند.

استفاده رسانه‌ای از پدیده‌ها و حوادث ملی - مذهبی فی‌نفسه امر پسندیده‌ای است، به شرطی که به سوءاستفاده رسانه‌ای و تک‌ساحتی کردن امر دین و دیگر وقایع و ارزش‌های فرهنگی  تاریخی منجر نشود. دین رسانه‌ای مثل هرگونه التقاط تکنولوژیکی با امر مقدس می‌تواند به اصل دین ضربه بزند و در خدمت ایدئولوژی خاص و منافع جناحی و سیاسی ویژه‌ای قرار بگیرد. اتفاقا برعکس این تصور که دین به دلیل سابقه تاریخی که در جامعه ما دارد، راحت‌تر می‌تواند در خدمت اهداف رسانه قرار بگیرد، از ظرافت‌ها و حساسیت‌های زیادی در انتقال پیام برخوردار است و چه بسا اگر در ساختار نامناسب قرار بگیرد، مخاطب آن را پس بزند. خطر مهمی که اساسا هر نوع برنامه مناسبتی را تهدید می‌کند، این است که مخاطب تصور می‌کند این برنامه‌ها سفارشی است و به منظور منافع گروهی یا تفکری ساخته شده است؛ لذا موقعیت‌سازی فرمی که قرار است مضامین معینی را منتقل کند، حساسیت ویژه‌ای دارد. برخی برنامه‌های مناسبتی آنقدر شعاری، مستقیم و گاه تحمیلی است که برای مخاطبان دافعه ایجاد می‌کند و به اصل آن مناسبت هم ضربه می‌زند. رسانه در انتقال مفاهیم و گزاره‌های دینی نیز باید به تکنیک‌های حرفه‌ای خود پایبند باشد و تقدس پیام از ذات آن برآید و برساخته فرآیند کنش رسانه‌ای باشد نه این که فرم را آنچنان تحت سلطه خود قرار دهد که هیچ نشانه‌ای از عناصر رسانه باقی نماند!

از خصوصیات برنامه مناسبتی بویژه در ماه رمضان این است که همه شبکه‌ها را به طور همزمان ذیل یک معنای مشترک و فضایی متشابه فعال می‌کند و یک مسابقه رسانه‌ای را دامن می‌زند. طی این سال‌ها شاهد تلاش و رقابت شبکه‌های مختلف در برنامه‌سازی ویژه ماه رمضان هستیم که هریک می‌کوشد گوی سبقت را در جذب مخاطب از دیگری برباید. مضمون واحد برنامه‌های مناسبتی نیز فرصتی به مخاطب می‌دهد تا عادلانه‌تر به قضاوت و انتخاب هریک از شبکه‌ها بپردازد. اما هژمونی تلویزیون نباید ما را از مدیوم نوستالژیک رادیو غافل کند. هنوز زمانی که شبکه‌های تلویزیونی مثل امروز گسترش نیافته و جعبه جادو به همه خانه‌ها نفوذ نکرده بود؛ این رادیو بود که کنار سفره افطار و سحر، همدم روزه‌داران به شمار می‌رفت. هنوز هم دعای سحر و ربنا و اذان رادیو حال و هوای دیگری دارد و با فضای معنوی این ماه، همسوتر است. پخش سخنرانی‌های مذهبی و اخلاقی و ویژه‌برنامه‌های رادیویی بویژه هنگام سحر که سکوت و تامل خوبی بر آدمیان احاطه دارد، می‌تواند بر لذت روحانی رمضان بیفزاید.

سیدرضا صائمی‌