پیشگیری از ‌تنبل ‌شدن ‌چشم‌ها‌‌

آمبلیوپی یا تنبلی چشم یک افت بینایی است که بر اثر مانع یا اختلال در رشد عادی بینایی ایجاد می‌شود و در واقع گاهی اوقات بنا به دلایلی، شانس فعالیت بینایی برای یک چشم یا هر دو چشم وجود ندارد. در بیشتر موارد آمبلیوپی یک طرفه است، یعنی فقط یک چشم کاهش بینایی دارد. آمبلیوپی یک طرفه در نیمی از موارد با لوچی چشم (استرابیسم) و در موارد کمتری با عارضه‌ای به نام آًنیزمتروپی (یعنی نامساوی بودن اندازه تصویر یک شی در دو چشم که ناشی از اختلاف قدرت دو چشم یا همان اختلاف نمره عینک آنهاست) همراه است. خطر از دست رفتن بینایی بر اثر آمبلیوپی در شیرخواران نارس، در نوزادان کم وزن و در نوزادانی که از والدین مبتلا به آمبلیوپی متولد شده‌اند 4 برابر معمول است.

وقتی چشم‌ها تنبل می‌شوند

عواملی که ایجاد آمبلیوپی می‌کنند گاهی آشکار هستند، مثلاً اگر چشمی با افتادگی پلک روبه‌رو باشد به صورتی که چشم پشت پلک مخفی شده باشد و نتواند به صورت صحیح کار کند یا یک چشم از حالت مستقیم و به سوی جلو بودن خارج شده و به سمت داخل یا خارج انحراف پیدا کرده باشد؛ البته به گفته دکتر محمد آقازاده امیری، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و رئیس انجمن اپتومتری ایران، این موارد از جمله موارد کاملاً گویا هستند که پدر و مادر طفل، اطرافیان، مربیان مهد کودک و مدرسه این موارد را مشاهده می کنند و بیمار را به مراکز مخصوص ارجاع می‌دهند.

اما مشکل در مواردی است که علت ایجاد آمبلیوپی عیوب انکساری چشم است، مثلاً نمره عینک بالا در یک چشم یا هر دو چشم وجود دارد و پیش از سن مدرسه، نیازهای بینایی کودک در حدی است که شاید خودش متوجه نشود و هیچ گزارشی هم به والدین خود ندهد، چون طفل فکر می‌کند همه همان‌طور می‌بینند که او می‌بیند. به همین علت مشکل بیشتر رخ می‌نماید.  در موارد زیادی فرد دچار اشکال در یک چشم است، ولی اطرافیان مطلع نیستند و ظاهر چشم سالم است و مشکلی ندارد و فرد هم بموقع به متخصص مراجعه نمی‌کند. حال اگر چشم بچه بر اثر یک عفونت ساده کمی قرمز شود مادر و پدر بچه بسرعت به پزشک مراجعه می‌کنند، این مساله در مواردی که کودک دچار آمبلیوپی تنها در یک چشم بوده و چشم دیگرش سالم است بسیار حادتر است و منجر به پیش رفتن اختلال می‌شود.

موفقیت نسبی درطرح غربالگری‌

همه ساله در آبان ماه، طرح غربالگری تنبلی چشم کودکان 5  3 سال در مهدهای کودک و توسط سازمان بهزیستی و اپتومتریست‌ها به مورد اجرا در می‌آید که در آن معاینات اولیه به وسیله مربیان بهداشت در مهدهای کودک انجام می‌شود و موارد مشکوک از نظر اختلال بینایی و تنبلی چشم برای درمان به اپتومتریست‌ها ارجاع داده می‌شوند، ولی به گفته آقازاده امیری، متأسفانه علی‌رغم اجرای چند ساله این طرح و تبلیغات گسترده رسانه‌ای هنگام ورود کودکان به مدرسه در جریان معاینات اجباری و تست‌های مخصوص بینایی، مواردی از تنبلی چشم مشاهده می‌شود که قبلاً گزارش نشده اند و این دسته کسانی هستند که بهپایگاه‌های سنجش بینایی و مهدکودک‌ها مراجعه نکرده‌اند و والدین این کودکان اظهار می‌کنندکه کودکشان هیچ شکایتی از بینایی خود نداشته است و در واقع این کودکان احتیاجات اولیه خود را با همان میزان بینایی رفع کرده‌اند و از طرفی بیشتر اوقات، تنبلی چشم یک‌طرفه و یک چشم درگیر اختلال است و در ظاهر، هیچ چیز غیرطبیعی به وسیله  والدین دیده نمی‌شود و کودک با چشم دیگر خود که سالم است می‌بیند. در این موارد معمولاً درصد بیماری و مشکل تنبلی چشم آنها در حدی پیش می‌رود که درمان را در آینده برایشان مشکل‌تر می‌کند.

اهمیت تشخیص بموقع این بیماری از طرفی ولزوم توجه بیشتر به آن از طرف دیگر باعث شد در جریان برگزاری یازدهمین کنگره سراسری اپتومتری ایران  که از تاریخ 30 مرداد تا ‌یک شهریور با حمایت و مشارکت تشکل‌های علمی و صنفی و استادان دانشگاه‌های سراسر کشور در مرکز همایش‌های رازی برگزار شد  بحث اختلالات بینایی  به خصوص تنبلی چشم در کنار مسائلی همچون کانتکت لنز، اپتومتری اطفال، تست‌های جدید اپتومتری، روش‌های پاراکلینیکی در اپتومتری و همچنین کارگاه‌های حرفه‌ای اپتومتری مورد بحث و تبادل نظر علمی قرار گیرد.

بستن چشم‌ درمانی موثر برای تنبلی چشم‌

وجود یک تصویر کاملا واضح روی شبکیه در طول دوره کودکی، لازمه رشد طبیعی بینایی است. اساس و زیر بنای درمان آمبلیوپی نیز بر همین معنا استوار است؛ یعنی نقش تمام درمان‌های موثر بر آمبلیوپی فراهم کردن یک تصویر واضح در چشم (یا چشم‌های) گرفتار است که البته در بسیاری موارد با خاموش کردن موقت چشم سالم به وسیله بستن یا تارکردن آن همراه است. تصور می‌شود که این درمان با تحرک بیشتر بینایی در چشم گرفتار به آن اجازه می‌دهد، خوراک عصبی بیشتر و وسیع‌تری به مناطق بینایی مغز ارسال کند.

به گفته آقازاده امیری، از جمله مهم‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه‌های درمان تنبلی چشم، بستن چشم سالم تحت کنترل و نظارت متخصصان بینایی یا اپتومتریست‌ها و تنظیم فعالیت‌های بینایی خاص در قالب تمرین‌ها و بازی‌های مختلف و مخصوص است که بخشی از آنها در منزل و با کنترل والدین و برخی نیز به صورت تخصصی در کلینیک‌های بینایی صورت می‌گیرد. آقازاده امیری  می‌افزاید: خوشبختانه 80 درصدآمبلیوپی با این روش در کنار تجویز عینک مناسب و تمرین‌ها در منزل قابل درمان هستند و تنها در برخی موارد نیاز به درمان با دستگاه مخصوص به نام آمبلیوسکوپ است که هم اکنون در 2 مرکز علمی گروه اپتومتری دانشکده‌های توانبخشی ایران و شهید بهشتی وجود دارد.

تنبلی چشم پس از 7 سالگی ‌درمان‌ ندارد

درمان تنبلی چشم بعد از 7 سالگی تقریبا امکان پذیر نیست؛  در حالی که هرچه سن تشخیص تنبلی چشم کمتر باشد، احتمال درمان افزایش می‌یابد، چراکه مرکزی در مسیر عصب بینایی با عبور امواج بینایی، رشد و در دید انسان نقش موثری ایفا می‌کند. این مرکز از دوران طفولیت تا 7 سالگی رشد می‌کند و سپس متوقف می‌شود.

بنابراین چنانچه به هر دلیلی عبور امواج بینایی از عصب بینایی مختل شود، تنبلی چشم بروز می‌یابد. این در حالی است که در سنین طفولیت عیوب انکساری یک طرفه از مهم‌ترین دلایل اختلال در عبور امواج بینایی است. همچنین لک قرنیه می‌تواند مانع عبور واضح امواج بینایی شود. ضمن آن‌که انحراف چشم و آب مروارید هم می‌تواند از دیگر دلایل بروز تنبلی چشم باشد.

به طورکلی واز آنجا که عیوب انکساری خود به خود باعث بروز تنبلی چشم می‌شوند، انجام معاینه و بررسی‌های لازم در کودکان زیر 7 سال برای تشخیص عیوب انکساری ضروری است. لزوم تشخیص و درمان بموقع این بیماری از آنجا بیشتر می‌شود که بدانیم تنبلی معمولا در یک چشم ایجاد می‌شود؛ اما اگر به دلایلی، عوامل بروز تنبلی در هر دو چشم بروز کند، احتمال ایجاد تنبلی در هر دو چشم نیز وجود دارد.

فراموش نکنیم که تنبلی چشم پس از 7 سالگی درمان ندارد و هرچه سن تشخیص کمتر باشد، احتمال درمان بیشتر است. در صورتی که تنبلی چشم پیش از 7 سالگی تشخیص داده شود، با برطرف کردن علت ایجادکننده آن و همچنین بستن چشم سالم به منظور افزایش فشار به چشم تنبل، تنبلی چشم قابل درمان است؛ در حالی که در برخی کودکان تا  9 سال هم ممکن است پاسخ به درمان مثبت باشد.